![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/2a-1-208x300.jpg\")
Filme g\u00f6re neanderthal ate\u015f \u00fcretemez, sadece var olan ate\u015fi ta\u015f\u0131r ve kullan\u0131r. Bir g\u00fcn Homo erectuslar neanderthallerin ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ma\u011faraya sald\u0131r\u0131r. Bu sald\u0131r\u0131dan kurtulan neanderthaller ya\u015fad\u0131klar\u0131 yerden ka\u00e7mak zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bu s\u0131rada ate\u015fi ta\u015f\u0131makla g\u00f6revli olan neanderthal suyun i\u00e7erisinde ilerlerken d\u00fc\u015fer ve ate\u015f s\u00f6ner. So\u011fuk iklimin \u00e7etin \u015fartlar\u0131ndan dolay\u0131 ate\u015fsiz kalmak onlar\u0131 b\u00fcy\u00fck bir tela\u015f ve g\u00fcvensizlik i\u00e7erisinde b\u0131rak\u0131r. Kabileyi emniyetli bir b\u00f6lgeye ta\u015f\u0131yan lider, g\u00fc\u00e7l\u00fc kuvvetli gen\u00e7 bireylerden \u00fc\u00e7 tanesini se\u00e7er ve tekrar ate\u015f bulmalar\u0131 i\u00e7in onlar\u0131 g\u00f6revlendirir. Ate\u015f bir sembol olarak hayatta kalabilmenin g\u00fcc\u00fcd\u00fcr. Ate\u015fin bulunma yolu ise \u00e7o\u011funlukla ya do\u011fadan ya da ba\u015fka bir kabileden \u00e7almakt\u0131r. Ya\u015famsal \u00f6nemi olan ate\u015f i\u00e7in aray\u0131\u015f maceras\u0131 b\u00f6ylece ba\u015flar. Ate\u015fi aray\u0131\u015f s\u00fcrecinde neanderthal gen\u00e7leri bir s\u00fcr\u00fc tehlikeler atlat\u0131rlar. Bu ser\u00fcven s\u0131ras\u0131nda neanderthaller ilerde bir yerlerde duman g\u00f6r\u00fcrler ve ate\u015f oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnerek oraya giderler. Ancak vard\u0131klar\u0131 zaman onlar\u0131 bir s\u00fcrpriz beklemektedir. Yanan ate\u015fin etraf\u0131 insanlara ait kafatas\u0131 ve kemiklerle doludur, burada birileri insanlar\u0131 yemi\u015ftir. Bunlar kanibal Homo erectuslard\u0131r. Durumu fark edince korkarlar ve bir an \u00f6nce ate\u015fi \u00e7al\u0131p oradan ka\u00e7mak isterler. Bu arada \u00fczeri ilgin\u00e7 boyalar ve d\u00f6vmeler ile kapl\u0131, biraz da kendilerine benzeyen \u00e7\u0131plak iki insan\u0131n ba\u011flanm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcrler. Bunlar modern insanlard\u0131r. Ate\u015fi \u00e7almak i\u00e7in plan yaparlar, ikisi erectuslar\u0131n ilgisini \u00e7ekecek ve di\u011fer bir tanesi de gizlice ate\u015fi \u00e7alacakt\u0131r. Planlar\u0131n\u0131 uygularlar ve ate\u015fi \u00e7alarlar, ancak neanderthallerden biri ba\u011fl\u0131 tutulan modern insanlar\u0131 kurtarmak ister ve kurtar\u0131r. Modern insanlardan biri \u00e7ok yaral\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in ka\u00e7amaz, ancak sa\u011flam olan gen\u00e7 k\u0131z neanderthaller ile ka\u00e7may\u0131 ba\u015far\u0131r. Neanderthalin biri \u00e7at\u0131\u015fma s\u0131ras\u0131nda ciddi bi\u00e7imde yaralanm\u0131\u015ft\u0131r ve hemen b\u00f6lgeden uzakla\u015f\u0131rlar. Sapiens k\u0131z onu iyile\u015ftirmek ister ve toplad\u0131\u011f\u0131 \u015fifal\u0131 bitkiler ile onun yaras\u0131n\u0131 sarar. Neanderthaller yaran\u0131n h\u0131zl\u0131ca iyile\u015fmesinden dolay\u0131 onun bu deneyimi ve bilgisini hayretle kar\u015f\u0131larlar. Aradan ge\u00e7en uzun zaman ve olaylardan sonra -filmi izlemeyi d\u00fc\u015f\u00fcnebilirsiniz diye \u00f6nemli detaylar\u0131 anlatm\u0131yorum- neanderthal ve sapiens k\u0131z birbirlerine a\u015f\u0131k olurlar. Neanderthal dostlar\u0131m\u0131z modern insan\u0131n k\u00f6y\u00fcne gider, onlar\u0131n geli\u015fmi\u015f teknolojisi ve kompleks sosyal ya\u015fam\u0131 ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r, tan\u0131\u015f\u0131r. Modern insanlar kendi evlerini kendileri yapm\u0131\u015flar, ate\u015fi yakabiliyorlar, farkl\u0131 silahlar \u00fcretebiliyorlar ve lezzetli bir\u00e7ok yiyece\u011fe sahipler. Detaylar\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 atlarsak sapiens k\u0131z neanderthal ile yola devam etmek ister, ona a\u015f\u0131k olmu\u015ftur. Ate\u015fi \u00fcretemeyen, sadece ta\u015f\u0131yan ve kullanan neanderthallere ate\u015fi nas\u0131l yakacaklar\u0131n\u0131 \u00f6\u011fretir sapiens k\u0131z. B\u00f6ylece kahraman\u0131m\u0131z sapiens k\u0131z, k\u00fclt\u00fcr ve teknolojiyi iki kabile aras\u0131nda ta\u015f\u0131m\u0131\u015f olur. A\u015f\u0131k olup pe\u015finden gitti\u011fi neanderthalin kabilesine bildiklerini \u00f6\u011fretir ve onlara daha emniyetli bir ya\u015fam sa\u011flar. Bu film daha \u00e7ok neaderthal ile modern insan aras\u0131ndaki melezle\u015fmeyi ak\u0131llara getirse de farkl\u0131 bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla kad\u0131n\u0131n insan evrimindeki yerini de d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr. Kad\u0131n birey sadece do\u011furganl\u0131\u011f\u0131 ile t\u00fcr\u00fcn devam\u0131n\u0131 de\u011fil ayn\u0131 zamanda farkl\u0131 k\u00fclt\u00fcrler aras\u0131nda sosyal etkile\u015fimi sa\u011flay\u0131c\u0131 ve \u00f6\u011fretici bir rol oynayarak b\u00fcy\u00fck oranda insan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel evriminin de ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n Evolutionary Anthropology (Evrimsel Antropoloji) dergisinin son say\u0131s\u0131nda (19 Aral\u0131k 2012) Adrienne L. Zihlman (Kalifornia \u00dcnv. Santa Cruz, Antropoloji B\u00f6l.) taraf\u0131ndan yay\u0131nlanan \u201cThe Real Females of Human Evolution\u201d (\u0130nsan Evriminin Ger\u00e7ek Kad\u0131nlar\u0131) makalesinde \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen ilgin\u00e7 fikirler bana yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fim filmi hat\u0131rlatt\u0131. Zihlman antropolojide \u00f6zellikle insan\u0131n biyo-k\u00fclt\u00fcrel evrimi alan\u0131nda ayk\u0131r\u0131 bir sestir. Bu alanda 1960\u2019l\u0131 y\u0131llarda insan\u0131n evrimsel s\u00fcre\u00e7te insanla\u015fmas\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fck oranda \u201cman-the-hunter\u201d (avc\u0131-erkek) erkek egemen alg\u0131s\u0131 ile bi\u00e7imlendiren \u201cerkek-g\u00fc\u00e7-silah-sald\u0131r\u0131-yar\u0131\u015f-av-et-ba\u015far\u0131\u201d sembollerinden olu\u015fan eril s\u00f6ylemine kar\u015f\u0131 \u201cwoman-the-gatherer\u201d (toplay\u0131c\u0131-kad\u0131n) \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile kad\u0131n\u0131n kabilede bask\u0131n olan sosyal ve duygusal pozisyonunu ileri s\u00fcrerek b\u00fcy\u00fck bir ezberi bozmu\u015ftur. Bu ba\u011flamda insan evriminde ve dolayl\u0131 olarak hayat\u0131m\u0131zda kad\u0131n\u0131n yerini tarih\u00f6ncesinden gelen bir perspektif ile payla\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m ve yaz\u0131n\u0131n genelinde direk \u00e7eviriler ile Zihlman\u2019\u0131n makalesine ba\u011fl\u0131 kalaca\u011f\u0131m ve yer yer kendi yorumlar\u0131m\u0131 da eklemeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m. Bu makaleyi insan evrimi yani insanla\u015fma s\u00fcrecinde kad\u0131n\u0131n oynad\u0131\u011f\u0131 rol\u00fcn \u00f6nemi hakk\u0131nda tekrar d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmesi bak\u0131m\u0131ndan de\u011ferli buluyorum.<\/p>\n \u0130nsan\u0131n evrimsel s\u00fcre\u00e7teki do\u011fas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in bir\u00e7ok tan\u0131m ileri s\u00fcr\u00fcld\u00fc, bunlardan baz\u0131lar\u0131 \u201cthe killer ape (katil kuyruksuz maymun)\u201d, \u201cthe naked ape (\u00e7\u0131plak kuyruksuz maymun)\u201d, \u201cthe aquatic ape (sucul kuyruksuz b\u00fcy\u00fck maymun)\u201d ve \u201cman the hunter (avc\u0131 erkek)\u201d \u015feklinde s\u0131ralanabilir. B\u00fct\u00fcn bu tan\u0131mlar\u0131n ortak bir noktas\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukla erkek bireylerin davran\u0131\u015flar\u0131ndan yola \u00e7\u0131k\u0131larak ya da ona atfedilerek kurgulanm\u0131\u015f olmas\u0131 dikkate de\u011fer. \u0130nsan\u0131n evrimsel s\u00fcrecinde insanla\u015fmay\u0131 karakterize eden sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimlerin cinsler aras\u0131nda da\u011f\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 yapmak ya da cinslerden birine di\u011ferinden daha fazla rol bi\u00e7mek son derece riskli. \u00d6zellikle insan atalar\u0131n\u0131n sosyal organizasyonlar\u0131 hakk\u0131nda \u00e7ok yeterli kan\u0131ta ve bilgiye sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6nemler yani ilk dik y\u00fcr\u00fcmeye ve ard\u0131ndan ta\u015f alet \u00fcretmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00f6nemler d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse cinsler aras\u0131 ili\u015fkilerin yap\u0131s\u0131 hakk\u0131nda kesin yarg\u0131larda bulunabilecek bilgiye sahip olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 fark etmi\u015f oluruz. Bildi\u011fimiz tek \u015fey iki cins aras\u0131nda e\u011fer e\u015fit bir dayan\u0131\u015fma olmasayd\u0131 hayatta kalma \u015fanslar\u0131 \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck olurdu. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde toplumsal cinsiyet ba\u011flam\u0131nda erke\u011fin kazand\u0131\u011f\u0131 sosyal stat\u00fc ve onun kaba g\u00fcc\u00fc tarih\u00f6ncesi ili\u015fkilerde ona daha fazla rol bi\u00e7memize neden olmu\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Ancak erkek ve kad\u0131n aras\u0131ndaki etkile\u015fim ve kad\u0131n\u0131n kabile i\u00e7erisindeki rol\u00fc s\u00f6z etti\u011fim d\u00f6nemler dikkate al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda halen gizemini korumaktad\u0131r. Zihlman alternatif \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile eril s\u00f6ylem taraf\u0131ndan g\u00f6lgelenmi\u015f bu gizemi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr k\u0131lma kayg\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131yan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n en \u00f6nemli yay\u0131nlar\u0131n\u0131 ilk kez 1976 ve devam\u0131nda 1978 y\u0131l\u0131nda yapt\u0131 (Women in Evolution, Part I: Innovation and Selection in Human Origins (1976) -\u0130nsan Evriminde Kad\u0131n, K\u0131s\u0131m I: \u0130nsan\u0131n K\u00f6keninde Yenilik ve Se\u00e7ilim- ve Women in Evolution, Part II: Subsistence and Social Organization among Early Hominids (1978) -\u0130nsan Evriminde Kad\u0131n, Part II: Erken \u0130nsans\u0131larda Hayatta Kalma ve Sosyal Organizasyon-). Bu \u00e7al\u0131\u015fmalarda, soyut ve k\u00fclt\u00fcrel anlamda daha sofistike bir ya\u015fam bi\u00e7imini evrimle\u015ftirmede erkek ya da kad\u0131ndan herhangi bir cinsin daha \u00f6nemli rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcren ikiye indirgenmi\u015f basit bir \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n \u00e7ukuruna d\u00fc\u015fmeden, d\u00f6nemin antropolojisinin erkek egemen s\u00f6ylemine kar\u015f\u0131 kad\u0131n\u0131n insan evriminde ihmal edilmi\u015f yerini i\u015faret eder. B\u00f6ylece bir paleoantropolog g\u00f6z\u00fc ile di\u011fer sosyal bilimcilere bir sembol olarak g\u00fcn\u00fcm\u00fcz erkek kurgusunun etkisi alt\u0131nda olan beyinlerin tarih\u00f6ncesi cinsler aras\u0131 sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel \u00f6r\u00fcnt\u00fcler hakk\u0131nda manip\u00fclasyonlar yapmas\u0131n\u0131n risk boyutunu g\u00f6sterir. Zihlman, yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fim 1976 tarihli makalesinde daha \u00e7ok b\u00fcy\u00fck kuyruksuz maymunlardan insans\u0131lara giden evrimsel s\u00fcre\u00e7te davran\u0131\u015flar\u0131n k\u00f6keni ve di\u015fi bireylerin toplumdaki rol\u00fc, anne merkezli birimlerin olu\u015fmas\u0131, sosyalle\u015fme ve akrabal\u0131k ili\u015fkilerinde kad\u0131n bireylerin rol\u00fc ve son olarak anaerkil yat\u0131r\u0131m, seks\u00fcel se\u00e7ilim ve insanla\u015fman\u0131n k\u00f6keninde kad\u0131n gibi temel konular\u0131 tart\u0131\u015f\u0131r. \u0130kinci makalede ise dik y\u00fcr\u00fcyen insan atalar\u0131ndan yani ilk hominidlerden modern insana kadar ge\u00e7en s\u00fcre\u00e7te fiziksel, k\u00fclt\u00fcrel ve sosyal evrim bak\u0131m\u0131ndan kad\u0131n\u0131n rol\u00fcn\u00fc keskinle\u015ftirir.<\/p>\n Bununla birlikte bu son makalesinde Zihlman kad\u0131n\u0131n insan evrimindeki yeri ile ilgili b\u00fct\u00fcn deneyimlerini ve bilgilerini c\u00f6mert bir bi\u00e7imde sunmu\u015ftur. Modern insan\u0131n kad\u0131n bireyleri biyolojik olarak i\u00e7inde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131klar\u0131 maymunlar tak\u0131m\u0131 ile de\u011fil di\u011fer b\u00fct\u00fcn memeli t\u00fcrlerinin di\u015fi bireyleri ile evrimsel a\u00e7\u0131dan ortak \u00f6zellikler payla\u015f\u0131rlar. Ona g\u00f6re \u00f6zellikle primat yani maymunlar tak\u0131m\u0131nda anne bireylerin kompleks ya\u015famlar\u0131 ve birden fazla sosyal rolleri vard\u0131r: do\u011furma, bebek bak\u0131m\u0131 ve besleme, sosyal e\u011fitmenlik ve \u00f6\u011fretim, arkada\u015fl\u0131k, akrabal\u0131k ve genel olarak k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ve gelene\u011fin ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131s\u0131 ve uygulay\u0131c\u0131s\u0131 olmalar\u0131 gibi. Kad\u0131nlar b\u00fct\u00fcn bu farkl\u0131 rolleri sadece do\u011furarak aktarmazlar, yo\u011fun bir sosyal ve duygusal etkile\u015fim bunu sa\u011flar. Bu etkile\u015fimin zeminini olu\u015fturan ba\u011f ise memeli t\u00fcrlerinin evrimsel k\u00f6keninde sakl\u0131d\u0131r.<\/p>\n Yavrusunu emziren ilk anne<\/strong><\/p>\n \u0130lk memeli anneleri tan\u0131mak i\u00e7in yakla\u015f\u0131k olarak 200 milyon y\u0131l geriye gitmemiz gerekiyor, memeli atalar\u0131n evrimle\u015fti\u011fi ve fosil kay\u0131tlarda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6neme. Bu d\u00f6nem anne ile yavru aras\u0131nda emzirme yoluyla olu\u015fan ilk sosyal ba\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 zamand\u0131r. Memelilerin yavrular\u0131 ilk do\u011fduklar\u0131ndan itibaren t\u00fcrlere g\u00f6re de\u011fi\u015fen s\u00fcrelerde annelerine ba\u011f\u0131ml\u0131d\u0131rlar. Bir\u00e7ok memeli yavrusu duyma, koklama ve seslenme gibi bir\u00e7ok \u00f6zelli\u011fe sahip olarak do\u011far. B\u00f6ylece yavru do\u011fdu\u011fu andan itibaren annesini tan\u0131r, do\u011fu\u015ftan sahip oldu\u011fu \u00f6zellikleri ile annesinin ilgisini s\u00fcrekli \u00e7eker, \u00e7\u00fcnk\u00fc annesi onun hayatta kalabilmesinin yeg\u00e2ne sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131d\u0131r. Anne hamilelik s\u00fcrecinde metabolik h\u0131z\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak daha fazla ya\u011f depolar ve bu enerji deposu s\u00fct olu\u015fturma, yo\u011fun enerji t\u00fcketen duygusal beyin, besleme ve yavrusunun her t\u00fcrl\u00fc bak\u0131m\u0131 i\u00e7in gerekli motivasyonu sa\u011flamakta kullan\u0131l\u0131r. Anne ve yavru aras\u0131ndaki bu ba\u011f di\u011fer bir\u00e7ok sosyal etkile\u015fimin olu\u015fumuna da zemin sa\u011flar. Zihlman\u2019a g\u00f6re anne ve yavru aras\u0131ndaki ba\u011f, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz memeli topluluklar\u0131ndaki \u00e7e\u015fitlilik ve ba\u015far\u0131n\u0131n temel ta\u015f\u0131d\u0131r. Yeni olmayan \u015fey ise eri\u015fkin bir anne ve erke\u011fin \u00e7iftle\u015fme s\u00fcrecinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 etkile\u015fimdir. Bu t\u00fcr seks\u00fcel etkile\u015fimin yani erkek ve di\u015fi aras\u0131ndaki ili\u015fkinin di\u011fer bir s\u00f6ylem ile cinsiyetlerin k\u00f6keninin jeo-kronolojik k\u00f6keni ilk memeli annenin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131ndan \u00e7ok daha eskidir. Bu nedenle memelilerde erkek ve kad\u0131n aras\u0131ndaki ili\u015fki anne ve bebek aras\u0131ndaki ili\u015fkiye g\u00f6re ilkel \u00f6zelliklere sahiptir. Baba ya da erkek, anne-bebek aras\u0131ndaki ili\u015fkiyi anlayabilmek ve bu ili\u015fkide kendine bir pozisyon bulabilmek i\u00e7in sosyal ve duygusal olarak kendini geli\u015ftirmek zorundad\u0131r.<\/p>\n Zihlman memelileri yavru bak\u0131m s\u00fcresinin uzunlu\u011funa ba\u011fl\u0131 olarak ikiye ayr\u0131r; minimalist yani k\u0131sa yavru bak\u0131m s\u00fcresine sahip olanlar ile daha uzun yavru bak\u0131m s\u00fcresine sahip maksimalist t\u00fcrler. Bunu bir \u00f6rnek ile daha anla\u015f\u0131l\u0131r hale getiriyor: yakla\u015f\u0131k 500 kg olan hamile deniz filleri y\u0131l\u0131n her aral\u0131k ay\u0131nda Kaliforniya Santa Cruz sahillerine gelerek uygun bir yer bulup ilk 24 saat i\u00e7inde yakla\u015f\u0131k 45 kg a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131nda olan yavrular\u0131n\u0131 do\u011fururlar. Her anne deniz fili yavrusunu %55 ya\u011f i\u00e7eren besin de\u011feri bak\u0131m\u0131ndan yo\u011fun s\u00fct\u00fc ile yakla\u015f\u0131k 3 ya da 4 hafta besler. Yavrular daha sonra s\u00fctten kesilir, y\u00fczmeyi ve avlanmay\u0131 \u00f6\u011frenerek kendi bireysel ya\u015fam\u0131na d\u00f6nerler. Bu s\u0131rada anne deniz filleri v\u00fccut a\u011f\u0131rl\u0131klar\u0131n\u0131n \u00fc\u00e7te birini kaybederler. Yavrular\u0131n\u0131 emzirmeyi sonland\u0131rd\u0131ktan k\u0131sa s\u00fcre sonra erkekler ile \u00e7iftle\u015firler. Bir di\u015fi deniz fili 4 ya\u015f\u0131na gelince yavru yapabilecek olgunluktad\u0131r ve yakla\u015f\u0131k 18 y\u0131l olan ya\u015fam s\u00fcresi boyunca her y\u0131l bir yavru d\u00fcnyaya getirir. Yavru grubun di\u011fer \u00fcyeleri ile sosyal bir etkile\u015fim i\u00e7inde de\u011fildir. \u00d6\u011frenmesi gereken sosyal kurallar yok denecek kadar azd\u0131r. Anne deniz fili en uzun ba\u011f\u0131n\u0131 yavrusu ile ya\u015far, en k\u0131sa sosyal ba\u011f ise bir erkekle \u00e7iftle\u015fmeden ibarettir.<\/p>\n Maksimalist memelilere verilecek en g\u00fczel \u00f6rnek Afrika ve Asya\u2019da ya\u015fayan gri renkli dev filler olacakt\u0131r. Filler akraba di\u015filerin ve onlar\u0131n yavrular\u0131ndan olu\u015fan anaerkil s\u00fcr\u00fcler halinde ya\u015farlar. \u00c7iftle\u015fme d\u00f6nemlerinde yaln\u0131z dola\u015fan erkekler s\u00fcr\u00fcleri ziyaret eder. 22 ay s\u00fcren hamilelik s\u00fcrecinden sonra anne yavrusunu yakla\u015f\u0131k 4 y\u0131l emzirir. Yavru do\u011fduktan hemen sonra d\u00f6rt aya\u011f\u0131 \u00fczerinde dikilerek s\u00fcr\u00fc ile birlikte hareket etmek zorundad\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te sadece anne de\u011fil s\u00fcr\u00fcn\u00fcn di\u011fer di\u015fi \u00fcyeleri ve b\u00fcy\u00fck yavrular yeni do\u011fan yavruya bak\u0131m deste\u011finde bulunur. Yavru fil bir\u00e7ok bak\u0131c\u0131 fil taraf\u0131ndan sosyal ili\u015fkileri \u00f6\u011frenir. Bir filin ortalama \u00f6mr\u00fc yakla\u015f\u0131k 50 y\u0131ld\u0131r ve gen\u00e7 erkek yavrular 10 ya\u015flar\u0131na geldiklerinde s\u00fcr\u00fcy\u00fc terk etmek zorundad\u0131rlar. Di\u015filer 15 ya\u015flar\u0131na geldiklerinde do\u011furganl\u0131k olgunlu\u011funa eri\u015firler. Deneyimli ve bilgili en ya\u015fl\u0131 di\u015fi s\u00fcr\u00fcy\u00fc kontrol eder, s\u00fcr\u00fcn\u00fcn hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak olan deneyimlerini di\u011ferlerine aktar\u0131r.<\/p>\n Bir ay kadar k\u0131sa yavru bak\u0131m s\u00fcresine sahip olan minimalist deniz fili ile bu s\u00fcrenin 4 y\u0131la \u00adula\u015ft\u0131\u011f\u0131 maksimalist Afrika fili aras\u0131ndaki sosyal ili\u015fkilerdeki farkl\u0131l\u0131k elbette her ikisinin i\u00e7inde ya\u015fad\u0131klar\u0131 \u00e7evre ve bu \u00e7evreye uyumu ile ilgili. Her ikisi de memeli t\u00fcr\u00fc olsa da birinin \u00e7o\u011funlukla suda di\u011ferinin ise karada ya\u015f\u0131yor olmas\u0131 farkl\u0131 sosyal ve duygusal adaptasyonlar\u0131 evrimle\u015ftirmelerine neden oluyor. Ancak bu uyumu dayatan ko\u015fullar Afrika fillerinde daha kompleks ve sofistike bir sosyal ili\u015fkinin olu\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Bunda karasal ya\u015fam\u0131n ko\u015fullar\u0131, anne-yavru ba\u011f\u0131n\u0131n uzunlu\u011fu ve bu s\u00fcre\u00e7te olu\u015fan sosyal ve duygusal etkile\u015fimin etkisi b\u00fcy\u00fck. Afrika fillerinde yavru bak\u0131m s\u00fcresinin uzunlu\u011fu sadece anne ve yavruyu de\u011fil bu s\u00fcrece di\u011fer s\u00fcr\u00fc \u00fcyelerinin de kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 gerekli hale getiriyor. B\u00f6ylece sadece anne ve yavrusu de\u011fil ayn\u0131 zamanda s\u00fcr\u00fcn\u00fcn di\u011fer \u00fcyelerinin de bu sosyal ve duygusal a\u011fa kar\u0131\u015fmas\u0131 akrabal\u0131k ili\u015fkisinin peki\u015fmesine ve derinle\u015fmesine yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n Ya\u015fayan akrabalar\u0131m\u0131z primatlar<\/strong><\/p>\n Peki, bizim de i\u00e7inde bulundu\u011fumuz primatlar yani maymunlar tak\u0131m\u0131nda durum nas\u0131l? Maymunlar\u0131n sosyal ya\u015fam\u0131 da yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fim memeli temelinden gelen anne-yavru ba\u011f\u0131 \u00fczerinde geli\u015fiyor. Grup i\u00e7erisinde her ya\u015ftan ve her cinsten bireyin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 geli\u015fim evrelerine g\u00f6re farkl\u0131la\u015fan komleks bir sosyal a\u011f primatlarda g\u00f6zlemleniyor. Bununla birlikte primatlarda \u00e7ok \u00f6zel bir durum var. Di\u011fer bir\u00e7ok memeliden farkl\u0131 olarak primat anneler sadece yavrular\u0131na s\u00fct sa\u011flam\u0131yorlar ayr\u0131ca yavrular\u0131n\u0131 s\u00fctten kesilene kadar ta\u015f\u0131yorlar. Yavru bu s\u00fcre\u00e7te annesine s\u0131k\u0131ca sar\u0131larak s\u00fcrekli onunla hareket ediyor. Bu nedenle anne s\u00fcrekli v\u00fccuduna tutunan yavrusu i\u00e7in s\u00fct \u00fcretme d\u00fcrt\u00fcs\u00fc ile ya\u015farken ayn\u0131 zamanda s\u00fcrekli b\u00fcy\u00fcyen ve b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e a\u011f\u0131rla\u015fan yavrusunu ta\u015f\u0131yacak enerjiyi de sa\u011flamak zorunda. Anne 7\/24 yavrusunu v\u00fccuduna yak\u0131n ta\u015f\u0131rken her ikisi aras\u0131nda ola\u011fan\u00fcst\u00fc duygusal ba\u011flar ve \u00f6zg\u00fcven geli\u015fir, ayn\u0131 zamanda anne gerekli sosyal ili\u015fkileri ve ekolojik \u00e7evreyi ona \u00f6\u011freterek ba\u015far\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayacak deneyimi aktar\u0131r. Peki, anne i\u00e7in enerji ve zaman bak\u0131m\u0131ndan \u00e7ok pahal\u0131 olan bu sistemin avantaj\u0131 nedir? Hamile olan ya da do\u011fmu\u015f yavrusunu ta\u015f\u0131yan anne maymun s\u00fcrekli sosyal bir grup i\u00e7erisinde hareket eder, beslenir ve korunur. En \u00f6nemlisi t\u00fcm bu s\u00fcre\u00e7ler boyunca grubun gerek di\u015fi gerekse erkek di\u011fer \u00fcyeleri ile sosyal etkile\u015fimde bulunur. Erkek maymunlar yavru bak\u0131m\u0131nda \u00e7ok s\u0131n\u0131rl\u0131 bir destek sunarlar ve bu destek daha \u00e7ok istikrar ve koruma ama\u00e7l\u0131d\u0131r.<\/p>\n \u015eempanzeler hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmeye ba\u015flay\u0131nca kendi t\u00fcr\u00fcm\u00fcze daha da yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 anl\u0131yoruz. \u015eempanzeler uzun \u00f6m\u00fcrleri ve uzun bebek bak\u0131m s\u00fcresi ile filleri an\u0131msat\u0131yorlar. Ancak fillerden farkl\u0131 olarak di\u011fer maymunlarda oldu\u011fu gibi \u015fempanzeler de yavrular\u0131n\u0131 yakla\u015f\u0131k 4-5 y\u0131l emziriyorlar ve s\u00fcrekli ta\u015f\u0131yorlar. Elbette konu \u015fempanzelere geldi\u011finde bu kuyruksuz b\u00fcy\u00fck maymunlar hakk\u0131ndaki bilgilerimizin \u00e7o\u011funu onun g\u00f6zlemlerine ve deneyimine bor\u00e7lu oldu\u011fumuz Jane Goodall\u2019\u0131 anmak gerekli. Goodall, \u00fcnl\u00fc paleoantropolog Luis Leakey taraf\u0131ndan Gombe ve Tanzanya arazi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda ekonomik olarak desteklenmi\u015ftir. Goodall, yavrular\u0131 Flint, Fifi, Figan ve Faben ile etraf\u0131 \u00e7evrelenmi\u015f Flo ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi anne \u015fempanze ile ilk kez kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131nda onun ne kadar sab\u0131rl\u0131 ve kendine g\u00fcvenen bir lider anne oldu\u011funu not etmi\u015fti. Yavrulardan Fifi o d\u00f6nem hen\u00fcz gen\u00e7 bir eri\u015fkin idi. Flo annaanne oldu\u011funda yani yavrular\u0131ndan Fifi ilk yavrusu Fanni\u2019yi do\u011furdu\u011funda yakla\u015f\u0131k 50 ya\u015f\u0131ndayd\u0131. Takip eden on y\u0131l i\u00e7erisinde Flo\u2019nun ard\u0131ndan Fifi lider anne konumuna ge\u00e7ti. Daha \u00f6nce insanla herhangi bir etkile\u015fimde bulunmam\u0131\u015f bu \u015fempanze ailesini g\u00f6zlemlerken Goodall onlar\u0131n farkl\u0131 organik materyalleri alet olarak kulland\u0131klar\u0131n\u0131 ke\u015ffetti. 1960-70\u2019li y\u0131llara denk gelen bu d\u00f6nemde antropologlar alet kullan\u0131m\u0131n\u0131n sadece insana \u00f6zg\u00fc bir davran\u0131\u015f bi\u00e7imi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlard\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc alet kullanmak gibi kompleks bir davran\u0131\u015f bi\u00e7imi daha b\u00fcy\u00fck beyin ve iyi geli\u015fmi\u015f bili\u015fsel yetenekler gerektirmeliydi. Uzun y\u0131llard\u0131r insan atalar\u0131na ait fosil buluntular ve ta\u015f aletler ke\u015ffedilen Olduvai Gorge (Tanzanya) b\u00f6lgesinde \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcren Luis Leakey, Goodall\u2019\u0131n bu ke\u015ffini duyunca \u00e7ok heyecanlanm\u0131\u015ft\u0131. Bu ke\u015fif, insanlar\u0131n ve \u015fempanze, goril ve orangutan\u0131n da i\u00e7inde s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kuyruksuz b\u00fcy\u00fck maymunlar ile olan evrimsel a\u00e7\u0131kl\u0131\u011f\u0131 darla\u015ft\u0131r\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin \u015fempanzeler \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f a\u011fa\u00e7 g\u00f6vdelerinin i\u00e7erisinde ya\u015fayan ve protein bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a zengin olan termitleri yiyebilmek i\u00e7in ince uzun dallar\u0131 kullan\u0131yorlard\u0131. Parmaklar\u0131n girmedi\u011fi deliklerden bu dallar\u0131 sokarak termitleri a\u011fa\u00e7 g\u00f6vdesinden d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131yorlard\u0131. Goodall bu g\u00f6zlemlerini yaparken yavrular\u0131n annelerinin dizleri dibinde oturup onu izleyerek bunu nas\u0131l yapt\u0131klar\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenip annelerini bir model olarak kopyalad\u0131klar\u0131n\u0131 not etti. Annesi gibi davranan yavrular uygun dal par\u00e7as\u0131n\u0131 se\u00e7ip a\u011fac\u0131n uygun b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden yakla\u015farak termitleri \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Yavru bir \u015fempanzenin termit yakalamada usta olmas\u0131 neredeyse 5 y\u0131l s\u00fcr\u00fcyordu. Goodall kimi \u015fempanzelerin termit yakalamada di\u011ferlerinden daha ba\u015far\u0131l\u0131 olduklar\u0131n\u0131 da g\u00f6zlemledi, onlar\u0131 \u015fampiyon termit avc\u0131lar\u0131 diye tan\u0131mlad\u0131.<\/p>\n Di\u015fi \u015fempanzelerde alet kullanma yetene\u011fi ve \u00f6\u011fretimi<\/strong><\/p>\n \u015eempanzelerde alet kullan\u0131ma dair bilgiler Christophe ve Hedwige Boesch\u2019un \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 ile daha da \u00e7o\u011fald\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar \u015fempanzelerin sadece termit avc\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011fil ayn\u0131 zamanda sert kabuklu yemi\u015flerin kabuklar\u0131n\u0131 k\u0131rmak i\u00e7in sert bir zemin \u00fczerinde a\u011fa\u00e7 par\u00e7alar\u0131n\u0131 kullanarak kabuklar\u0131 k\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlediler. Yakla\u015f\u0131k 10 ya\u015f\u0131nda bir \u015fempanze yemi\u015f kabu\u011fu k\u0131rabilecek olgunlu\u011fa ula\u015f\u0131yor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu yetene\u011fi derecelendirmek i\u00e7in ilk a\u015famada \u015fempanzelerin ka\u00e7 vuru\u015fta yemi\u015fin kabu\u011funu k\u0131rd\u0131\u011f\u0131 ve ikinci a\u015famada ise dakikada ka\u00e7 yemi\u015fin yendi\u011fi \u015feklinde kategorize ettiler. Bu derecelendirmede di\u015fi bireyler erkek bireylerden daha ba\u015far\u0131l\u0131 oluyorlard\u0131. Ancak bunun nedeni yetenekten ziyade konsantrasyondu, erkek bireyler yemi\u015f k\u0131rmak yerine farkl\u0131 sosyal aktivitelerde bulunmay\u0131 ye\u011fliyorlard\u0131. Elizabeth Lonsdorf ve meslekta\u015flar\u0131 gen\u00e7 \u015fempanze bireylerinin \u00f6\u011frenme s\u00fcre\u00e7lerini ara\u015ft\u0131rmak i\u00e7in g\u00f6zlemler yapt\u0131lar. 14 tane gen\u00e7 \u015fempanzeyi termit avlarken videoya kaydettiler. G\u00f6zlemlerinin sonucunda di\u015fi olan gen\u00e7 bireyler zamanlar\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funu annelerini termit avlarken g\u00f6zlemlemekle ge\u00e7irirken erkek olan gen\u00e7 bireylerin zamanlar\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde alakas\u0131z oyunlar oynamay\u0131 tercih ettiklerini saptad\u0131lar. Gen\u00e7 di\u015filer erkeklere oranla daha erken ya\u015fta termit avlamada annelerine benzer bi\u00e7imde yetkinle\u015fiyorlard\u0131.<\/p>\n Gen\u00e7 di\u015fi \u015fempanzeler do\u011furma olgunlu\u011funa eri\u015fmeye yak\u0131n evlerini b\u0131rak\u0131p yeni bir gruba ge\u00e7i\u015f yap\u0131yorlar. Bu ge\u00e7i\u015f ile birlikte b\u00fcy\u00fcme s\u00fcrecinde \u00f6\u011frendikleri b\u00fct\u00fcn bilgi ve deneyimleri de gittikleri yeni gruba ta\u015f\u0131yorlar. Tetsuro Matsuzawai, Afrika\u2019n\u0131n bat\u0131s\u0131nda Gine\u2019de yapt\u0131\u011f\u0131 ara\u015ft\u0131rmalarda bunu kan\u0131tlayan bir g\u00f6zlem yapt\u0131. Bossou\u2019da (Gine) \u015fempanzeler yemi\u015f kabuklar\u0131n\u0131 k\u0131rmak i\u00e7in \u00e7eki\u00e7 yerine ta\u015flar ve k\u00fct\u00fck par\u00e7alar\u0131n\u0131, sert zemin yani \u00f6rs yerine ise d\u00fcz y\u00fczeyli a\u011fa\u00e7lar ve ta\u015flar\u0131 kullan\u0131yorlar. Ancak buradaki \u015fempanzeler di\u011fer \u015fempanzelerden farkl\u0131 olarak farkl\u0131 bir yemi\u015f -palmiye yemi\u015fi- ile besleniyorlar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131 Matsuwaza bu \u015fempanzelere, nas\u0131l davranacaklar\u0131n\u0131 g\u00f6rmek i\u00e7in palmiye yemi\u015fi yerine di\u011fer \u015fempanzelerin yedi\u011fi coula yemi\u015flerinden verdi. \u015eempanzelerin \u00e7o\u011fu daha \u00f6nce g\u00f6rmedikleri bu yemi\u015fi g\u00f6rmezden geldiler. Sadece daha \u00f6nce bu yemi\u015fin bulundu\u011fu b\u00f6lgeden Bossou\u2019ya ge\u00e7i\u015f yapm\u0131\u015f ya\u015fl\u0131 bir di\u015fi \u015fempanze an\u0131nda coula yemi\u015fini tan\u0131d\u0131 ve k\u0131r\u0131p yemeye ba\u015flad\u0131. Onu izleyen iki gen\u00e7 de onu kopyalay\u0131p coula yemi\u015fini yemeye ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece ya\u015fl\u0131 di\u015fi daha \u00f6nce edindi\u011fi bilgi ve deneyimi i\u00e7inde bulundu\u011fu yeni ortama aktarm\u0131\u015f oldu. Bu durum di\u015fi bireylerin alet kullanmak ve yiyecekleri tan\u0131mak gibi bir\u00e7ok ya\u015famsal deneyimin farkl\u0131 gruplar aras\u0131nda ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flamas\u0131, insan evriminde de di\u015fi bireylerin gruplar aras\u0131 hareketlili\u011finden dolay\u0131 benzer bir rol oynad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n Avlayan ve payla\u015fan di\u015filer<\/strong><\/p>\n Bir\u00e7oklar\u0131m\u0131z g\u00fc\u00e7l\u00fc yap\u0131lar\u0131ndan dolay\u0131 daha \u00e7ok erkek \u015fempanzelerin avland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve payla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Bu durum bizi s\u00fcrekli olarak erke\u011fin avlan\u0131p besin sa\u011flayarak grubun hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131na kanalize eder. Di\u015fi \u015fempanzeler de k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar\u0131 avlay\u0131p payla\u015f\u0131rlar. Sadece di\u015fi \u015fempanzeler de\u011fil, di\u015fi orangutanlar ve di\u015fi gibonlar da k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar\u0131 avlarlar. Hatta di\u015fi \u015fempanzeler avlan\u0131rken kimi zaman alet bile kullan\u0131rlar. Tanzanya Mahale b\u00f6lgesinde di\u015fi bir \u015fempanzenin bi\u00e7imlendirilmi\u015f bir dal par\u00e7as\u0131n\u0131 sincaplar\u0131 bulunduklar\u0131 a\u011fa\u00e7 kovu\u011fundan \u00e7\u0131karmak i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 kay\u0131t edilmi\u015ftir. Birka\u00e7 y\u0131l\u0131n ard\u0131ndan bu b\u00f6lgede ya\u015fayan \u015fempanzelerin a\u011f\u0131zlar\u0131 ile par\u00e7alay\u0131p keskinle\u015ftirdikleri yakla\u015f\u0131k 70 cm uzunlu\u011fundaki dal par\u00e7as\u0131n\u0131n pop\u00fcler bir alet haline geldi\u011fi ve yuvalar\u0131ndan sincap ve benzeri k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlar\u0131 yakalamak i\u00e7in kulland\u0131klar\u0131 g\u00f6zlemlendi. Bu davran\u0131\u015f\u0131n daha \u00e7ok di\u015fi bireyler taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirildi\u011finin g\u00f6zlemlenmesi ise \u00f6nemli bir ayr\u0131nt\u0131.<\/p>\n 1960\u2019l\u0131 y\u0131larda ba\u015flay\u0131p geli\u015fen teknoloji sayesinde daha da ilerleyen mitokondri, protein ve \u00e7ekirdek DNA \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u015fempanzeler ile payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z son ortak atadan genetik farkl\u0131la\u015fman\u0131n yakla\u015f\u0131k 5,4 milyon y\u0131l \u00f6nce Afrika\u2019da ger\u00e7ekle\u015fti\u011fini \u00f6neriyordu. G\u00fcncel goril genom \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na g\u00f6re \u015fempanze-insan evrimsel farkl\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n 3,7 milyon y\u0131l ve insan-\u015fempanze-goril evrimsel farkl\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n ise 5,95 milyon y\u0131l \u00f6nce ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi duyuruldu (Scally ve di\u011f. 2012. Nature, 483:169-175). Yeni bulgular insan ile \u015fempanzenin bilinenden daha yak\u0131n akraba oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Jane Goodall\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan bu yana antropologlar \u015fempanze davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n kendi davran\u0131\u015flar\u0131m\u0131z ile olan benzerlikleri \u00fczerinde bulu\u015fuyorlar. Payla\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z sosyal, duygusal ve \u00fcst\u00fcne \u00fcstl\u00fck genetik benzerli\u011fin sonucunda \u015fa\u015f\u0131rmak art\u0131k beklenmedik bir davran\u0131\u015f olarak kar\u015f\u0131lan\u0131yor. \u015eempanze davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n insan atalar\u0131n\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in bir model olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131lmas\u0131 kabul g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc kadar antropologlar aras\u0131nda tart\u0131\u015fmaya da neden olmu\u015ftur. Ancak biyolojik ve sosyal olarak ya\u015fayan en yak\u0131n akrabalar\u0131m\u0131z\u0131n \u015fempanzeler olmas\u0131 onlar ile aram\u0131zda olan evrimsel ba\u011f\u0131 ve kendi atalar\u0131m\u0131z\u0131n sosyal davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 anlamak i\u00e7in yeg\u00e2ne kan\u0131t olduklar\u0131 ger\u00e7e\u011fini s\u00fcrekli canl\u0131 tutuyor.<\/p>\n Senegal Fongoli\u2019de uzun y\u0131llard\u0131r -erken insan atalar\u0131na benzer bir ekolojik ortamda ya\u015fayan- a\u00e7\u0131k alan \u015fempanzeleri (bonobo) \u00fczerinde s\u00fcren \u00e7al\u0131\u015fmalar onlar\u0131n grup i\u00e7i ve gruplar aras\u0131 sosyal etkile\u015fimleri ve yiyecek payla\u015f\u0131mlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan orman \u015fempanzelerinden daha farkl\u0131 bir k\u00fclt\u00fcre sahip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi. Bonobolar orman \u015fempanzelerinden farkl\u0131 olarak kulland\u0131klar\u0131 \u00e7e\u015fitli aletler ile topra\u011f\u0131 kaz\u0131p bitki k\u00f6klerini \u00e7\u0131kartabiliyorlar. Ayr\u0131ca \u00e7ok s\u0131cak g\u00fcnlerde kaya s\u0131\u011f\u0131naklar\u0131 ve ma\u011faralarda saklanarak v\u00fccut \u0131s\u0131 dengelerini koruyabiliyorlar. Fosil kay\u0131tlara g\u00f6re dik y\u00fcr\u00fcmenin ormanl\u0131k alanda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 kabul g\u00f6rse de daha sonra bu davran\u0131\u015f\u0131n savan benzeri k\u0131smen a\u011fa\u00e7l\u0131k a\u00e7\u0131k alanlarda daha da evrimle\u015fti\u011fi ve yetkinle\u015fti\u011fi konusunda antropologlar hemfikir say\u0131l\u0131r. Erken insan atalar\u0131n\u0131n fizyolojileri ve anatomileri savan ekolojisinin mozaik \u00f6zelliklerinden daha fazla faydalanabilecek \u015fekilde evrimle\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n Fosil kay\u0131tlar ve hareket davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n (lokomotor) evrimi<\/strong><\/p>\n \u0130nsan atalar\u0131na dair fosiller \u00e7ok ender bulunsalar da 1900\u2019l\u00fc y\u0131llar\u0131n ilk \u00e7eyre\u011finden itibaren say\u0131lar\u0131 artarak \u00e7o\u011falan fosiller atalar\u0131m\u0131z\u0131n hareket davran\u0131\u015flar\u0131, uyumlar\u0131 ve di\u015fi bireylerin sosyal ili\u015fkilerdeki rolleri hakk\u0131ndaki bilgilerimizi art\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r. Erken insan atalar\u0131 olan australopithecuslar 2 ile 4 milyon y\u0131l \u00f6ncesi bir zaman diliminde sadece Afrika\u2019da ya\u015fam\u0131\u015flard\u0131r. Bu t\u00fcrler yakla\u015f\u0131k olarak \u015fempanze ile benzer b\u00fcy\u00fckl\u00fckte beyin hacmine, fakat onlardan farkl\u0131 olarak iste\u011fe ba\u011fl\u0131 dik y\u00fcr\u00fcme yetene\u011fine sahiptiler. Etiyopya\u2019n\u0131n Middle Awash b\u00f6lgesinde Hadar lokalitesinde 1970\u2019li y\u0131llarda ke\u015ffedilmi\u015f \u00fcnl\u00fc insan atas\u0131 fosili Lucy\u2019nin (Australopithecus afarensis) kal\u00e7a kemikleri, omurgas\u0131 ve bacak kemiklerinin anatomisi onun dik y\u00fcr\u00fcme yetene\u011fini sahip oldu\u011funu g\u00f6steriyor. Ayr\u0131ca ilerleyen y\u0131llarda Mary Leakey taraf\u0131ndan Tanzanya\u2019da Laetoli b\u00f6lgesinde ke\u015ffedilen e\u015fsiz ayak izi fosilleri bizlere 3,5 milyon y\u0131l \u00f6nce atalar\u0131m\u0131z\u0131n dik y\u00fcr\u00fcd\u00fc\u011f\u00fc hakk\u0131nda hi\u00e7bir \u015f\u00fcphenin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kan\u0131tl\u0131yor.<\/p>\n Son y\u0131llarda farkl\u0131 insan atas\u0131 t\u00fcrlerine ait \u00f6zellikle ayak bilek ve ayak fosillerinde g\u00f6r\u00fclen anatomik farkl\u0131l\u0131klar t\u00fcrler aras\u0131nda farkl\u0131 dik y\u00fcr\u00fcme davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131n olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcrd\u00fc. Bu t\u00fcrler dik y\u00fcr\u00fcyorlard\u0131 ancak muhtemelen farkl\u0131 bir biyomekanik \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00fcretmi\u015flerdi. E\u011fer g\u00fcn i\u00e7erisinde yiyecek ta\u015f\u0131yarak ve toplayarak birka\u00e7 kilometre hareket emek zorundaysan\u0131z dik y\u00fcr\u00fcmek en iyi \u00e7\u00f6z\u00fcm. Orman \u015fempanzeleri ve savan \u015fempanzelerinin g\u00fcndelik hareket alan\u0131 3 km\u2019yi ge\u00e7memektedir. Buna kar\u015f\u0131n, avc\u0131 ve toplay\u0131c\u0131 kabilelerin bireyleri g\u00fcndelik rutin olarak 10-15 km yiyecek toplamak i\u00e7in y\u00fcr\u00fcmektedirler. Ayr\u0131ca erkekler av takibi s\u0131ras\u0131nda daha fazla mesafe kat etmektedirler. Kad\u0131nlar bebeklerini 3 ya\u015f\u0131na gelene kadar ta\u015f\u0131rlar ve kendileri ile birlikte yiyecek toplamaya g\u00f6t\u00fcrmektedirler. Richard Lee bir \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 bir kabilede ya\u015fayan kad\u0131n\u0131n, do\u011fumdan itibaren bebe\u011fi s\u00fctten kesilene kadar, yiyecek ve alet toplamak i\u00e7in bebe\u011fini ta\u015f\u0131yarak neredeyse toplam 5000 km hareket etti\u011fini hesaplad\u0131.<\/p>\n Fosil kay\u0131tlarda kad\u0131n bireyler<\/strong><\/p>\n Atalar\u0131m\u0131za ait fosil buluntular ender olu\u015flar\u0131, sahip olduklar\u0131 t\u00fcr i\u00e7i morfolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin derecesi ve cinsiyet farkl\u0131l\u0131klar\u0131 nedeniyle cinsler aras\u0131 anatomik ayr\u0131mlar yapmak kolay de\u011fildir. Atalar\u0131m\u0131za ait bir fosilin di\u015fi mi yoksa erkek bir bireye ait oldu\u011funu anlamak e\u011fer kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yapabilecek zengin bir koleksiyona sahip de\u011filsek son derece g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Bug\u00fcne kadar bulunmu\u015f insan atas\u0131 fosilleri i\u00e7erisinde Lucy (Australopithecus afarensis) en \u00fcnl\u00fc kad\u0131n fosillerinden biridir. Bununla birlikte fosil buluntular\u0131n azl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle erkek ve kad\u0131n birey aras\u0131ndaki anatomik boyut fark\u0131 kesin olarak bilinmemektedir. G\u00fcney Afrika\u2019da Malapa adas\u0131nda bulunmu\u015f ve 2 milyon y\u0131l \u00f6ncesine tarihlendirilmi\u015f Australopithecus sediba buluntular\u0131 erkek ve kad\u0131n birey aras\u0131ndaki boyut fark\u0131na a\u00e7\u0131klama getirmektedir. Bu fosillerden biri \u00e7ocuk ve biri b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla di\u015fi bireye ait olmal\u0131d\u0131r. \u0130nsan atalar\u0131 da bizler ve akrabalar\u0131m\u0131z \u015fempanzeler gibi yavrular\u0131 ile g\u00fc\u00e7l\u00fc sosyal ba\u011flara sahiptiler. Zihlman, Malapa\u2019dan bulunmu\u015f bu \u00e7ocuk ve yeti\u015fkin kad\u0131na it olan iskeletin anne ve \u00e7ocu\u011funa ait olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. G\u00fcney Afrika buluntular\u0131 \u00e7o\u011funlukla ma\u011fara dolgular\u0131ndan geldi\u011fi i\u00e7in bu tip alanlarda daha b\u00fct\u00fcn fosiller bulunma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksektir. Bununla birlikte fosil buluntular aras\u0131nda erkek ve kad\u0131na ait kesin anatomik ayr\u0131mlar yapabilmek i\u00e7in daha fazla fosil buluntuya ve kan\u0131ta ihtiya\u00e7 var.<\/p>\n Anatomik olarak modern insanlar yakla\u015f\u0131k olarak 200 bin y\u0131l \u00f6nce Afrika\u2019da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131lar. Modern insan Afrika d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce Afrika\u2019da bir\u00e7ok b\u00f6lgeye da\u011f\u0131lm\u0131\u015f morfolojik ve genetik olarak \u00e7e\u015fitlenmi\u015fti. G\u00fcney ve Do\u011fu Afrika\u2019da en eski arkeolojik lokaliteler 160 bin y\u0131l \u00f6ncesine tarihlendirildi. Bu tarihlerde bulunan lokalitelerde modern insanlar\u0131n deniz kabuklar\u0131 ve \u00e7e\u015fitli su \u00fcr\u00fcnleri ile beslendi\u011fini g\u00f6steren kan\u0131tlar mevcut. Afrika\u2019n\u0131n okyanus k\u0131y\u0131lar\u0131 boyunca bulunan modern insan lokalitelerinde atalar\u0131m\u0131z i\u00e7in su \u00fcr\u00fcnlerinin bir besin kayna\u011f\u0131 olarak diyetlerine b\u00fcy\u00fck oranda dahil oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Atalar\u0131m\u0131z yakla\u015f\u0131k 100 bin ile 60 bin y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda Afrika d\u0131\u015f\u0131na g\u00f6\u00e7 ettiler. Muhtemelen kad\u0131n bireyler uzun s\u00fcren g\u00f6\u00e7 \u015fartlar\u0131na kar\u015f\u0131 hem kendilerinin hem de yavrular\u0131n\u0131n hayatta kalmas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilecek donan\u0131mlara sahiptiler. K\u0131y\u0131 \u015feridini takip edip su \u00fcr\u00fcnleri t\u00fcketerek yakla\u015f\u0131k 40 ile 50 bin y\u0131l \u00f6nce Avustralya\u2019ya vard\u0131lar. Beyaz adam\u0131n manip\u00fclasyonundan \u00f6nce Avustralyal\u0131 Aborjin kad\u0131nlar\u0131 toplad\u0131klar\u0131 deniz kabuklar\u0131n\u0131 t\u00fcketerek besin ihtiya\u00e7lar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc kar\u015f\u0131l\u0131yorlard\u0131. Hem \u00e7ocuklar\u0131na bakan hem de avlan\u0131p yiyecek sa\u011flayan Aborjin kad\u0131nlar\u0131 bu bak\u0131mdan Kalahari kabilelerinden farkl\u0131yd\u0131lar.<\/p>\n Zihlman, t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn kad\u0131n bireylerinin sahip oldu\u011fu sosyal ve duygusal ileti\u015fimin bir memeli karakteri olarak primat atalar\u0131ndan devir ald\u0131klar\u0131 anne-yavru sosyal ba\u011f\u0131 ve kabileler aras\u0131 hareketlilik \u00fczerinde geli\u015fti\u011fini ileri s\u00fcr\u00fcyor. Kad\u0131nlar insan\u0131n tarih\u00f6ncesinden bu yana bebek bak\u0131m\u0131nda yeg\u00e2ne ki\u015fi, dayan\u0131\u015fma temelli arkada\u015fl\u0131k ili\u015fkilerinin olu\u015fturulmas\u0131nda bir sosyal arac\u0131, \u00e7ocuklar\u0131n e\u011fitiminde bir usta, aile ba\u011f\u0131n\u0131n omurgas\u0131 ve kabileler aras\u0131 k\u00fclt\u00fcrel ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olarak nesiller boyu merkezi bir rol oynam\u0131\u015ft\u0131r. Zihlman, makalesini Afrika\u2019n\u0131n g\u00fcneyinde Kalahari\u2019de uzun y\u0131llar avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 kabileler i\u00e7erisinde kat\u0131l\u0131mc\u0131 g\u00f6zlemci olarak ya\u015fam\u0131\u015f ve \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f Elizabeth Marshall Thomas\u2019\u0131n arazi \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131ndan bir kayd\u0131 payla\u015farak sonland\u0131r\u0131r. Bu \u00f6yk\u00fc kad\u0131n\u0131n tarih\u00f6ncesinden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze fiziksel ve duygusal dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131, sosyal ba\u011f\u0131n g\u00fcc\u00fcn\u00fc ve bu ba\u011flamda insanla\u015fman\u0131n seviyesini sembolize eder.<\/p>\n \u201cSalg\u0131n bir hastal\u0131k y\u00fcz\u00fcnden kabilede bir dul kad\u0131n ve iki \u00e7ocu\u011fu son derece hastad\u0131r. Kabile ya\u015fad\u0131klar\u0131 k\u0131tl\u0131ktan dolay\u0131 g\u00f6\u00e7 etmek zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r. Kabile bireyleri salg\u0131n hastal\u0131k ve yiyecek yoklu\u011funun getirdi\u011fi zor ko\u015fullardan dolay\u0131 hasta olan dul kad\u0131na ve onun \u00e7ocuklar\u0131na yard\u0131m edecek durumda de\u011fildir. Ancak dul kad\u0131n\u0131n annesi de kabilededir. Bu t\u0131knaz ve ya\u015fl\u0131 kad\u0131n dul k\u0131z\u0131n\u0131 s\u0131rt\u0131na al\u0131r, bebe\u011fi g\u00f6\u011fs\u00fcne sarar ve 4 ya\u015f\u0131ndaki di\u011fer \u00e7ocu\u011fu ise yan taraf\u0131na ba\u011flar. Ya\u015fl\u0131 anne k\u0131z\u0131n\u0131 ve torunlar\u0131n\u0131 yakla\u015f\u0131k 70 km \u00f6teye kabilenin yeni kamp alan\u0131na ta\u015f\u0131r. Kabileden bir g\u00fcn sonra ancak yeni kamp alan\u0131na ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r ve k\u0131z\u0131 ile torunlar\u0131n\u0131n hayat\u0131n\u0131 kurtarm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n Kaynak:<\/strong> Bilim ve Gelecek, Say\u0131:107, Ocak 2013, s.32<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u00dcnl\u00fc Frans\u0131z film y\u00f6netmeni Jean Jacques Annaud taraf\u0131ndan 1981 y\u0131l\u0131nda \u00fcretilen Quest For Fire (Ate\u015f \u0130\u00e7in Aray\u0131\u015f) insan\u0131n tarih\u00f6ncesi hakk\u0131nda gelmi\u015f ge\u00e7mi\u015f en ba\u015far\u0131l\u0131 bilimkurgudur benim i\u00e7in. Farkl\u0131 dillerde ve k\u00fclt\u00fcrlerde filmler \u00fcretmenin \u00fcstad\u0131 olan Annaud bu filmi Bel\u00e7ikal\u0131 J. H. Rosny\u2019nin 1911 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan yine ayn\u0131 isimli roman\u0131ndan esinlenerek \u00fcretmi\u015ftir. Filmin \u00e7ok ger\u00e7ek\u00e7i ve […]<\/p>\n","protected":false},"author":180,"featured_media":39122,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[5676,200,557,2283,3094],"class_list":["post-39121","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-cins","tag-evrim","tag-kadin","tag-neanderthal","tag-primat"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39121","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/180"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=39121"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/39121\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/39122"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=39121"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=39121"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=39121"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/3-7-239x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/4-1-300x131.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/5-1-300x207.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2019\/12\/6-1-125x300.jpg\")