Ludwig Maximilians \u00dcniversitesi (LMU M\u00fcnih) Antropoloji ve \u0130nsan Genomi\u011fi B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkan\u0131 Prof. Dr. Wolfgang Enard\u2019la dil ve insan beyninin evrimi \u00fczerine bir s\u00f6yle\u015fi yapt\u0131k.<\/p>\n
Mantarlardan kuyruksuz maymunlara\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n \u00d6ncelikle bize akademik ge\u00e7mi\u015finizden bahseder misiniz? \u0130nsan evrimiyle ne zaman ve nas\u0131l ilgilenmeye ba\u015flad\u0131n\u0131z? Evrime gelince, her zaman evrimle ilgiliydim. Svante\u2019nin grubu da \u201cmolek\u00fcler evrim\u201d \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu ve ben molek\u00fcler biyoloji mezunuydum. Dolay\u0131s\u0131yla benim i\u00e7in ideal \u00e7al\u0131\u015fma alan\u0131 buydu. Mantarlarla \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 ne kadar seviyor olsam da insanlar ve \u015fempanzeler aras\u0131ndaki farklar\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131m.<\/p>\n Ger\u00e7ekten radikal ve cesur bir karar de\u011fil mi bu? Mantarlardan kuyruksuz maymunlara, M\u00fcnih\u2019ten Leipzig\u2019e ge\u00e7mek… Yani post-doc\u2019luktan grup liderli\u011fine ge\u00e7i\u015f s\u00fcreciniz g\u00f6rece h\u0131zl\u0131yd\u0131 diyebilir miyiz? Yine de \u015fu an her \u015fey yoluna girmi\u015f durumda! FOXP2 geninin etkisi<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130nsan evrimi ve FOXP2<\/em> geni \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan bahsettiniz. Bu genin konu\u015fma becerimiz ve dilin evrimi \u00fczerindeki etkisinden s\u00f6z edebilir misiniz? \u0130nsanlar konu\u015fma becerilerini bu gene mi bor\u00e7lu? 1990\u2019l\u0131 y\u0131llarda Prof. Simon Fisher \u0130ngiltere\u2019de konu\u015fmay\u0131 \u00f6\u011frenmekte sorun ya\u015fayan bir aile tespit etti ve bu hastal\u0131\u011fa sahip aile bireylerinin hepsinin FOXP2<\/em> geninde bir \u201cfarkl\u0131l\u0131k\u201d oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Biz bu geni insan evrimi ba\u011flam\u0131nda inceledik ve insan\u0131n evrimsel s\u00fcrecinde bir de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fray\u0131p u\u011framad\u0131\u011f\u0131na bakt\u0131k. Bir fenotiple ili\u015fkili oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen bir genin a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak bile \u00e7ok zor bir i\u015f. \u00d6rne\u011fin, beynimizle ilgili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bir gen, bu etkiyi \u00e7ok dolayl\u0131 bir \u015fekilde yap\u0131yor ve beynin geli\u015fimini do\u011frudan etkilemiyor olabilir.<\/p>\n Sonu\u00e7 olarak, FOXP2<\/em> geninin bir transkripsiyon fakt\u00f6r\u00fcn\u00fc kodlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fck. Transkripsiyon fakt\u00f6rleri bir veya bir grup genin aktivitesini kontrol eden proteinlerdir. Ayr\u0131ca bu genin beyinde ifade edildi\u011fini (expressed) bulduk. Bu bulgu, konu\u015fma becerimizin beynimizdeki molek\u00fcler mekanizmalarla yak\u0131ndan ili\u015fkili oldu\u011funu g\u00f6stermi\u015f oldu. B\u00f6ylece \u015fempanzelerin konu\u015fmas\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcnde fiziksel bir bariyer oldu\u011fu, fiziksel olarak konu\u015fmalar\u0131n\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcndeki iddialar bir bak\u0131ma yanl\u0131\u015fland\u0131. Esas engel, sesi \u00fcreten g\u0131rtlak (larinks) ve dildeki kaslar\u0131 kontrol eden n\u00f6ral mekanizmalardaki eksiklik.<\/p>\n FOXP2<\/em> -pek \u00e7ok gen gibi- yaln\u0131zca tek bir organda (beyinde) de\u011fil, v\u00fccudumuzun bir\u00e7ok yerinde farkl\u0131 oranlarda ifade ediliyor. Buradaki en \u00f6nemli bulgumuz ise \u015fu: FOXP2<\/em> geninin, fare ve \u015fempanzedeki \u201cversiyonlar\u0131\u201d aras\u0131nda yaln\u0131zca 1 amino asit fark var. \u015eempanze ve insan versiyonlar\u0131 aras\u0131ndaysa 2 amino asit fark var. Fareler ve \u015fempanzeler aras\u0131ndaki \u201cevrimsel mesafe\u201d, insan ve \u015fempanze aras\u0131ndakinden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck elbette. \u015eempanzelerle ortak atam\u0131z yakla\u015f\u0131k 6 milyon y\u0131l \u00f6nce hayattayd\u0131 ve insan-\u015fempanze ayr\u0131m\u0131ndan sonra bu gen \u00fczerinde 2 amino asit de\u011fi\u015fikli\u011fi daha meydana geldi. Tabii ki yaln\u0131zca bu iki amino asit de\u011fi\u015fikli\u011finin bize konu\u015fma becerisini kazand\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil, fakat bir \u015fekilde bu s\u00fcrece katk\u0131 sa\u011flad\u0131klar\u0131 s\u00f6ylenebilir. Uzun bir s\u00fcre az bir de\u011fi\u015fim g\u00f6steren bu gende, insan-\u015fempanze ayr\u0131m\u0131ndan sonraki g\u00f6rece k\u0131sa zamanda bekledi\u011fimizden fazla de\u011fi\u015fiklik g\u00f6rmek ve ayn\u0131 zamanda bu genin konu\u015fma bozukluklar\u0131yla ili\u015fkili oldu\u011funu bilmek, bu geni daha da ilgi \u00e7ekici yap\u0131yor.<\/p>\n \u015eimdiki soru ise \u015fu: Bu iki amino asit de\u011fi\u015fikli\u011finin, bir memeli v\u00fccudunda konu\u015fmay\u0131 etkileyecek -potansiyel olarak konu\u015fmay\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacak- ne yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131\/neyi de\u011fi\u015ftirdi\u011fini nas\u0131l test edebiliriz? Bu soruya yan\u0131t araman\u0131n tek yolu model organizma olarak fareleri kullanmak. Elbette bu fenotipi farelerde \u00e7al\u0131\u015fmak \u00e7ok\u00e7a k\u0131s\u0131tlamaya sahip, \u00e7\u00fcnk\u00fc fareler fizyolojik olarak \u015fempanzelerden ve insanlardan \u00e7ok farkl\u0131, mesela konu\u015fam\u0131yorlar! Yine de fare modelleri \u00e7ok k\u00f6t\u00fc olmayabilir. \u00d6rne\u011fin fareler Alzheimer olmamalar\u0131na ra\u011fmen Alzheimer deneylerinde de kullan\u0131l\u0131yor ve iyi sonu\u00e7lar verebiliyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla elimizdeki imk\u00e2n \u015fimdilik bu.<\/p>\n Organizma karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a sorular zorla\u015f\u0131yor<\/em><\/strong><\/p>\n Yeni geli\u015fmekte olan organoid ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 daha g\u00fc\u00e7l\u00fc ve \u201cinsans\u0131\u201d bir model sunuyor mu peki? Neandertaller konu\u015fabiliyor muydu?<\/em><\/strong><\/p>\n Denisova ve Neandertal genomlar\u0131nda da FOXP2 geni var m\u0131? E\u011fer varsa, bu insanlar da konu\u015fabiliyor muydu? Benzer \u015fekilde, Neandertallerin konu\u015fup konu\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamam\u0131z da \u00e7ok zor. Neandertal genomu hakk\u0131ndaki bilgilerimizin s\u0131n\u0131rl\u0131 olmas\u0131 i\u015fi daha da zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. Bununla birlikte, FOXP2<\/em>\u2019nin insandaki versiyonun ayn\u0131s\u0131n\u0131n Neandertallerde de oldu\u011funu biliyoruz. Yani s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fim 2 amino asitlik fark Neandertallerde de var. Fakat konu\u015fup konu\u015fmad\u0131klar\u0131n\u0131 bilmedi\u011fimiz i\u00e7in bu durumun ne ifade etti\u011fi hakk\u0131nda bir \u00e7\u0131kar\u0131m yapam\u0131yoruz. Elimizde Denisova ve Neandertal insanlar\u0131n\u0131n genom verilerinin k\u0131smen de olsa bulunmas\u0131 \u00fcmit verici, fakat bahsetti\u011fim tarzda g\u00fc\u00e7l\u00fc a\u00e7\u0131klamalar elde etmemiz i\u00e7in yeterli de\u011fil. Yine de bir g\u00fcn insan\u0131n evrimsel tarihinin baz\u0131 d\u00f6nemlerini daha iyi anlamam\u0131z\u0131n m\u00fcmk\u00fcn olaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum. Bunun i\u00e7in farkl\u0131 model organizmalar\u0131 kullanmak, organoid gibi sistemleri geli\u015ftirmek ve beynin nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 daha iyi anlamak gerekecek.<\/p>\n \u00d6zelliklerimizi evrimle kazand\u0131k<\/em><\/strong><\/p>\n Tabii ki her zaman belirli k\u0131s\u0131tlar olacak, fakat insan\u0131n evrimsel tarihini bir g\u00fcn daha iyi anlayaca\u011f\u0131z, sonu\u00e7ta i\u015fin i\u00e7inde bir mucize yok. Elbette \u201c\u00f6zel\u201d bir t\u00fcr oldu\u011fumuz do\u011fru, fakat bu noktaya t\u0131pk\u0131 di\u011fer t\u00fcrler gibi bir evrimsel s\u00fcrecin sonucunda ula\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00e7ok a\u00e7\u0131k. Konu\u015fma becerimizin ve dilin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 i\u00e7in de ayn\u0131 \u015feyler ge\u00e7erli. \u0130\u015fin i\u00e7inde anla\u015f\u0131lmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z mucizeler yok. Sonu\u00e7 olarak ortaya \u00e7\u0131kan t\u00fcr di\u011fer t\u00fcrlerden farkl\u0131 olabilir, fakat bu sahip oldu\u011fumuz t\u00fcm \u00f6zellikleri temel evrimsel mekanizmalar\u0131n i\u015flemesi sonucu elde etti\u011fimiz ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmiyor.<\/p>\n \u0130nsana \u00f6zg\u00fc fenotiplerin maddi k\u00f6kenlerini bulmak ve anlamak ger\u00e7ekten \u00f6nemli. Aksi halde ger\u00e7ekten de i\u015fin i\u00e7inde mucizeler oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7ok e\u011filimliyiz\u2026 Nas\u0131l daha b\u00fcy\u00fck bir beyin kapasitesine sahip olduk? <\/em><\/strong><\/p>\n FOXP2<\/em><\/strong> ve dilin evrimiyle ilgili ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131za ek olarak, beyin evrimini daha geni\u015f bir perspektifle de inceliyorsunuz. \u0130nsan beyni ve kuyruksuz maymunlar\u0131n beyinleri aras\u0131ndaki temel farklar nelerdir? \u0130nsan\u0131n bili\u015fsel kapasitesinin molek\u00fcler ve n\u00f6ral temellerini biliyor muyuz? B\u00fcy\u00fck bir beyne sahip olmak ger\u00e7ekten de bir\u00e7ok t\u00fcr i\u00e7in bir\u00e7ok sorunu \u00e7\u00f6zebilir, fakat dedi\u011fim gibi bu \u00e7ok maliyetli bir \u00f6zellik! \u00dcstelik sorun sadece b\u00fcy\u00fck bir beynin geli\u015fmesi i\u00e7in harcanan uzun s\u00fcre ve bol enerji de\u011fil, ayn\u0131 zamanda bunun bak\u0131m\u0131 i\u00e7in gereken enerji. B\u00fcy\u00fck ve g\u00fc\u00e7l\u00fc kaslara sahip olmaktan farkl\u0131 bir durumdan s\u00f6z ediyoruz. E\u011fer uzun s\u00fcre a\u00e7 kal\u0131rsan\u0131z, kaslar\u0131n\u0131z\u0131 yakarak hayatta kalabilirsiniz, bu beyin i\u00e7in ge\u00e7erli de\u011fil. Yani t\u00fcr\u00fcm\u00fcz bir \u015fekilde b\u00f6ylesine b\u00fcy\u00fck beyinlere s\u00fcrekli olarak bol enerji sa\u011flayabilecek hale geldi. Bu kez de bu kadar enerjiyi nas\u0131l elde edebildi\u011fimiz sorusu ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Nas\u0131l bu kadar \u201cpahal\u0131\u201d bir fenotipi elde edebildik? \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekolojik ortamda ne de\u011fi\u015fti de \u00f6rne\u011fin di\u011fer primatlar\u0131n k\u0131ramad\u0131\u011f\u0131 bu \u201ccam tavan\u0131\u201d k\u0131rarak belirli bir beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc e\u015fi\u011finin \u00fczerine \u00e7\u0131kabildik ve sonras\u0131nda bu farkl\u0131 ekolojik ortamda yeni bir evrimsel s\u00fcrece girdik? Bu noktada insanlar\u0131n en \u00f6zg\u00fcn niteliklerinden biri olan k\u00fclt\u00fcrel evrim de ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Yaln\u0131zca kendi beynimizi de\u011fil, bir grup insan\u0131n beynini kullanmak ve bunu s\u00fcrekli k\u0131lmak en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fimiz. Dil burada kritik bir yere sahip ama \u201cgrup evrimi\u201d de \u00f6nemli bir rol oynuyor. Burada olan \u015fey her ne olursa olsun, as\u0131l soru bu \u00f6zelli\u011fin canl\u0131lar aras\u0131nda neden daha s\u0131k ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131\u011f\u0131. Primatlar\u0131n canl\u0131l\u0131k sahnesine g\u00f6rece yak\u0131n zamanda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f olmalar\u0131n\u0131n burada etkili oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Buna ek olarak gereken ekolojik ko\u015fullar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ve beyin evrimi i\u00e7in gereken -ve belli ki nadiren sa\u011flanabilen- ko\u015fullar\u0131n tamam\u0131n\u0131n kesi\u015fmesi de zaman alm\u0131\u015f olabilir. Ko\u015fullar sa\u011fland\u0131ktan sonra da \u015fu an i\u00e7inde oldu\u011fumuz b\u00fcy\u00fck Antroposen karma\u015fas\u0131 ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor zaten.<\/p>\n K\u0131sacas\u0131, muhtemelen 2-3 milyon y\u0131l \u00f6nce i\u00e7ine girdi\u011fimiz ekolojik ko\u015fullar k\u00fclt\u00fcrel olarak evrilmemize ve gittik\u00e7e daha b\u00fcy\u00fck beyinlere sahip olmam\u0131za olanak sa\u011flad\u0131. B\u00fcy\u00fck beyinlerimiz bize daha iyi beslenme becerisi sa\u011flad\u0131 ve b\u00f6ylece beynimizin daha da b\u00fcy\u00fcmesi m\u00fcmk\u00fcn oldu. T\u00fcr\u00fcm\u00fcz bu \u015fekilde di\u011fer bir\u00e7ok t\u00fcrden farkl\u0131 bir karakteristik kazand\u0131. Kar\u0131ncalar\u0131n tekil b\u00f6ceklerken -bireysel rekabeti a\u015f\u0131p- tek bir s\u00fcper organizma gibi davranmaya ba\u015flamalar\u0131na benzeyen bir durum.<\/p>\n Bu anlam\u0131yla her t\u00fcr \u201c\u00f6zeldir\u201d diyebilir miyiz? Sonu\u00e7ta her t\u00fcr \u00e7evresel ko\u015fullara kendine \u00f6zg\u00fc bir bi\u00e7imde adapte oluyor. K\u0131sacas\u0131, daha b\u00fcy\u00fck beyinlere sahip olmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan genetik altyap\u0131ya uzun s\u00fcredir sahip oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Evrimsel s\u00fcre\u00e7te esas s\u0131n\u0131rlay\u0131c\u0131 fakt\u00f6r genetik \u00f6zelliklerimiz de\u011fil, i\u00e7inde bulundu\u011fumuz ekolojik ko\u015fullard\u0131. Bu ko\u015fullar sa\u011fland\u0131ktan sonra k\u00fclt\u00fcrel evrim ba\u015flad\u0131 ve bug\u00fcnk\u00fc halimize geldik. Bu durum kooperasyon yetene\u011fimizle de yak\u0131ndan ilgili. \u00d6zellikle insan geli\u015fiminin erken d\u00f6nemlerinde, beynimizi beslemenin \u00e7ok zor oldu\u011funu g\u00f6steren bir\u00e7ok ara\u015ft\u0131rma var. Zor ekolojik ko\u015fullar alt\u0131nda \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fctmeye \u00e7al\u0131\u015fan ebeveynlerin mutlaka bir insan grubundan yard\u0131m almalar\u0131 gerekiyor. \u201cKooperatif e\u015fle\u015fme\u201d (cooperative mating) olarak da tarif edilen bu durum, beynimizin b\u00fcy\u00fcmesine olanak sa\u011flayan ekolojik de\u011fi\u015fimlerden biri olabilir.<\/p>\n Evrimin y\u00f6ns\u00fcz bir s\u00fcre\u00e7 oldu\u011fu ger\u00e7e\u011fini sindirmek zor<\/em><\/strong><\/p>\n \u0130nsan beyninin evrimine ili\u015fkin bu ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 bilgiler i\u00e7in \u00e7ok te\u015fekk\u00fcrler! Son olarak, Almanya\u2019da ve Avrupa\u2019da evrim \u00f6\u011fretiminin durumuna dair ne d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz\u00fc sormak istiyorum. Sizce durum iyi mi? Evrim ara\u015ft\u0131rmalar\u0131, evrimin bir y\u00f6n\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmemizi de sa\u011flad\u0131. Yani Edison\u2019un ampul\u00fcn\u00fcn geli\u015ftirilmesiyle bizim evrimsel s\u00fcrecimizin pek bir benzerli\u011fi yok. Evrimin \u00f6z\u00fcnde bu fikir var ve bu a\u00e7\u0131dan benzer mekanizmalar\u0131 anlamak i\u00e7in yararl\u0131 bir model. \u00d6rne\u011fin bir u\u00e7a\u011f\u0131n nas\u0131l bu kadar karma\u015f\u0131k bir sistem haline geldi\u011fini anlamak istiyorsan\u0131z, onun tarihsel geli\u015fim s\u00fcrecini incelemelisiniz. Toplum, evrimin bu g\u00fcncel halini h\u00e2l\u00e2 tam olarak kabullenebilmi\u015f de\u011fil, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu haliyle sezgisel olarak kabul edilesi bir fikir olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n Evrim mekanizmalar\u0131na bakarak tarihe, teknolojiye ve dilin de\u011fi\u015fimine dair yararl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunulabilir. Fakat burada dikkatli olmak gerekiyor, bu alanlar\u0131n biyolojik evrime benzeyen ve benzemeyen yanlar\u0131n\u0131 iyi tespit etmek gerek.<\/p>\n K\u0131sacas\u0131, insan psikolojisinin bir y\u00f6n\u00fc ve hedefi olan bir de\u011fi\u015fim s\u00fcreciyle sorunu yok. Fakat evrim b\u00f6yle bir \u015fey de\u011fil. Din ve evrimin \u00f6rt\u00fc\u015fmedi\u011fi yer de tam olarak buras\u0131. Di\u011fer taraftan bu iki olguyu ay\u0131rmak da bir se\u00e7enek. Baz\u0131 insanlar delirmemek i\u00e7in dine sar\u0131labilir ve bu o kadar k\u00f6t\u00fc bir \u015fey olmayabilir. Bu a\u00e7\u0131dan din ve evrim aras\u0131nda bir rekabet oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. D\u00fczeltilmesi gereken as\u0131l yan\u0131lg\u0131n\u0131n evrimin hedefi olan bir s\u00fcre\u00e7 olarak biliniyor olmas\u0131. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda kimin neye inand\u0131\u011f\u0131n\u0131n pek bir \u00f6nemi yok – bence maalesef bizi g\u00f6zeten bir tanr\u0131 yok, bunu kabullenmek ger\u00e7ekten zor ama yapabilece\u011fimiz bir \u015fey yok, ger\u00e7ek bu. Sindirmesi zor bir ger\u00e7ek. Bilimin \u015fimdiki kadar yetkin olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde de insan psikolojisi etraf\u0131ndakileri a\u00e7\u0131klama ihtiyac\u0131 duyuyordu. \u015eim\u015fek \u00e7akt\u0131\u011f\u0131 zaman bunu yapan birinin, yani bir tanr\u0131n\u0131n oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel bir tepki. Yani etraf\u0131m\u0131zdaki olaylar\u0131 \u00e7ok uzun bir s\u00fcre dinlerle a\u00e7\u0131klad\u0131k ve bu psikolojik bir ihtiya\u00e7t\u0131. Ayn\u0131 zamanda birlikte ya\u015fama kurallar\u0131m\u0131z\u0131, birbirimize nas\u0131l davranmam\u0131z gerekti\u011fini de uzun s\u00fcre dinler belirledi ve insanlara g\u00fcvenli bir ortamda ya\u015f\u0131yor olma duygusunu sa\u011flad\u0131. Bilimin ba\u015fard\u0131\u011f\u0131 ve dini ma\u011flup etti\u011fi en \u00f6nemli alan d\u00fcnyada olup bitenleri mant\u0131ksal olarak a\u00e7\u0131klamak. Fakat mutlu, g\u00fcvende ve psikolojik olarak stabil hissetme ihtiya\u00e7lar\u0131m\u0131z h\u00e2l\u00e2 olduklar\u0131 yerde duruyorlar ve bilimin bunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmesi s\u00f6z konusu de\u011fil. \u00d6rne\u011fin benim bir grup i\u00e7erisinde rahat hissetme ihtiyac\u0131m hi\u00e7bir zaman bilim taraf\u0131ndan \u00e7\u00f6z\u00fclmeyecek. Burada dine veya din gibi \u201csosyal aktivitelere\u201d olan ihtiyac\u0131m\u0131z tekrar g\u00fcndeme geliyor. Dinin art\u0131k yenildi\u011fi alanlarda konu\u015fmak yerine nas\u0131l birlikte ya\u015fayabilece\u011fimiz veya bizi bir arada tutan rit\u00fceller hakk\u0131nda kafa yormas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu alanlarda bilimle din aras\u0131nda bir rekabet oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum.<\/p>\n Evrimin m\u00fcfredattan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 topluma b\u00fcy\u00fck zarar verir<\/em><\/strong><\/p>\n T\u00fcrkiye\u2019de son zamanlarda artan evrim yasaklar\u0131n\u0131 nas\u0131l yorumlars\u0131n\u0131z? S\u00f6yle\u015fi i\u00e7in te\u015fekk\u00fcrler! T\u00fcrkiye\u2019deki gen\u00e7ler ve biliminsan\u0131 adaylar\u0131 i\u00e7in bir \u00f6neriniz var m\u0131? \u0130\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ekolojik ortamda ne de\u011fi\u015fti de di\u011fer primatlar\u0131n ge\u00e7emedi\u011fi bir e\u015fi\u011fi ge\u00e7erek belirli bir beyin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn \u00fczerine \u00e7\u0131kabildik ve sonras\u0131nda bu farkl\u0131 ekolojik ortamda yeni bir evrimsel s\u00fcrece girdik? Bu noktada insanlar\u0131n en \u00f6zg\u00fcn niteliklerinden biri olan k\u00fclt\u00fcrel evrim ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Yaln\u0131zca kendi beynimizi de\u011fil, bir grup insan\u0131n beynini kullanmak ve bunu s\u00fcrekli k\u0131lmak […]<\/p>\n","protected":false},"author":428,"featured_media":40386,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5844,38],"tags":[4616,5858,5857],"class_list":["post-40385","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-193-sayi","category-dergi-sayilari","tag-insan-beyni","tag-konusmanin-evrimi","tag-prof-dr-wolfgang-enard"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
\n<\/em><\/strong>\u00dcniversitede molek\u00fcler biyoloji \u00f6\u011frenimi g\u00f6rd\u00fcm. Bu s\u0131rada maya benzeri bir bitki patojeni \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131m. Yani 90\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda h\u00fccre biyolojisi ve klasik klonlama teknikleriyle u\u011fra\u015f\u0131yorduk, bu bak\u0131mdan klasik bir molek\u00fcler biyolo\u011fum. Ald\u0131\u011f\u0131m bu ilk \u00f6\u011fretim benim \u00fczerimde \u00e7ok etkiliydi. Bu s\u0131rada M\u00fcnih\u2019teydim ve Svante Paabo\u2019yla burada tan\u0131\u015ft\u0131m. Kendisi o zamanlar LMU\u2019da profes\u00f6rd\u00fc. Daha sonra, o d\u00f6nem yeni kurulmu\u015f olan Leipzig\u2019deki Max Planck Evrimsel Antropoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn direkt\u00f6r\u00fc oldu ve ben de onun grubuna kat\u0131lmaya karar verdim. Kendisini \u00f6nceden tan\u0131yordum fakat hi\u00e7 birlikte \u00e7al\u0131\u015fmam\u0131\u015ft\u0131k. Enstit\u00fc yeni kuruldu\u011fu i\u00e7in herkes birbiriyle yeni tan\u0131\u015f\u0131yordu, dolay\u0131s\u0131yla e\u011flenceli bir ortam vard\u0131. \u00c7ok kalabal\u0131k da de\u011fildik. B\u00f6ylece enstit\u00fcdeki herkesle h\u0131zl\u0131ca tan\u0131\u015fma f\u0131rsat\u0131m oldu. Tabii yeni bir enstit\u00fc oldu\u011fu i\u00e7in teknik i\u015flerde baz\u0131 aksakl\u0131klar oluyordu fakat zamanla hepsini a\u015ft\u0131k diyebilirim.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/2-6-200x300.jpg\")
\n<\/em><\/strong>Asl\u0131nda daha cesur kararlar da g\u00f6rd\u00fcm. Eski Do\u011fu Almanya b\u00f6lgesi o zamanlar olduk\u00e7a hareketli olsa da sonu\u00e7ta h\u00e2l\u00e2 ayn\u0131 \u00fclke i\u00e7erisindeydim. Zaten Leipzig\u2019de \u00e7ok uzun bir s\u00fcre kalmad\u0131m. O zamanlar fareleri model organizma olarak kullanarak insan evrimi s\u0131ras\u0131nda FOXP2<\/em> geninde ortaya \u00e7\u0131kan bir mutasyonu inceliyorduk. Bu proje \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 \u00e7ok istiyordum, fakat Max Planck gibi g\u00fcvenli bir ortamda (finansal anlamda) bu tarz riskli projeleri yapmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. B\u00f6yle projeler s\u0131ras\u0131nda ba\u015fka laboratuar gruplar\u0131na veya \u00fclkelere ge\u00e7mek de m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil tabii. Yine de sonunda M\u00fcnih\u2019e d\u00f6nene kadar Leipzig\u2019de kalmaya devam ettim. Bu a\u00e7\u0131dan klasik bir kariyerim yok. \u0130nsanlar genelde Amerika\u2019daki b\u00fcy\u00fck gruplarda birka\u00e7 post-doc (doktora sonras\u0131 ara\u015ft\u0131rma) yapt\u0131ktan sonra Almanya\u2019ya geri d\u00f6n\u00fcyorlar.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Asl\u0131nda doktorada 4 y\u0131l, post-doc ve M\u00fcnih\u2019e gelene kadar Leipzig\u2019de grup lideri olarak 8-9 y\u0131l harcad\u0131m. Kariyer planlamada hi\u00e7 iyi de\u011filim maalesef\u2026<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Evet, \u00f6yle g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor!<\/p>\n
\n<\/strong>Tabii. Dedi\u011fim gibi insanlar\u0131n yak\u0131n kuzenleri olan \u015fempanzeler ve di\u011fer kuyruksuz maymunlardan ne gibi farklar\u0131 oldu\u011fuyla ilgileniyorduk. En bariz farklardan biri konu\u015fma becerimiz ve dil. Burada konu\u015fmak i\u00e7in gerekli olan soyut d\u00fc\u015f\u00fcnme gibi y\u00fcksek bili\u015fsel becerilerin yan\u0131nda konu\u015fma becerisinin kendisini de kastediyorum. Elbette bu konuyu incelemek i\u00e7in farkl\u0131 bilimsel yakla\u015f\u0131mlar kullan\u0131labilir. \u00d6rne\u011fin, elinizde belirli bir \u00f6zellikle (fenotip) ili\u015fkili oldu\u011funu bildi\u011finiz bir gen varsa -ki bu durumda konu\u015fmayla ilgili bir gen olmas\u0131 gerekiyor- evrimsel s\u00fcre\u00e7 i\u00e7erisinde -bu durumda insan evriminden s\u00f6z ediyoruz elbette–<\/span> bu genin n\u00fckleotid seviyesinde (sequence level) nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini inceleyebilirsiniz.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/3-5-202x300.jpg\")
\n<\/em><\/strong>\u0130nsan evrimi konusunda \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunmaya \u00e7al\u0131\u015fmak, elimizdeki verilerle insanl\u0131k tarihini yeniden canland\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015fmaya benziyor. Tarih bilimi yaz\u0131lara ve arkeolojik bulgulara yaslanarak belli d\u00f6nemleri inceleyip akla yatk\u0131n hik\u00e2yeler ortaya \u00e7\u0131karabiliyor. Bazense ellerinde yeterli veri olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in tarihin bir d\u00f6nemi karanl\u0131k kal\u0131yor ve ne oldu\u011funu bilmiyoruz. Ayn\u0131 durum insan\u0131n evrimsel tarihi ve hangi genlerin hangi \u00f6zellikleri ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131r\u0131rken de ge\u00e7erli. \u00dczerinde \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z organizmaya dair elimizde yeterli veri oldu\u011funda akla yatk\u0131n bir hik\u00e2ye olu\u015fturabiliyoruz. Organizma karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131k\u00e7a, sorular da zorla\u015f\u0131yor. Sonu\u00e7 olarak, elimizde bir zaman makinesi olmad\u0131k\u00e7a ge\u00e7mi\u015fle ilgili sorular\u0131 tam olarak yan\u0131tlamak veya yan\u0131tlar\u0131m\u0131zdan emin olmak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Ayn\u0131 kural ge\u00e7mi\u015fle alakal\u0131 b\u00fct\u00fcn sorular i\u00e7in ge\u00e7erli, tek yapabildi\u011fimiz mant\u0131kl\u0131 hik\u00e2yeler ortaya atmak. Organizmaya dair bilgimiz ne kadar fazlaysa hik\u00e2yemizden o kadar emin olabiliyoruz. \u00d6rne\u011fin, hangi hayvan\u0131n hangi renkleri g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6zlerindeki proteinlerin hangi \u0131\u015f\u0131k spektrumunu absorbe edebildi\u011fini inceleyerek anlamaya \u00e7al\u0131\u015fabiliriz. Bu bize \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hik\u00e2ye verecektir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bir rengi g\u00f6rebilme kapasitesiyle g\u00f6zdeki proteinlerin absorbe ettikleri \u0131\u015f\u0131k spektrumu aras\u0131nda \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u011flant\u0131 var. Konu\u015fma gibi olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k ve nas\u0131l i\u015fledi\u011fini tam olarak bilmedi\u011fimiz bir mekanizma i\u00e7in ise b\u00f6yle g\u00fc\u00e7l\u00fc bir hik\u00e2ye \u00fcretmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Soruya d\u00f6nersek, organoidler h\u00fccrelerin insan biyolojisi ba\u011flam\u0131nda nas\u0131l davrand\u0131\u011f\u0131n\u0131, geli\u015fti\u011fini ve d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ara\u015ft\u0131rmam\u0131z\u0131 kolayla\u015ft\u0131ran \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc ara\u00e7lar. Elbette canl\u0131lar\u0131 daha iyi anlamam\u0131za yard\u0131m edecektir, fakat hi\u00e7bir zaman bir \u015feyleri ispatlamam\u0131z\u0131 sa\u011flamayacaklar. Organoid \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ne gibi s\u0131n\u0131rlar\u0131\/k\u0131s\u0131tlar\u0131 oldu\u011funu da hen\u00fcz tam olarak bilemiyoruz.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Maalesef Denisova insanlar\u0131n\u0131n ve Neandertallerin konu\u015fup konu\u015famad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilemiyoruz. Bulunan kemik kal\u0131nt\u0131lar\u0131na bakarak konu\u015fuyor olabileceklerine dair yorumlar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131, fakat bu ispatlanamad\u0131. K\u0131sacas\u0131 konu\u015fup konu\u015famad\u0131klar\u0131n\u0131 bilmiyoruz. Bununla birlikte FOXP2<\/em>\u2019nin konu\u015fma becerimize -e\u011fer sa\u011fl\u0131yorsa- nas\u0131l bir katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da bilmiyoruz. Elbette FOXP2<\/em>\u2019nin konu\u015fmam\u0131za katk\u0131 sa\u011flayan tek gen olmas\u0131 da imk\u00e2ns\u0131z. Yaln\u0131zca 2 amino asidin de\u011fi\u015fmesiyle konu\u015fma becerisi kazanm\u0131\u015f olmam\u0131z m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Bu bir Range Rover\u2019\u0131, h\u0131zl\u0131 bir yar\u0131\u015f arabas\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmek istedi\u011finizde ba\u015f\u0131n\u0131za geleceklere benziyor. Bunu yapabilmek i\u00e7in b\u00fct\u00fcn sistemi de\u011fi\u015ftirmeli, yeni duruma adapte etmelisiniz. Yaln\u0131zca motoru de\u011fi\u015ftirerek bir arabay\u0131 ba\u015fka bir arabaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcremeyiz: Araban\u0131n di\u011fer par\u00e7alar\u0131n\u0131 da uyarlamak, sonu\u00e7 olarak b\u00fct\u00fcn sistemi de\u011fi\u015ftirmek gerekiyor. Konunun felsefi yan\u0131 olduk\u00e7a karma\u015f\u0131k ve neyin \u00f6nemli oldu\u011funa karar vermek olduk\u00e7a zor.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/4-5.jpg\")
\n<\/em><\/strong>Evet, tabii ki bu durum insan psikolojisi, tarihimiz ve dinlerle de ili\u015fkili. \u0130nsanlar kendilerinin \u00f6zel oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmeye \u00e7ok yatk\u0131nlar. \u00dcstelik bu durum sadece insan t\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00fcst\u00fcn oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmekle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Belli insan gruplar\u0131 da kendilerini \u00fcst\u00fcn sayabiliyor, tarih bu t\u00fcr \u00f6rneklerle dolu. \u0130ki durum da ayn\u0131 psikolojik temellere dayan\u0131yor olmal\u0131. Bu tarz e\u011filimlerimizin olmas\u0131 tarihi ger\u00e7ek \u015fekliyle anlamam\u0131z\u0131 da zorla\u015ft\u0131r\u0131yor elbette.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Bu soruyu bir h\u00fccre biyolo\u011funa sorarsan, insan beynindeki \u201c\u00f6nc\u00fcl h\u00fccrelerin\u201d (precursor cells) daha uzun s\u00fcre, daha h\u0131zl\u0131 ve di\u011fer t\u00fcrlerden farkl\u0131 bir \u015fekilde \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131n\u0131 (proliferate) ve sonu\u00e7 olarak daha b\u00fcy\u00fck bir beyne sahip oldu\u011fumuzu s\u00f6yleyecektir. Ger\u00e7ekten de beyin h\u00fccrelerimizin nas\u0131l \u00e7o\u011falaca\u011f\u0131n\u0131 kontrol eden genetik de\u011fi\u015fikliklere sahibiz ve bu sayede beynimiz daha b\u00fcy\u00fck. Di\u011fer taraftan b\u00fcy\u00fck bir beyne sahip olmak, ihtiyac\u0131m\u0131z olan enerjinin artmas\u0131 bak\u0131m\u0131ndan olduk\u00e7a maliyetli bir \u00f6zellik. Yine de neden sadece insanlar\u0131n b\u00f6yle b\u00fcy\u00fck beyinlere sahip oldu\u011fu sorusu kritik. Baz\u0131 h\u00fccre biyologlar\u0131, bir m\u00fchendis mant\u0131\u011f\u0131yla d\u00fc\u015f\u00fcnerek \u201cNeden di\u011fer t\u00fcrler de b\u00fcy\u00fck bir beyne sahip olmay\u0131 ak\u0131l edemedi?\u201d sorusunu soruyorlar. Bu ak\u0131l y\u00fcr\u00fctmenin hatal\u0131 oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u00c7\u00fcnk\u00fc evrimsel s\u00fcre\u00e7te beyin boyutlar\u0131 s\u00fcrekli de\u011fi\u015fiyor ve \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steriyor. Sorulmas\u0131 gereken soru daha basit: \u201cNeden bu kadar b\u00fcy\u00fck bir beyin kapasitesine sahip ba\u015fka t\u00fcrler yok?\u201d Bu sorunun cevaplanabilmesi i\u00e7in bizlerin b\u00fcy\u00fck beyinlere sahip olmam\u0131za yol a\u00e7an ekolojik ko\u015fullar\u0131n ve evrimsel ekolojik nedenlerin incelenmesi gerekiyor.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/5-4.jpg\")
\n<\/em><\/strong>Evet, kendisini \u00f6zel olarak tan\u0131mlayan bir t\u00fcr\u00fcn objektif oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. E\u011fer Antroposen tan\u0131m\u0131n\u0131 ciddiye al\u0131p incelersek, insanlar\u0131n ger\u00e7ekten de ekolojik nedenlerle \u00f6zel bir t\u00fcr oldu\u011fu iddia edilebilir. Son birka\u00e7 y\u00fczy\u0131lda \u00e7evre \u00fczerindeki etkimiz inan\u0131lmaz bir boyuta ula\u015ft\u0131. E\u011fer iki y\u00fcz bin y\u0131l \u00f6ncesinin d\u00fcnyas\u0131na baksayd\u0131k, muhtemelen insanlar\u0131n \u00e7ok da \u00f6zel bir t\u00fcr oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmezdik. K\u00fclt\u00fcrel evrim ve k\u00fcm\u00fclatif olarak artan birikimimiz bizi bu noktaya getirdi.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Evrim fikri \u00e7ok uzun s\u00fcredir var olsa da Darwin\u2019in ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 \u00e7ok uzun zaman ald\u0131. Evrim fikri bir\u00e7ok insan i\u00e7in kolay anla\u015f\u0131labilir ve sezgisel olarak kolayca kabul edilebilir bir \u015feydi, \u00e7\u00fcnk\u00fc insana do\u011fru ilerleyen bir s\u00fcreci ifade ediyordu! Burada yine ayn\u0131 \u201cm\u00fchendis zihniyetinin\u201d etkisi var. Evrim de t\u0131pk\u0131 Edison\u2019un lambay\u0131 bulmas\u0131 ve ard\u0131ndan bunun geli\u015ftirilerek gittik\u00e7e daha iyi versiyonlar\u0131n\u0131n yap\u0131lmas\u0131 s\u00fcreci gibi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyordu. Art\u0131k \u00e7ok net olarak biliyoruz ki, evrim b\u00f6yle i\u015flemiyor! \u0130nsanlar\u0131n Darwin\u2019e k\u0131zmalar\u0131n\u0131n sebebi de tam olarak bu: evrimin rasgele mutasyonlara ve se\u00e7ilim mekanizmas\u0131na dayal\u0131 olmas\u0131. Bu insan psikolojisini alt \u00fcst eden bir bulgu, \u00e7\u00fcnk\u00fc her zaman g\u00fcvende ve \u00f6zel hissetmeye muhtac\u0131z. \u00c7ocukluktan itibaren b\u00f6yle yeti\u015ftiriliyoruz. Dinler de g\u00fcvende hissetme, her \u015feyin iyi olaca\u011f\u0131na inanma ve bizi izleyen -t\u0131pk\u0131 ebeveynlerimiz gibi- birilerinin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnme ihtiyac\u0131m\u0131z \u00fczerine kurulu. Bu do\u011fal bir ihtiya\u00e7 say\u0131labilir, fakat Darwin\u2019in de fark\u0131nda oldu\u011fu \u00fczere evrim bu tip inan\u00e7lar\u0131 ge\u00e7ersiz k\u0131ld\u0131. Bizi g\u00f6zeten hi\u00e7 kimse yok, sadece rasgele mutasyonlar ve se\u00e7ilim var. Elbette bunu kabullenmek, bizi g\u00f6zeten bir tanr\u0131n\u0131n oldu\u011fu, g\u00fcvenli, her \u015feyin sonunda tatl\u0131ya ba\u011flanaca\u011f\u0131 bir senaryoya inanmaya g\u00f6re psikolojik olarak \u00e7ok daha zor. Evrenin bo\u015flu\u011funda yaln\u0131z oldu\u011fumuz fikri ger\u00e7ekten \u00fcrpertici.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/6-2.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/7-2.jpg\")
\n<\/em><\/strong>\u0130nsanlar\u0131n evrim fikrinden neden korktuklar\u0131n\u0131 anlayabiliyorum, fakat evrim insanlar\u0131n ahlak anlay\u0131\u015f\u0131 konusunda hi\u00e7bir \u015fey s\u00f6ylemiyor. Sosyal ve k\u00fclt\u00fcrel meseleleri \u00e7\u00f6zmek i\u00e7in din kendi \u00e7\u00f6z\u00fcmlerini \u00f6nerebilir ve bu evrimle tamamen alakas\u0131z bir alan. Dolay\u0131s\u0131yla insanlar\u0131n ahlak anlay\u0131\u015flar\u0131n\u0131 umursamayan bilimsel bir teoriyi yasaklamalar\u0131 sadece g\u00fcl\u00fcn\u00e7. Ayn\u0131 \u015fekilde evrimin T\u00fcrkiye\u2019de m\u00fcfredattan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 da de\u011fi\u015ftirilemeyecek bir ger\u00e7e\u011fi sans\u00fcrlemekten ibaret. Bu T\u00fcrkiye toplumu i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir tehdit, \u00e7\u00fcnk\u00fc evrimi yasaklamak \u201cbiyolojinin teorisini\u201d ve bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnceyi de yasaklamak anlam\u0131na geliyor. Bu ayn\u0131 zamanda insanlar\u0131n ne d\u00fc\u015f\u00fcneceklerine karar vermek! Maalesef hiyerar\u015fik ve otoriter toplumlarda insanlar\u0131n beyin g\u00fcc\u00fc kullan\u0131lm\u0131yor, bunun yerine iktidarlar toplumdaki herkesin beynini birbirleriyle \u201ckorele ediyor\u201d. E\u011fer insanlara ne d\u00fc\u015f\u00fcnmeleri gerekti\u011fini s\u00f6yleyip durursan\u0131z, beyinlerini kullanmalar\u0131na engel olursunuz. Bu da sonu\u00e7 olarak yine sizin kaybetmenize neden olur, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu g\u00f6ze al\u0131nabilecek bir k\u0131s\u0131tlama de\u011fil. B\u00fct\u00fcn liderlerin psikolojik olarak kendilerini toplumun geri kalan\u0131ndan daha zeki sanma e\u011filimleri var, a\u00e7\u0131k ki bu insan beyninin i\u00e7ine d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fc bir di\u011fer ill\u00fczyon. Elbette kendilerini \u00f6yle sansalar da daha zeki de\u011filler. Dolay\u0131s\u0131yla otokratik toplumlar uzun vadede b\u00fcy\u00fck sorunlar ya\u015famaya mahk\u00fbm, \u00e7\u00fcnk\u00fc beyin g\u00fcc\u00fcn\u00fc yeterli bir seviyede kullanam\u0131yorlar. T\u00fcrkiye\u2019de evrimin m\u00fcfredattan \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 da ayn\u0131 psikolojinin bir \u00fcr\u00fcn\u00fc ve T\u00fcrkler i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir tehdit.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/02\/8-1.jpg\")
\n<\/em><\/strong>M\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca bilimi takip etmeye, toplumsal sistemin, \u00f6\u011fretmenlerinin, profes\u00f6rlerinin onlara empoze ettiklerinden etkilenmemeye \u00e7al\u0131\u015fs\u0131nlar. M\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca kendi beyninizi kullan\u0131n! Sonu\u00e7ta yarat\u0131c\u0131 fikirler sadece bu \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kabilir. Neyse ki art\u0131k internet \u00fczerinden bir\u00e7ok kayna\u011fa ula\u015fmak m\u00fcmk\u00fcn. \u0130lginizi \u00e7eken konularla ilgili d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen biliminsanlar\u0131n\u0131n neler s\u00f6yledi\u011fini kolayl\u0131kla okuyabilir veya dinleyebilirsiniz. Bunun yetmedi\u011fi noktada \u00f6\u011fretmenleriniz, profes\u00f6rleriniz ve arkada\u015flar\u0131n\u0131zla tart\u0131\u015f\u0131n ve m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011funca kendi beyninizi kullanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131n. Yaln\u0131zca size verilen g\u00f6revleri yapmak yerine kendi fikirlerinizi \u00fcretmeniz ve kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerinizi \u00fcretip payla\u015fman\u0131z verebilece\u011fim en iyi tavsiye olacakt\u0131r, sonu\u00e7ta bilim b\u00f6yle yap\u0131l\u0131yor ve e\u011flenceli olan da bu!<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"