Salg\u0131n gibi b\u00fcy\u00fck kitleleri etkileyebilme potansiyeli olan durumlar yaln\u0131zca doktorlar, hem\u015fireler vb. sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n ilgi ve tepki alan\u0131nda de\u011fildir; pek \u00e7ok disiplin (psikoloji, sosyoloji, politika, ekonomi gibi) salg\u0131n\u0131 ve salg\u0131n\u0131n etkilerini anlayabilme, kullanabilme, y\u00f6netebilme amac\u0131ndad\u0131r. A\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, son Koronavir\u00fcs (bilimsel ad\u0131yla konu\u015facak olursak 2019-nCoV) salg\u0131n\u0131yla birlikte artan maske, dezenfektan, antibakteriyel \u00fcr\u00fcnlerin sat\u0131\u015flar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce insan\u0131n ne denli pragmatik ve tuhaf bir varl\u0131k oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmemek elde de\u011fil. Bir yandan \u00e7ok korkarken bir yandan bu korku sayesinde \u00fcr\u00fcn pazarlay\u0131p para kazanabiliyoruz biz insanlar. Dedi\u011fim gibi, tuhaf. Ama bir yandan da bir o kadar insana has, insan\u00ee g\u00f6r\u00fcyorum bu durumu. \u0130nsan\u0131n oldu\u011fu yerde muhakkak bir tuhafl\u0131k vard\u0131r; \u015fu ana kadarki psikoloji e\u011fitimim ve s\u0131n\u0131rl\u0131 deneyimim bana bunu i\u015faret etti. Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131 ile birlikte yine tuhafl\u0131klar vuku buluyor: Haberler salg\u0131n ve \u00f6l\u00fcm say\u0131lar\u0131yla y\u0131k\u0131l\u0131yor, maske sat\u0131\u015flar\u0131 f\u0131rl\u0131yor ve insanlar ortal\u0131kta sat\u0131n al\u0131nacak maske b\u0131rakm\u0131yor, kimileri bunu \u201cgavurlar\u0131n ba\u015f\u0131na gelen felaket (\/ceza)\u201d olarak g\u00f6r\u00fcp normal kar\u015f\u0131larken kimileri komplo teorileri \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131p ak\u0131llar\u0131 kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor, komplo teorilerini savunanlarla t\u0131p alan\u0131ndan biliminsanlar\u0131 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelip narsisistik bir g\u00fc\u00e7 sava\u015f\u0131nda s\u00f6zl\u00fc k\u0131l\u0131\u00e7lar\u0131n\u0131 birbirlerine \u00e7ekiyor ve daha bir s\u00fcr\u00fc \u015fey. Ne oluyor? En nihayetinde kafalar bir hayli kar\u0131\u015fm\u0131\u015f durumda; \u00e7\u00fcnk\u00fc duygular karman \u00e7orman. Benim bir psikolog olarak yapabildi\u011fim i\u015flerden biri, \u201cduygu ay\u0131klamak\u201d. \u201cBurada ne var, bunun ard\u0131nda ne var, ard\u0131nda olan\u0131n ard\u0131nda ne var, peki ya daha da geride hangisi var?\u201d b\u00f6yle sorular sormaya al\u0131\u015fk\u0131n\u0131m kendi zihnimde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken. Bu sebeple, h\u00e2lihaz\u0131rdaki Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131 ile ilgili geli\u015fmeleri -ben de bir par\u00e7a kayg\u0131yla- takip ederken bu \u015fekildeki sorular\u0131mdan vazge\u00e7miyorum. Basit bir soru atay\u0131m ortaya: Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131yla ilgili geli\u015fmeleri takip ederken bize ne oluyor, bu nas\u0131l bir deneyim? Basit\u00e7e ilk akl\u0131ma gelen yan\u0131tlarla devam ediyorum: Korkuyoruz. Panik oluyoruz. \u201cYa bize de bula\u015f\u0131rsa?\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Tehlikede hissediyoruz. Ne olaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. \u0130\u015fte t\u00fcm bu cevaplar\u0131n bizde yaratt\u0131\u011f\u0131 birtak\u0131m haller ve tepkiler var. Bir s\u0131rayla anlatacak ve ba\u011flayacak olursam, \u015fu s\u0131ray\u0131 g\u00f6zetmenin en uygunu olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum: Tiksinti, belirsizlik ve kontrolde olma hissi.<\/p>\n
Tiksinti Tiksintinin bedende bir\u00e7ok i\u015fleve hizmet etti\u011fi literat\u00fcrde s\u0131kl\u0131kla tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Safl\u0131k durumunu devam ettirmek i\u00e7in tiksinti duygusu esast\u0131r. \u201cBula\u015fma\u201dn\u0131n da y\u00fcksek derecede tiksinti ile ili\u015fkili oldu\u011fu i\u015faret edilmektedir. Tiksinti, zararl\u0131 ve toksik olan\u0131 yararl\u0131 ve iyicil olandan ay\u0131rmak \u00fczere ortaya \u00e7\u0131kan bir duygudur. Bedeni bozulmu\u015f, toksik ya da bula\u015f\u0131c\u0131 varl\u0131klardan korumak gibi bir i\u015flevi vard\u0131r. Bedenin a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131, onu tehlikeye kar\u015f\u0131 k\u0131r\u0131lgan k\u0131lar; bu a\u00e7\u0131kl\u0131klar kabaca ikiye ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: Erojen b\u00f6lgeler ve duyu organlar\u0131. Cinsel organlar, an\u00fcs ve a\u011f\u0131z erojen b\u00f6lgeler taraf\u0131ndayken g\u00f6zler, kulaklar ve burun delikleri duyu organ a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131 olarak s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131r (Miller, 2009). Bedenin i\u00e7ine a\u00e7\u0131lan bu a\u00e7\u0131kl\u0131klar, bedeni tehlikeye de a\u00e7\u0131k k\u0131ld\u0131klar\u0131 i\u00e7in devreye ruhsal bir koruma sistemi girer: tiksinti.<\/p>\n Ancak burada bir parantez a\u00e7mak istiyorum. Bedensel olan ile ruhsal olan\u0131 birbirinden keskince ay\u0131rmak ne uygundur ne de m\u00fcmk\u00fcn. Ruhsall\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131n (benli\u011fimizin, kendili\u011fimizin de diyebiliriz) kendisi, en ba\u015fta bedenimize gelen duyular ile in\u015fa edilmi\u015ftir. Psikolojide insan\u0131n erken d\u00f6nemlerinin \u00e7ok \u00f6nemli oldu\u011fu vurgulan\u0131r. Hatta bu vurgu \u00f6ylesine yayg\u0131n ki, konuyu iyi bilmeyenlerin ve h\u00e2l\u00e2 psikolojiye \u201cinanmad\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yleyenlerin (sanki inan\u0131lacak bir disiplinmi\u015f gibi) dilinde esprilere malzeme bile olmakta: \u201c\u00c7ocuklu\u011fuma m\u0131 ineceksin?\u201d. Bir bebek, annesinden onun bedenine gelen duyumlarla kendili\u011fini yava\u015f yava\u015f geli\u015ftirir: annesinin ona dokunmas\u0131, emzirmesi, sar\u0131lmas\u0131, kuca\u011f\u0131na almas\u0131, alt\u0131n\u0131 de\u011fi\u015ftirmesi, bir \u015feyler s\u00f6ylemesi\u2026 T\u00fcm bu uyaranlar d\u0131\u015far\u0131daki d\u00fcnyaya ait iken, bebek bunlar\u0131 bedeni vas\u0131tas\u0131yla deneyimler ve kendi \u201ci\u00e7 d\u00fcnyas\u0131n\u0131\u201d bu deneyimler ile birlikte olu\u015fturmaya ba\u015flar. Bu ba\u011flamda beden ve ruh birbirinden ayr\u0131lamaz. S\u00fcrekli olarak birbirini yaratan, olu\u015fturan, de\u011fi\u015ftiren ve d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren bir dinamiktir aralar\u0131ndaki. Zaman zaman bedensel rahats\u0131zl\u0131klar\u0131n asl\u0131nda psikolojik oldu\u011funu doktorlardan duyars\u0131n\u0131z. \u201cBu, psikosomatik bir \u015fey. Bir psikolo\u011fa g\u00f6r\u00fcn\u00fcn.\u201d der mesela. \u0130\u015fte tam da o \u015fey, beden ve ruhun s\u00fcrekli olarak etkile\u015fimde olmalar\u0131n\u0131n bir ifadesidir. Kimi zaman ruhun da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 (kaba bir s\u00f6ylemle delirmeyi) engellemek i\u00e7in beden kendisini \u00f6ne atar; deride alerji olur mesela. Deride meydana gelen bu kabar\u0131kl\u0131k, ruhun da\u011f\u0131lma riskine bir \u201cs\u0131n\u0131r\u201d koyar; kald\u0131 ki zaten derimiz bizi ve d\u0131\u015f d\u00fcnyay\u0131 ay\u0131ran s\u0131n\u0131r\u0131n kendisidir. Kimi zamansa ruhsall\u0131k, bedeni korumak i\u00e7in duygular \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131r; tiksinme duygusu mesela. Biraz daha ileri gidecek olursak, literat\u00fcrde baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar tiksintinin as\u0131l i\u015flevinin yaln\u0131zca bedenin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 korumak de\u011fil, ki\u015finin benli\u011finin de s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 korumak oldu\u011funu ileri s\u00fcrm\u00fc\u015flerdir. Zira bahsetti\u011fim gibi beden ve ruh durmaks\u0131z\u0131n etkile\u015fim halindedir. Nas\u0131l ki bedenin bir denge hali varsa, biyolojide buna \u201chomeostazi\u201d denir, ruhun da bir homeostazi durumu vard\u0131r. Hem beden hem de ruh, homeostazi durumunu yani dinginli\u011fi korumak ister. Ve yine bir tanesinin homeostazisindeki bozulma di\u011ferini de etkiler. Bedendeki homeostazi durumundaki herhangi bir aksama, ruhunkini de etkileyecektir, bu ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131r.<\/p>\n Tiksinti, bula\u015fmaya kar\u015f\u0131 bir i\u015flev y\u00fcr\u00fctmesinin yan\u0131 s\u0131ra kendisi de bula\u015f\u0131c\u0131d\u0131r! Bu \u00f6zelli\u011fi ise hayat kurtar\u0131c\u0131d\u0131r. Herhangi bir \u015fey, tiksindirici olan bir \u015feyle temasa ge\u00e7ti\u011finde o da tiksindirici hale gelir (Rozin ve Fallon, 1987). Bir ad\u0131m \u00f6tesi, kar\u015f\u0131m\u0131zdakinin y\u00fcz\u00fcnde bir \u015feye kar\u015f\u0131 tiksinti ifadesi g\u00f6r\u00fcyorsak biz de o \u015feyden tiksiniriz. Kar\u015f\u0131m\u0131zdakinin y\u00fcz ifadesi, bizim i\u00e7in bir uyar\u0131 sinyalidir. Tiksinti ifadesi bu sayede o toksik, zararl\u0131, bula\u015f\u0131c\u0131 varl\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rmeseler dahi di\u011fer insanlara da tehlikeyi sezme olana\u011f\u0131 verir. Kendisini hen\u00fcz dil ile ifade edemeyen bir bebek, y\u00fcz\u00fcndeki tiksinti ifadesi ile kendisini besleyen ki\u015fiye bozulmu\u015f, ek\u015fimi\u015f bir maman\u0131n uyar\u0131s\u0131n\u0131 verebilir. T\u00fcm bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra fizyolojik evrimsel yakla\u015f\u0131m s\u00fcr\u00fcngenler ve y\u0131lanlar gibi canl\u0131lar\u0131n neden tiksinti uyand\u0131rd\u0131klar\u0131n\u0131 da bu \u015fekilde a\u00e7\u0131klar. Bedenin dengesine zarar verebilme potansiyeli olan bu canl\u0131lar insanlarda tiksinti duygusunu harekete ge\u00e7irir ve b\u00f6ylece insan kendisini tehlikeden koruyabilir (Menninghaus, 2003).<\/p>\n Salg\u0131nlara ve spesifik olarak koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131na gelirsek, bu ara en s\u0131k g\u00f6zlemledi\u011fim \u015fey insanlar\u0131n tiksinti duygular\u0131ndaki art\u0131\u015f oldu. Toplu ta\u015f\u0131ma ara\u00e7lar\u0131nda tutunmak, en tiksindirici \u015feylerden biri. Arac\u0131n kalabal\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkiledi\u011fi havay\u0131 solumak (ya da havas\u0131zl\u0131\u011f\u0131 solumak diyelim), insanlar\u0131 tiksindiriyor: \u201cYa hasta olanlar varsa ve bu i\u011fren\u00e7 havay\u0131 soluyarak bana da hastal\u0131k bula\u015f\u0131rsa?\u201d Biri hap\u015f\u0131rd\u0131\u011f\u0131nda, insanlar otomatik olarak kafas\u0131n\u0131 \u00f6te tarafa \u00e7eviriyor tiksinerek. Yukar\u0131da bahsi ge\u00e7en beden a\u00e7\u0131kl\u0131klar\u0131ndan biri olan burun deliklerini, hap\u015f\u0131ran ki\u015finin muhtemel bula\u015f\u0131c\u0131 alan\u0131ndan uza\u011fa do\u011fru bir tarafa y\u00f6neltmek asl\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131. \u0130lgin\u00e7 bir \u015fey daha var, o da maske takanlardan tiksinip ka\u00e7ma davran\u0131\u015f\u0131. Maske \u00e7o\u011funlukla ki\u015finin kendisini korumak \u00fczere takt\u0131\u011f\u0131 bir \u015feyken maske takm\u0131\u015f birini g\u00f6ren insanlar maske takan ki\u015fiyi hastal\u0131kl\u0131 san\u0131p ondan tiksiniyor. Bir \u015fekilde maske, zihinlerimizde \u201cbula\u015fmak\u201d ile ili\u015fkili oldu\u011fu i\u00e7in ilk \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m\u0131 ve tepkisi, o uyaran\u0131 g\u00f6r\u00fcr g\u00f6rmez neredeyse fark edemedi\u011fimiz bir h\u0131zda gelen tiksinti duygusu ve ard\u0131ndan ondan uzakla\u015fma tepkisi oluyor.<\/p>\n Belirsizlik Zihinlerimiz, minimum enerji ile i\u015flevlerine devam etmek \u00fczerine programl\u0131 diyebiliriz. Bir \u015feyin k\u0131sa yolu yani daha az enerji ile hallolan\u0131 varsa, o yolu tercih ederiz; bu, biyolojik altyap\u0131s\u0131 olan zihinsel bir kural. Bu nedenle belirsizlikle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, bizden m\u00fcthi\u015f bir enerji g\u00f6t\u00fcrebilecek bu durumu k\u0131sa yoldan halletmek isteriz. Belirsizli\u011fi azaltmak ve minimuma indirmek, ortak bir motivasyondur. Belirsizlikle ne yapaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131 bilemeyiz ve ne yapaca\u011f\u0131n\u0131 bilememek insana \u00e7ok \u00e7aresiz hissettirebilir. Bu \u00e7aresizlik, g\u00fc\u00e7s\u00fcz ve aciz hissettirebilir. G\u00fc\u00e7s\u00fcz ve aciz hissetmek de insan\u0131 \u00f6fkelendirebilir. Nihayetinde belirsizlik ve onun uyand\u0131rd\u0131\u011f\u0131 duygular hi\u00e7 de i\u00e7 a\u00e7\u0131c\u0131 de\u011fildir. Bundand\u0131r ki, belirsizli\u011fi y\u00f6netmeye e\u011filimliyizdir. Peki, belirsizli\u011fi nas\u0131l y\u00f6netiriz? Onunla nas\u0131l ba\u015fa \u00e7\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z? Bunun farkl\u0131 yollar\u0131 var. Birazdan onlardan k\u0131saca s\u00f6z edece\u011fim. Ancak tam bu noktada ba\u011fland\u0131\u011f\u0131m\u0131z yer, \u201ckontrolde olma hissi\u201ddir.<\/p>\n Kontrolde olma hissi Bilgi toplamaktan sonra bu gibi belirsizlik durumlar\u0131nda y\u00f6neldi\u011fimiz ba\u015fka ba\u015fa \u00e7\u0131kma yollar\u0131ndan bir tanesi, otoriteye s\u0131\u011f\u0131nmad\u0131r. K\u00fc\u00e7\u00fck \u00e7ocuklar, anlayamad\u0131klar\u0131 veya g\u00fc\u00e7lerinin yetmedi\u011fi sorunlarda yeti\u015fkine s\u0131\u011f\u0131n\u0131rlar. Yeti\u015fkin, bildi\u011fi varsay\u0131land\u0131r. G\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr. Problemleri \u00e7\u00f6zebilir. Salg\u0131n gibi ciddi bir belirsizlik durumunun yaratt\u0131\u011f\u0131 korku ve acizlik duygusu, bizi \u00e7ocuk\u00e7a hislerimize ve \u00e7ocukken izledi\u011fimiz ba\u015fa \u00e7\u0131kma yollar\u0131na g\u00f6t\u00fcrebilir. Korkumuzu teskin edecek ve bildi\u011fine, \u00e7\u00f6zebilece\u011fine inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir otoriteye s\u0131\u011f\u0131nmak isteriz. \u201cDevlet bunu \u00e7\u00f6zer.\u201d, \u201cSiyas\u00eeler bunun \u00f6nlemini alm\u0131\u015flard\u0131r.\u201d, \u201cBir s\u00fcr\u00fc biliminsan\u0131 var onlar buraya kadar ula\u015fmas\u0131na izin vermez.\u201d, \u201cAllah\/Tanr\u0131 bizim i\u00e7in en do\u011frusunu bilir, bizi korur.\u201d \u015feklindeki d\u00fc\u015f\u00fcncelerle k\u0131sa s\u00fcreli\u011fine zihnimizi ferah tutmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131z. Devlet, siyas\u00eeler, biliminsanlar\u0131, Allah, Tanr\u0131\u2026 T\u00fcm bunlar otorite fig\u00fcrlerine kar\u015f\u0131l\u0131k gelir ve kendimizi bu vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lmas\u0131yla ilgili elimiz kolumuz ba\u011fl\u0131 hissederken bize nefes alacak bir alan a\u00e7arlar.<\/p>\n Bir ba\u015fka ba\u015fa \u00e7\u0131kma yolundan bahsedecek olursak bu da \u201cbize bir \u015fey olmaz\u201d c\u00fcmlesiyle \u00f6zetlenebilecek bir zihin durumudur. Bize bir \u015fey olmazc\u0131l\u0131k belki bir par\u00e7a o \u201ct\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fc h\u00e2l\u201din bir par\u00e7a da \u201cink\u00e2r\u201d mekanizmas\u0131n\u0131n i\u00e7ine girebilir. \u0130nsan acizlik, tehlikeye a\u00e7\u0131kl\u0131k ve k\u0131r\u0131lganl\u0131k hisleri kar\u015f\u0131s\u0131nda zorlanabilir. Zira bu hisler ona hi\u00e7 de \u201ckontrolde\u201d hissettirmez. Kontrol ve g\u00fc\u00e7, birbiriyle ili\u015fkide iki konsepttir. Kontrolde olmak g\u00fc\u00e7l\u00fc hissettirebilir. Aciziyet duygusundan insan\u0131 uzakla\u015ft\u0131r\u0131p yerine g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu hissini koyabilir. \u0130nsan, hem g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr hem zay\u0131ft\u0131r. Zay\u0131f ve aciz hissetti\u011fi par\u00e7alar\u0131 da vard\u0131r; g\u00fc\u00e7l\u00fc ve dayan\u0131kl\u0131 par\u00e7alar\u0131 da. T\u00fcm bu par\u00e7alar\u0131 kucaklamak her zaman \u00f6yle kolay de\u011fil; \u00f6zellikle de belirsizlikle cebelle\u015firken. B\u00f6yle bir durumda yine o bebekken deneyimledi\u011fimiz t\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fc hale d\u00f6nmek isteyebiliriz fark\u0131nda olmadan, zihnimizin daha derinlerinde. Tehlikeyi ink\u00e2r edebilir, g\u00f6rmezden gelebiliriz tam da g\u00f6rmek istemedi\u011fimiz i\u00e7in. Tehlikeyi g\u00f6rmek ve varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek korku, aciziyet, k\u0131r\u0131lganl\u0131k gibi tats\u0131z duygulara temas ettirecektir. Bu temastan ka\u00e7ar\u0131z. T\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fcym\u00fc\u015f gibi davran\u0131r\u0131z, yeteri kadar davran\u0131rsak \u00f6yle olaca\u011f\u0131m\u0131z ill\u00fczyonunday\u0131zd\u0131r belki de. \u201cBize bir \u015fey olmaz.\u201d, \u201cVir\u00fcs bize bula\u015fmaz!\u201d. Kayg\u0131dan ka\u00e7mak i\u00e7in biz insanlar\u0131n nas\u0131l yollar buldu\u011funu g\u00f6rmek epey enteresan. Ancak bir noktada da s\u00fcrekli y\u00fcksek bir kayg\u0131 d\u00fczeyiyle ya\u015fayamay\u0131z. S\u00fcrekli olarak belirsizli\u011fin yaratt\u0131\u011f\u0131 korku, panik ve kayg\u0131 ile ya\u015famaya devam etmek ve g\u00fcndelik i\u015flevselli\u011fimizi korumak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Ancak bir \u015fekilde, bu d\u00fczenin i\u00e7inde ya\u015famaya devam etmek yani i\u015flevselli\u011fimizi de korumak zorunday\u0131zd\u0131r. Tam da bu sebepten, bizi k\u0131sa s\u00fcreli\u011fine de olsa g\u00fcndelik i\u015flerimize odaklanmaya geri d\u00f6nd\u00fcrebilecek \u015feylere tutunmaya ihtiyac\u0131m\u0131z vard\u0131r.<\/p>\n T\u00fcrkiye, belirsizli\u011fe tahamm\u00fcl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fck bir \u00fclke \u015eimdi bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131 da hesaba katarak salg\u0131n ile ilgili haberleri, yaz\u0131lar\u0131, konu\u015fulanlar\u0131 takip etmek acaba nas\u0131l olur? Haberleri izlerken bir kula\u011f\u0131n\u0131z da toplumlar\u0131n koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131na dair verdi\u011fi tepkilerin nas\u0131l farkl\u0131la\u015fabiliyor oldu\u011funu duyarsa nas\u0131l olur? Hatta, bir \u00f6zde\u011ferlendirme ile kapan\u0131\u015f\u0131 yapay\u0131m: Benim bu konuda, kendi alan\u0131m\u0131n s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7erisinde, s\u00f6yleyebilece\u011fim birka\u00e7 \u015feyi yazmaya motive olmam ve bu yaz\u0131y\u0131 haz\u0131rlamam da belki belirsizlikle ba\u015fa \u00e7\u0131kmay\u0131 destekleyen yollardan biridir. Keza, dikkatinizi \u00e7ekip bu yaz\u0131y\u0131 okuman\u0131z da sizin i\u00e7in \u00f6yle.<\/p>\n KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n – https:\/\/blogs.scientificamerican.com\/<\/p>\n – K\u00fc\u00e7\u00fckk\u00f6m\u00fcrler, S. (2017), Belirsizli\u011fin Psikolojik Etkileri,\u00a0Nesne-Psikoloji Dergisi<\/em>,\u00a05<\/em>(10), 329-344.<\/p>\n – Miller, W. I. (2009),\u00a0The anatomy of disgust<\/em>, Retrieved from https:\/\/ebookcentral.proquest.com<\/p>\n – Menninghaus, W. (2003),\u00a0Disgust: theory and history of a strong sensation<\/em>, Retrieved from https:\/\/ebookcentral.proquest.com<\/p>\n – Rozin, P., & Fallon, A. E. (1987). A perspective on disgust.\u00a0Psychological review<\/em>,\u00a094<\/em>(1), 23.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131yla ilgili geli\u015fmeleri takip ederken bize ne oluyor? Korkuyoruz. Panik oluyoruz. \u201cYa bize de bula\u015f\u0131rsa?\u201d diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyoruz. Tehlikede hissediyoruz. Ne olaca\u011f\u0131n\u0131 bilmiyoruz. \u0130\u015fte t\u00fcm bu yan\u0131tlar\u0131n bizde yaratt\u0131\u011f\u0131 birtak\u0131m haller ve tepkiler var. Bir s\u0131rayla anlatacak olursak, \u015fu s\u0131ray\u0131 g\u00f6zetebiliriz: Tiksinti, belirsizlik ve kontrolde olma hissi. Salg\u0131n gibi b\u00fcy\u00fck kitleleri etkileyebilme potansiyeli olan durumlar […]<\/p>\n","protected":false},"author":877,"featured_media":40378,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5844,38],"tags":[5856,5853,5854,5855],"class_list":["post-40377","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-193-sayi","category-dergi-sayilari","tag-irmak-gultekin","tag-korona-virus","tag-prikoloji","tag-tiksinti"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40377","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/877"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40377"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40377\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40378"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40377"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40377"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40377"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}
\n<\/em><\/strong>\u00c7ok az ki\u015fi taraf\u0131ndan bilinir ama Darwin biyoloji ve \u00f6zellikle de evrim ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra bug\u00fcn deneysel psikolojinin alan\u0131na girebilecek \u00e7al\u0131\u015fmalar da y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015ft\u00fcr. 1872 y\u0131l\u0131nda, The Expression of The Emotions in Man and Animals<\/em> (\u0130nsan ve Hayvanlarda Duygular\u0131n \u0130fadeleri) isimli bir \u00e7al\u0131\u015fma yay\u0131nlam\u0131\u015ft\u0131r. Burada, k\u00fclt\u00fcrden ba\u011f\u0131ms\u0131z olarak evrensel nitelikte diyebilece\u011fimiz ve her biri kendine has bir y\u00fcz ifadesiyle belirtilen alt\u0131 tane duygunun oldu\u011fundan s\u00f6z etmi\u015ftir. Bu duygular \u00f6fke, korku, \u015fa\u015f\u0131rma, tiksinti, mutluluk ve \u00fcz\u00fcnt\u00fcd\u00fcr. Bu duygular bizde olduklar\u0131na g\u00f6re, muhakkak bir i\u015flevleri olsa gerek. Biz bu yaz\u0131da salg\u0131n psikolojisi ile ba\u011flant\u0131l\u0131 olarak, tiksinti duygusu ve i\u015flevleri \u00fczerine odaklanaca\u011f\u0131z.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/2-5.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/3-4.jpg\")
\n<\/em><\/strong>Belirsizlik, insan\u0131 en \u00e7ok rahats\u0131z olan durumlar\u0131n ba\u015f\u0131nda gelir. Bunun i\u00e7in ayr\u0131nt\u0131l\u0131 literat\u00fcr ara\u015ft\u0131rmas\u0131 yapmaya gerek yok, bunu insan olarak kendi deneyimimizden bile biliyoruz. Ancak literat\u00fcrde de bolca \u00e7al\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f, \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015f bir mesele oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn. Psikoterapist olarak tecr\u00fcbemde de insanlar\u0131n bu deneyimde yaln\u0131z olmad\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyorum. Belirsizlik, belirsizli\u011fin i\u00e7inde kalmak, belirsizlikle ba\u015fa \u00e7\u0131kmaya \u00e7al\u0131\u015fmak insan\u0131 epeyce zorlayan durumlar. En ba\u015fta, belirsizli\u011fi tan\u0131mlamak bile \u00e7ok zor \u00e7\u00fcnk\u00fc belirsizli\u011fin tan\u0131m\u0131 da belirsiz! Baz\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar belirsizli\u011fi \u201c\u015f\u00fcphe etmek ve \u00f6ng\u00f6rememek\u201d olarak nitelendirmenin uygun olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrken baz\u0131lar\u0131 gelecekte olabilecek olumsuz bir olay\u0131 beklerken insan\u0131n bulundu\u011fu hal olarak a\u00e7\u0131klamakta (K\u00fc\u00e7\u00fckk\u00f6m\u00fcrler, 2017). Neresinden bakarsan\u0131z bak\u0131n, belirsizli\u011fin insan\u0131n enerjisinin \u00e7ok\u00e7a bir k\u0131sm\u0131n\u0131 t\u00fcketti\u011fi a\u00e7\u0131k.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>San\u0131yorum ki insan\u0131n tabiat\u0131ndan gelen bir t\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck hali arzusu mevcuttur. Yeni do\u011fmu\u015f bir insan yavrusu i\u00e7in b\u00f6yle bir konumda olmak ne g\u00fczeldir: Karn\u0131n\u0131z ac\u0131k\u0131r yemek gelir, alt\u0131n\u0131za yapars\u0131n\u0131z alt\u0131n\u0131z temizlenir, a\u011flars\u0131n\u0131z ilgilenmek i\u00e7in biri gelir. Sanki \u201col dersiniz ve oluverir her \u015fey\u201d bu tecr\u00fcbede. Ancak b\u00fcy\u00fcrken, bu t\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck halinin bir yan\u0131lsama oldu\u011funu yava\u015f yava\u015f kavrars\u0131n\u0131z. K\u00fc\u00e7\u00fck hayal k\u0131r\u0131kl\u0131klar\u0131 ya\u015fars\u0131n\u0131z. Art\u0131k o ilk zamanlardaki gibi ac\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131z\u0131 hissetti\u011finiz her anda an\u0131nda meme gelmez, gecikmeler olur. A\u011flars\u0131n\u0131z ama birilerinin de i\u015fleri vard\u0131r ve gelmeleri ilk zamana g\u00f6re biraz gecikebilir. B\u00f6yle b\u00f6yle o t\u00fcmg\u00fc\u00e7l\u00fcl\u00fck halimiz silinir ancak arzunun kolay kolay silinece\u011fini pek sanm\u0131yorum. Yeti\u015fkin hayat\u0131nda zaman zaman bu arzunun s\u0131zd\u0131\u011f\u0131 noktalar\u0131 g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcn. Belirsizlikle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z zamanlar da bunlardan bir tanesi. Ne olup bitece\u011fini kestiremiyorsunuz, bilmiyorsunuz, kontrol sizde de\u011fil ve kontrolde hissetmemek sizi \u00e7ok zorluyor. O zaman ne yap\u0131yorsunuz? Kendinizi kontrolde hissettirecek eylemlere y\u00f6neliyorsunuz belirsizlikle ba\u015fa \u00e7\u0131kmak i\u00e7in. Bu eylemlerden bir tanesi, sizi belirsizlikte b\u0131rakan \u015feye kar\u015f\u0131 bilgi toplamakt\u0131r. Ne kadar \u00e7ok bilirseniz o kadar \u00e7ok kontrolde hissedersiniz. Bilmek, belirsizli\u011fe hakim olmay\u0131 getirecekmi\u015f gibi hissedersiniz. \u00d6rne\u011fin koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131nda biz insanlar, bizi s\u0131kan ve yoran bir belirsizlik ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Ne olacak? Daha \u00e7ok insan \u00f6lecek mi? Bu salg\u0131n durdurulabilecek mi? Buraya da gelecek mi, bize de bula\u015facak m\u0131? Bilmiyoruz. Ama bilmedik\u00e7e daha \u00e7ok bilmek istiyoruz. Koronavir\u00fcse dair yaz\u0131lar okuyoruz, haberleri izliyoruz, onu ara\u015ft\u0131r\u0131yoruz; yani ona dair bilgi topluyoruz ki yan\u0131t\u0131n\u0131 bilemedi\u011fimiz esas sorular\u0131n belirsizli\u011fini vir\u00fcse ve salg\u0131na dair bilgilerimizle \u00f6rtebilelim.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/4-4.jpg\")
\n<\/em><\/strong>Bu yaz\u0131yla ilgili okumalar yaparken, K\u00fc\u00e7\u00fckk\u00f6m\u00fcrler (2017)\u2019in \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ilgin\u00e7 bir bilgiye rasgeldim. Toplumlar\u0131n k\u00fclt\u00fcrleriyle ilgili olarak belirsizlik ile ili\u015fkilerinin farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131na dair g\u00fczel bir de\u011ferlendirmeydi. Bu da beni, asl\u0131nda uzun zamand\u0131r d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm bir meseleyi daha derinlemesine d\u00fc\u015f\u00fcnmeye davet etti. O mesele \u015fu ki; bizler psikoterapistler olarak bireylerin \u00e7e\u015fitli ki\u015filik yap\u0131lanmalar\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor ve bununla \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. Her birey kendine \u00f6zg\u00fc, biricik; her bireyin ruhsal yap\u0131lanmas\u0131 \u00f6tekinden farkl\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla birine iyi gelen, di\u011ferine iyi gelmeyebiliyor. Herkesin stres veren bir durumla ba\u015fa \u00e7\u0131kma y\u00f6ntemi ve ona verdi\u011fi tepkiler farkl\u0131. Bireysel d\u00fczlemde bunlar\u0131 konu\u015furken, asl\u0131nda toplumsal d\u00fczeyde toplumlar\u0131n da bir ki\u015filik \u00f6rg\u00fctlenmesi oldu\u011funu s\u00f6ylemek san\u0131r\u0131m m\u00fcmk\u00fcn. Nas\u0131l ki ki\u015finin ana rahmine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnden itibaren t\u00fcm hayat hik\u00e2yesi onun ki\u015fili\u011fini in\u015fa ediyorsa, toplumlar\u0131n da bir hik\u00e2yesi var ve bu hik\u00e2ye de onlar\u0131n ki\u015fili\u011fini olu\u015fturuyor. Bunu bir bak\u0131ma \u201ck\u00fclt\u00fcr\u201d olarak da d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz; ancak bahsetmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m k\u00fclt\u00fcr\u00fcn de \u00f6tesinde, onu da i\u00e7ine alan, daha geni\u015f, organik ve dinamik bir olu\u015fum. K\u00fc\u00e7\u00fckk\u00f6m\u00fcrler\u2019in makalesinde, Hofstede\u2019nin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, belirsizli\u011fe tahamm\u00fcl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fck olan k\u00fclt\u00fcrlerin bununla ba\u015fa \u00e7\u0131kabilmek ad\u0131na \u00e7e\u015fitli inan\u00e7lar ve kurumlar olu\u015fturduklar\u0131 belirtilmekte. T\u00fcrkiye i\u00e7in bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, T\u00fcrkiye\u2019nin belirsizli\u011fe tahamm\u00fcl etmekte zorlanan bir yap\u0131s\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. Bu ba\u011flamda din\u00ee ve k\u00fclt\u00fcrel rit\u00fcellerin \u00fclkede \u00f6nemli bir yer tutmas\u0131 (nazar boncu\u011fu, kur\u015fun d\u00f6kt\u00fcrme vb.), yap\u0131lan anayasa de\u011fi\u015fiklikleri ve k\u0131sa s\u00fcreli \u00e7\u00f6z\u00fcmlere odaklanm\u0131\u015f planlar (\u00f6rne\u011fin deprem i\u00e7in uzun vadeli ve kal\u0131c\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmler yerine k\u0131sa vadede sorunun \u00fcst\u00fcn\u00fc kapatacak \u00e7\u00f6z\u00fcmleri uygulamaya koymak gibi) T\u00fcrkiye\u2019nin belirsizli\u011fe tahamm\u00fcl\u00fcn\u00fcn d\u00fc\u015f\u00fck bir seviyede olmas\u0131yla ili\u015fkilendirilebilecek aksiyonlard\u0131r (K\u00fc\u00e7\u00fckk\u00f6m\u00fcrler, 2017).<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/5-3.jpg\")