{"id":38949,"date":"2019-12-11T03:31:59","date_gmt":"2019-12-11T00:31:59","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=38949"},"modified":"2019-12-10T14:37:07","modified_gmt":"2019-12-10T11:37:07","slug":"evrenin-icerigi-nedir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2019\/12\/11\/evrenin-icerigi-nedir","title":{"rendered":"Evren\u2019in i\u00e7eri\u011fi nedir?"},"content":{"rendered":"

Antik Yunan\u2019da her \u015feyin toprak, hava, ate\u015f ve suyun, yani d\u00f6rt temel elementin de\u011fi\u015fik oranlarda birle\u015fiminden olu\u015ftu\u011funa inan\u0131l\u0131rd\u0131. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce ku\u015fkusuz do\u011fru de\u011fildi; ama alt\u0131nda yatan temel yakla\u015f\u0131m do\u011fruydu. Ger\u00e7ekten de \u00e7evremizdeki her \u015fey belli say\u0131daki temel \u00f6\u011feden, onlar\u0131n de\u011fi\u015fik oranlardaki birle\u015fimlerinden olu\u015fur. Biz bu temel \u00f6\u011felere \u201celement\u201d (kimyasal element) diyoruz. Do\u011fada 94 element bulunur. Her elementin kendine \u00f6zg\u00fc bir atomu vard\u0131r. En g\u00fc\u00e7l\u00fc mikroskoplarla bile g\u00f6r\u00fclemeyecek denli k\u00fc\u00e7\u00fck olan atomlar, merkezde proton ve n\u00f6tron denen par\u00e7ac\u0131klardan olu\u015fan bir \u00e7ekirdek ve onun \u00e7evresinde dolanan \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck elektronlardan meydana gelir.<\/p>\n

Ancak bilim insanlar\u0131 bu alanda biraz daha ileri gitmi\u015f, maddenin yap\u0131s\u0131nda bir tabaka daha derine inmi\u015f ve atomu olu\u015fturan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n da asl\u0131nda daha k\u00fc\u00e7\u00fck birtak\u0131m \u201ctemel\u201d par\u00e7ac\u0131klardan (kuarklar) olu\u015ftu\u011funu ke\u015ffetmi\u015flerdir. Art\u0131k elimizde bir dizi temel par\u00e7ac\u0131k var. Bunlar de\u011fi\u015fik kuvvetlerin etkisiyle \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde bir araya geliyor ve bizleri olu\u015fturan, s\u0131radan maddeyi yap\u0131yor. B\u00fct\u00fcn elementler kuarklar ve elektronlardan, \u00e7evremizdeki her \u015fey de elementlerden olu\u015fuyor. Bilim insanlar\u0131 temelinde kuarklar\u0131n ve elektronlar\u0131n oldu\u011fu -bildi\u011fimiz- maddeye baryonik madde diyor.<\/p>\n

\"\"
N\u00f6trinolar foton benzeri par\u00e7ac\u0131klard\u0131r. Neredeyse hi\u00e7 k\u00fctleleri yoktur. I\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na \u00e7ok yak\u0131n h\u0131zlarla ilerlerler<\/figcaption><\/figure>\n

Evren\u2019e bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda t\u00fcm\u00fc de baryonik maddeden olu\u015fan g\u00f6kadalar\u0131, gaz ve toz bulutlar\u0131n\u0131, y\u0131ld\u0131zlar\u0131, gezegenleri vs. g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. O nedenle Evren\u2019de neler var diye soruldu\u011funda k\u0131saca y\u0131ld\u0131zlar, gezegenler, g\u00f6kadalar vs. deriz. Ne var ki Evren\u2019de yaln\u0131zca baryonik madde bulunmaz. Peki, Evren\u2019de neler bulunur? Evren\u2019in i\u00e7eri\u011fi nedir? Ya da Evren\u2019i olu\u015fturan \u015feyler nelerdir?<\/p>\n

Evren\u2019in be\u015f temel i\u00e7eri\u011fi vard\u0131r:
\n– Baryonik madde,
\n– I\u015f\u0131k (b\u00fct\u00fcn elektromanyetik dalgalar),
\n– N\u00f6trinolar,
\n– Karanl\u0131k madde,
\n– Karanl\u0131k enerji<\/p>\n

Her ne kadar Evren\u2019in be\u015f temel i\u00e7eri\u011fi olsa da bunlar asl\u0131nda k\u00fctle-enerji denen olgunun farkl\u0131 bi\u00e7imleridir. Einstein\u2019\u0131n E=mc2 e\u015fitli\u011fi her t\u00fcrl\u00fc enerjinin ve maddenin birbirine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclebilece\u011fi ve ger\u00e7ekte ayn\u0131 \u201c\u015fey\u201d oldu\u011funu ortaya koyar. K\u00fctle de enerji de k\u00fctle\u00e7ekimsel bir etki olu\u015fturur. Buradan maddenin asl\u0131nda enerjinin \u00e7ok \u00e7ok yo\u011fun ve kararl\u0131 bir hali oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir.<\/p>\n

Baryonik madde<\/strong><\/p>\n

Biz t\u00fcm\u00fcyle atomlar\u0131n egemen oldu\u011fu bir d\u00fcnyada ya\u015f\u0131yoruz. Bizler ve \u00e7evremizdeki her \u015fey atomlardan olu\u015fmu\u015ftur. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz Evren\u2019inde baryonik maddenin neredeyse tamam\u0131 y\u0131ld\u0131zlarda, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n aras\u0131ndaki ve g\u00f6kadalar\u0131n aras\u0131ndaki s\u0131cak gaz bulutlar\u0131nda, plazma halinde toplanm\u0131\u015ft\u0131r. Baryonik maddenin ancak y\u00fczde 0,01\u2019lik (on binde birlik) b\u00f6l\u00fcm\u00fc Evren\u2019in yeterince serin yerlerinde atomlar halindedir. Atomlar\u0131n birle\u015ferek b\u00fcy\u00fck molek\u00fcller olu\u015fturabilece\u011fi yerlerse, baz\u0131 y\u0131ld\u0131zlar\u0131n \u00e7evresinde belli uzakl\u0131kta dolanan gezegenlerdir. Bu a\u00e7\u0131dan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda -ve b\u00fct\u00fcn Evren g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda- asl\u0131nda \u00e7ok ender bulunan bir b\u00f6lgede ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z anla\u015f\u0131l\u0131r. Evren\u2019deki toplam baryonik madde miktar\u0131 1051 kg ya da 1021 G\u00fcne\u015f k\u00fctlesi kadard\u0131r. Ne var ki bu miktar, Evren\u2019in i\u00e7eri\u011finin ancak y\u00fczde 4,6\u2019s\u0131n\u0131 olu\u015fturur.<\/p>\n

I\u015f\u0131k<\/strong><\/p>\n

Evren\u2019de her dalga boyunda \u0131\u015f\u0131k vard\u0131r. Hesaplara g\u00f6re Evren\u2019de ortalama 1 m3\u2019te 400 milyon foton bulunur. Bu da her protona ya da elektrona kar\u015f\u0131l\u0131k, yakla\u015f\u0131k 1,5 milyar foton demektir. Ne var ki \u0131\u015f\u0131k, Evren\u2019in i\u00e7eri\u011finin ancak y\u00fczde 0,005\u2019ini olu\u015fturur.<\/p>\n

N\u00f6trino<\/strong><\/p>\n

N\u00f6trinolar foton benzeri par\u00e7ac\u0131klard\u0131r. Neredeyse hi\u00e7 k\u00fctleleri yoktur. I\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na \u00e7ok yak\u0131n h\u0131zlarla ilerlerler. Ama fotonlardan farkl\u0131 bir yanlar\u0131 vard\u0131r: Baryonik maddeyle \u00e7ok seyrek etkile\u015firler. Her saniye G\u00fcne\u015f\u2019ten \u00e7\u0131kan trilyonlarca n\u00f6trino bedenimizden ge\u00e7ip gider, t\u0131pk\u0131 bir sis tabakas\u0131nda ilerleyen kur\u015funlar gibi, ama hi\u00e7biri bir etkile\u015fime girmez. N\u00f6trinolar\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 1930\u2019da Wolfgang Pauli taraf\u0131ndan kuramsal olarak ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Ger\u00e7ekten de var olduklar\u0131 1956\u2019da g\u00f6zlemsel olarak kan\u0131tland\u0131 ve g\u00f6zlemi yapan Frederick Reines\u2019e 1995\u2019te (40 y\u0131l sonra) Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc verildi. N\u00f6trinolar\u0131n g\u00f6zlenmesi \u00e7ok zordur. G\u00f6zlenebilmeleri i\u00e7in yeralt\u0131na \u00e7ok b\u00fcy\u00fck laboratuvarlar kurulmas\u0131 gerekir. Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n \u00fcrettiklerinden ba\u015fka, B\u00fcy\u00fck Patlama s\u0131ras\u0131nda da \u00e7ok b\u00fcy\u00fck miktarda n\u00f6trino olu\u015fmu\u015ftur. Onlar h\u00e2l\u00e2 Evren\u2019imizdedir. T\u0131pk\u0131 fotonlar\u0131n kozmik mikrodalga arka plan \u0131\u015f\u0131mas\u0131 gibi, asl\u0131nda B\u00fcy\u00fck Patlama n\u00f6trinolar\u0131n\u0131n da kozmik n\u00f6trino arka plan\u0131 vard\u0131r. Ama bu n\u00f6trinolar\u0131n da t\u0131pk\u0131 fotonlar gibi enerjileri \u00e7ok azalm\u0131\u015ft\u0131r ve saptanmalar\u0131 \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n

Karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerji<\/strong><\/p>\n

Karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerji bilim insanlar\u0131 i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok gizemli yap\u0131lard\u0131r. \u0130kisi birlikte Evren\u2019in i\u00e7eri\u011finin y\u00fczde 95\u2019lik b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturur. Karanl\u0131k maddeye y\u00f6nelik en iyi tahmin, onun B\u00fcy\u00fck Patlama s\u0131ras\u0131nda olu\u015fmu\u015f, birka\u00e7 proton k\u00fctlesinde n\u00f6trinoya benzer atomalt\u0131 bir par\u00e7ac\u0131k oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcndedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc karanl\u0131k madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131 da t\u0131pk\u0131 n\u00f6trinolar gibi baryonik maddeyle etkile\u015fime girmezler. Bu nedenle saptanmalar\u0131 da \u00e7ok zordur. D\u00fcnya\u2019da karanl\u0131k madde par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131 saptamaya \u00e7al\u0131\u015fan birka\u00e7 ekip var. Yap\u0131lan hesaplara g\u00f6re, Evren\u2019de baryonik madde k\u00fctlesinin yakla\u015f\u0131k 6 kat\u0131 kadar karanl\u0131k madde bulunuyor. Yery\u00fcz\u00fcnde de yakla\u015f\u0131k 1 kg kadar karanl\u0131k madde bulundu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n

\"\"
Karanl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerji bilim insanlar\u0131 i\u00e7in h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok gizemli yap\u0131lard\u0131r. \u0130kisi birlikte Evren\u2019in i\u00e7eri\u011finin y\u00fczde 95\u2019lik b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc olu\u015fturur.<\/figcaption><\/figure>\n

Karanl\u0131k enerjiyse, varl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok de\u011fil, daha 1998\u2019de ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bir olgudur. T\u0131pk\u0131 karanl\u0131k madde gibi onun da ne oldu\u011fu hen\u00fcz bilinmiyor; hatta hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey bilinmiyor bile denebilir. Onun da varl\u0131\u011f\u0131 dolayl\u0131 yoldan yine k\u00fctle\u00e7ekimsel etkilerden anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ancak karanl\u0131k enerjinin yaratt\u0131\u011f\u0131 k\u00fctle\u00e7ekim etkisinin bildi\u011fimiz k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetine ters y\u00f6nde i\u015fledi\u011fi ve Evren\u2019in geni\u015fleme h\u0131z\u0131n\u0131 artt\u0131rd\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Karanl\u0131k enerjinin, uzay\u0131n (bo\u015flu\u011fun) kendisiyle ilgili \u00e7ok \u00e7ok \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir enerji oldu\u011fu tahmin ediliyor. O nedenle de zaman zaman \u201cvakum enerjisi\u201d olarak da adland\u0131r\u0131l\u0131yor. Bu enerjinin k\u00fctle cinsinden yo\u011funlu\u011fu 5 hidrojen atomu\/m3 kadard\u0131r. Ama bu enerjinin Evren\u2019in her yan\u0131nda oldu\u011fu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Evren\u2019in y\u00fczde 73\u2019\u00fcn\u00fcn karanl\u0131k enerjiden olu\u015ftu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

Evren\u2019in t\u00fcm\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde, Evren\u2019in ortalama yo\u011funlu\u011fu ortalama 5,8 hidrojen atomu\/m3 kadard\u0131r. Bu yo\u011funluk, D\u00fcnya b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde bir hacmin i\u00e7inde yaln\u0131zca 1 kum tanesinin bulunmas\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Buradan da Evren\u2019in ger\u00e7ekte a\u015f\u0131r\u0131 derecede bo\u015f oldu\u011fu ortaya \u00e7\u0131kar. Bu yo\u011funlu\u011fun Evren\u2019i olu\u015fturan temel \u00f6\u011feler aras\u0131ndaki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 \u015f\u00f6yledir:<\/p>\n

karanl\u0131k enerji: y\u00fczde 72,6
\nkaranl\u0131k madde: y\u00fczde 22,7
\nbaryonik madde: y\u00fczde 4,6
\n\u0131\u015f\u0131k y\u00fczde: 0,005
\nn\u00f6trinolar y\u00fczde: 0,0034<\/p>\n

Bu oranlar Evren\u2019in tarihi boyunca ayn\u0131 kalmam\u0131\u015f, zamanla de\u011fi\u015fmi\u015ftir. Baryonik madde ve karanl\u0131k madde miktar\u0131 artmad\u0131\u011f\u0131ndan, maddesel yo\u011funluk Evren geni\u015fledik\u00e7e s\u00fcrekli azalm\u0131\u015ft\u0131r. Bunun yan\u0131nda karanl\u0131k enerji uzayla ili\u015fkili oldu\u011fundan Evren\u2019in geni\u015flemesi onun miktar\u0131n\u0131 artt\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r; ama yo\u011funlu\u011fu hep sabit kalm\u0131\u015ft\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 5 milyar y\u0131l \u00f6nce madde ve karanl\u0131k enerji yo\u011funluklar\u0131n\u0131n ayn\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Daha \u00f6nceyse -yakla\u015f\u0131k 9 milyar y\u0131l boyunca- Evren\u2019de madde egemendi. Hatta Evren\u2019in ilk d\u00f6nemlerinde karanl\u0131k enerji yok gibiydi. N\u00f6trinolar\u0131n ve fotonlar\u0131n yo\u011funluklar\u0131 da Evren\u2019in geni\u015flemesiyle birlikte s\u00fcrekli d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr ve d\u00fc\u015fmektedir. Ayr\u0131ca Evren\u2019in geni\u015flemesi nedeniyle k\u0131z\u0131la kaymalar\u0131 bunlar\u0131n enerjisini de s\u00fcrekli azalt\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla yo\u011funluklar\u0131 madde yo\u011funlu\u011fundan biraz daha h\u0131zl\u0131 d\u00fc\u015fer. B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan 60.000 y\u0131l sonras\u0131na kadar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n egemen oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Sonra \u0131\u015f\u0131k yerini maddeye b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Dokuz milyar y\u0131l kadar sonra da karanl\u0131k enerji Evren\u2019in i\u015fleyi\u015finde de egemen olmu\u015ftur.<\/p>\n

Kaynak: <\/strong>\u00c7a\u011flar Sunay, 50 Soruda Evren, Bilim ve Gelecek kitapl\u0131\u011f\u0131, Ekim 2011, 1.Bask\u0131, s.242-246<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Antik Yunan\u2019da her \u015feyin toprak, hava, ate\u015f ve suyun, yani d\u00f6rt temel elementin de\u011fi\u015fik oranlarda birle\u015fiminden olu\u015ftu\u011funa inan\u0131l\u0131rd\u0131. Bu d\u00fc\u015f\u00fcnce ku\u015fkusuz do\u011fru de\u011fildi; ama alt\u0131nda yatan temel yakla\u015f\u0131m do\u011fruydu. Ger\u00e7ekten de \u00e7evremizdeki her \u015fey belli say\u0131daki temel \u00f6\u011feden, onlar\u0131n de\u011fi\u015fik oranlardaki birle\u015fimlerinden olu\u015fur. Biz bu temel \u00f6\u011felere \u201celement\u201d (kimyasal element) diyoruz. Do\u011fada 94 element bulunur. […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":38950,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[657,288,1675,1084,4412,392],"class_list":["post-38949","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-evren","tag-fizik","tag-foton","tag-karanlik-madde","tag-notrinolar","tag-uzay"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t