{"id":40436,"date":"2020-02-29T00:00:07","date_gmt":"2020-02-28T21:00:07","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=40436"},"modified":"2020-03-21T17:26:36","modified_gmt":"2020-03-21T14:26:36","slug":"hamsinin-evrimi-ve-turkiye-deniz-balikciligindaki-yeri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/02\/29\/hamsinin-evrimi-ve-turkiye-deniz-balikciligindaki-yeri","title":{"rendered":"Hamsinin evrimi ve T\u00fcrkiye deniz bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki yeri"},"content":{"rendered":"

Evrim karikat\u00fcrlerinin ba\u015frol\u00fcnde olan bal\u0131klar aras\u0131nda \u00f6zel bir yere sahiptir hamsi. Peki, bundan ka\u00e7 milyon y\u0131l \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r? Hangi \u00f6zellikleri onu ve farkl\u0131 t\u00fcrlerini g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k end\u00fcstrisinin belki de en \u00f6nemli t\u00fcr\u00fc haline getirdi?\u00a0 Pop\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fi ve geneti\u011fi \u00fczerine ne gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor?<\/em><\/p>\n

\u0130ngilizcede \u201cEuropean anchovy\u201d yani Avrupa hamsisi olarak ge\u00e7en, T\u00fcrkiye\u2019de ise hamsi denilince akla gelen tek t\u00fcr olan Engraulis encrasicolus<\/em>, D\u00fcnya bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131ndaki en \u00f6nemli t\u00fcrlerden biri olup Karadeniz ve Azak Denizi de dahil olmak \u00fczere t\u00fcm Akdeniz\u2019de ve ayr\u0131ca Do\u011fu Atlantik k\u0131y\u0131lar\u0131 boyunca Norve\u00e7\u2019ten G\u00fcney Afrika\u2019ya kadar uzanan bir alanda da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6sterir. Sardalya ile birlikte, d\u00fcnyadaki ve \u00f6zellikle Akdeniz \u00fclkelerindeki bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k \u00fcr\u00fcnlerinin \u00e7o\u011funlu\u011funu temsil eder.(1)<\/sup><\/p>\n

Engraulidae familyas\u0131n\u0131n \u00fcyeleri genellikle planktivor (suda ya\u015fayan mikroskobik canl\u0131larla beslenen) t\u00fcrleridir ve ortalama b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc 10-20 cm\u2019dir. Hamsi, d\u00fc\u015f\u00fck ve y\u00fcksek (y\u00fczde 0,5-4) tuzluluk aras\u0131ndaki sularda olu\u015fabilen \u00f6rihalin (\u00e7e\u015fitli tuzluluk derecelerine uyum sa\u011flayabilmi\u015f canl\u0131lar) bir t\u00fcrd\u00fcr. En yo\u011fun ticari bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 Karadeniz\u2019de y\u00fczde 1,7 tuzluluk seviyesini tolere edebilir ve daha sonra tuzluluk seviyesinin y\u00fczde 0-1,7 aras\u0131nda oldu\u011fu Azak Denizi\u2019ne su uygun s\u0131cakl\u0131klara ula\u015ft\u0131ktan sonra girebilir.(2)<\/sup><\/p>\n

Akdeniz ve Karadeniz, d\u00fcnya hamsi av\u0131n\u0131n y\u00fczde 5\u2019ini sa\u011flar ve bu rakam da yakla\u015f\u0131k 600.000 tona e\u015fittir. Bu alandaki en yo\u011fun bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k yapan \u00fclkeler T\u00fcrkiye, \u0130talya, G\u00fcrcistan ve Yunanistan\u2019d\u0131r. Ancak son y\u0131llarda, y\u00fcksek ticari talep hamsi pop\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 s\u00f6m\u00fcr\u00fclmesine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Hamsi, 2010 y\u0131l\u0131 sonras\u0131 h\u0131zla 500.000 tonun alt\u0131na d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f ve yetkilileri y\u00f6netim planlar\u0131n\u0131n geli\u015ftirilmesi ve stok durumunun izlenmesi i\u00e7in \u00f6nlemler almaya zorlam\u0131\u015ft\u0131r.(1)<\/sup><\/p>\n

Y\u00f6netim stratejilerini uygulamak i\u00e7in yumurtlama alanlar\u0131n\u0131 belirlemek, pop\u00fclasyonun genetik yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zmek ve pop\u00fclasyonlar aras\u0131ndaki genetik farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirmek b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131r. Yumurtlama habitatlar\u0131n\u0131n Akdeniz k\u0131y\u0131lar\u0131ndaki da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 sadece ayr\u0131nt\u0131l\u0131 akustik ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131 alanlar i\u00e7in bilinmektedir.(3)<\/sup> G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, bu karma\u015f\u0131k pop\u00fclasyon yap\u0131s\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131labilmesi i\u00e7in bir\u00e7ok genetik \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fct\u00fclmektedir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 daha iyi anlayabilmek i\u00e7in \u00f6ncesinde k\u0131saca bal\u0131klar\u0131n evrimi ve hamsi t\u00fcrlerinin bu s\u00fcre\u00e7te ya\u015fam a\u011fac\u0131n\u0131n neresinde ve ne zaman ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamak \u00f6nemli.<\/p>\n

Bal\u0131klar\u0131n evrimi<\/em><\/strong>(4)
\n<\/sup>Bal\u0131klar\u0131n evrimi, ilk duyuldu\u011funda dinozorlar\u0131n veya insanlar\u0131n evrimi kadar kula\u011fa ilgi \u00e7ekici gelmeyebilir. Ancak s\u00fcrece, bal\u0131klar\u0131n evrimi olmasayd\u0131 dinozorlar\u0131n ve insanl\u0131\u011f\u0131n asla var olmayabilece\u011fi penceresinden bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ilgi \u00e7ekicili\u011fi artar. Bal\u0131klar, gezegenimizde bilinen ilk omurgal\u0131lard\u0131 ve milyonlarca y\u0131ll\u0131k evrim i\u00e7in milyonlarca t\u00fcre temel \u015fekli ve bedeni sa\u011flad\u0131lar. Y\u0131llar boyunca say\u0131s\u0131z adaptasyonla kitlesel yok olu\u015flardan, iklim ve d\u00fcnya yap\u0131s\u0131ndaki b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fikliklerden sa\u011f kurtuldular.<\/p>\n

\"\"
Bal\u0131klar aras\u0131ndaki en k\u00fc\u00e7\u00fck t\u00fcrlerden biri olan hamsinin bilimsel ad\u0131 Engraulis encrasicolus\u2019tur.<\/figcaption><\/figure>\n

541 milyon y\u0131l \u00f6nce meydana gelen ve yakla\u015f\u0131k 530 milyon y\u0131l \u00f6nceye kadar devam eden Kambriyen Patlamas\u0131\u2019n\u0131n, D\u00fcnya\u2019daki ya\u015fam tarihinin en \u00f6nemli evrimsel olaylar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Bu s\u00fcre\u00e7 tarih \u00f6ncesi bal\u0131klar\u0131 inceleyen Paleoihtiyoloji alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fanlar i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemlidir \u00e7\u00fcnk\u00fc t\u00fcm b\u00fcy\u00fck hayvan v\u00fccudu planlar\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nem olarak bilinir. \u0130lk bal\u0131klar bug\u00fcn bildi\u011fimiz bal\u0131klara \u00e7eneleri veya omurlar\u0131 olmamas\u0131 nedeniyle benzemiyorlard\u0131. Bu bal\u0131klar Agnatha, yani \u00e7enesiz bal\u0131klar olarak bilinmektedirler. Kambriyen d\u00f6neminin sonlar\u0131nda ise, y\u0131lan bal\u0131\u011f\u0131 benzeri \u00e7enesiz bal\u0131klar, Ostracoderm olarak bilinen di\u011fer k\u00fc\u00e7\u00fck z\u0131rhl\u0131 bal\u0131klarla birlikte ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. B\u00fcy\u00fck g\u00f6zleri, y\u00fczge\u00e7leri, \u201cv\u201d \u015feklindeki kaslar\u0131 ve notokordlar\u0131 (omurga tasla\u011f\u0131) vard\u0131. Ostracodermlerin var oldu\u011fu 100 milyon y\u0131l boyunca yakla\u015f\u0131k 600 t\u00fcr bulunmaktayd\u0131. Daha \u00f6nceki bal\u0131klardan farkl\u0131 olarak solunga\u00e7lar\u0131 sadece nefes almak i\u00e7in evrimle\u015fmi\u015fti. Daha \u00f6nce solunga\u00e7lar beslenmede de kullan\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n

Omurgan\u0131n evrimi memeliler, bal\u0131klar, ku\u015flar, s\u00fcr\u00fcngenler ve amfibiler i\u00e7in \u00e7ok \u00f6nemliydi. Genel olarak, ilk omurga yap\u0131s\u0131 Ordovician d\u00f6neminden yakla\u015f\u0131k 500 milyon y\u0131l \u00f6nceye tarihlenir. Kambriyen d\u00f6neminde, ilk bal\u0131k benzeri canl\u0131lar (paleontologlar taraf\u0131ndan kesinlikle ger\u00e7ek bal\u0131k olarak kabul edilmemelerine ra\u011fmen), yakla\u015f\u0131k 530 milyon y\u0131l \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bir bal\u0131ktan daha \u00e7ok solucan gibi g\u00f6r\u00fcnen Pikaia, belki de bal\u0131\u011f\u0131n en eski atas\u0131d\u0131r. Pikaia bir y\u0131lan bal\u0131\u011f\u0131 gibi y\u00fczen ilkel bir omurgal\u0131yd\u0131 (hayatlar\u0131n\u0131n en az bir d\u00f6nemi i\u00e7in bir notokordu olan bir hayvan). Pikaia\u2019n\u0131n ger\u00e7ek bir bal\u0131\u011fa d\u00f6n\u00fc\u015fecek d\u00f6rt hayati bile\u015feni vard\u0131; bir kafa (kuyruktan ayr\u0131 belirgin bir kafa), bilateral simetri (v\u00fccudun her iki taraf\u0131nda ayn\u0131 \u015fekil), v-\u015fekilli kaslar ve v\u00fccudu boyunca uzanan bir sinir kordonu. Kordon bir kemik veya t\u00fcp taraf\u0131ndan korunmad\u0131 ve bu nedenle Pikaia teknik olarak bir omurgal\u0131 de\u011fildi. Ancak gelecekteki omurgal\u0131lar\u0131n temellerini att\u0131. Baz\u0131 uzmanlar Haikouichthys veya Myllokunmingia\u2019y\u0131 en eski ger\u00e7ek bal\u0131k olarak g\u00f6r\u00fcr; ancak kesin fosil kay\u0131tlar\u0131n\u0131n bulunmamas\u0131 nedeniyle bu durum halen tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n

Ordovisyen d\u00f6nemi itibariyle, omurga tam anlam\u0131yla evrimle\u015fmi\u015fti ve bir\u00e7ok bal\u0131kta mevcut hale geldi. Bal\u0131klar \u015fekil, uzunluk ve b\u00fcy\u00fckl\u00fck bak\u0131m\u0131ndan \u00e7e\u015fitlilik g\u00f6steriyordu ancak hen\u00fcz \u00e7ene geli\u015ftirmemi\u015flerdi. Bal\u0131klar\u0131n halen alt \u00e7enesi yoktu. Bu y\u00fczden b\u00fcy\u00fck av t\u00fcketemiyorlard\u0131. Bunun yerine, muhtemelen a\u011f\u0131zlar\u0131 vas\u0131tas\u0131yla deniz taban\u0131ndan su ve d\u00f6k\u00fcnt\u00fcleri emerek, solunga\u00e7lar\u0131 vas\u0131tas\u0131yla da at\u0131klar\u0131 ve suyu serbest b\u0131rakarak besleniyorlard\u0131. Bir\u00e7ok \u00e7enesiz bal\u0131\u011f\u0131n da kemikli z\u0131rhl\u0131 plakalar\u0131 bulunmaktayd\u0131. Bu bal\u0131klara \u00f6rnek olarak Astraspis ve Arandaspis verilebilir. Y\u00fczge\u00e7leri yoktu ve hareket kabiliyetleri s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131. Bu t\u00fcrler, Sil\u00fcriyen d\u00f6nemde daha fazla manevra kabiliyeti veren \u00e7atall\u0131 bir kuyru\u011fa sahip olmak i\u00e7in evrim ge\u00e7irdiler. Devoniyen d\u00f6nemi boyunca farkl\u0131la\u015ft\u0131lar, ancak Permiyen d\u00f6neminin sonunda ise nesilleri t\u00fckenmi\u015fti. \u0130lk \u00e7eneli bal\u0131\u011f\u0131n ge\u00e7 Ordovisiyen \/ erken Sil\u00fcriyen d\u00f6neminde geli\u015fmi\u015f oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n

Ordovisyen d\u00f6nemin sonuna do\u011fru ve Sil\u00fcriyen d\u00f6neminin ba\u015flang\u0131c\u0131nda, D\u00fcnya devasa bir yok olma ya\u015fad\u0131. \u0130kinci en b\u00fcy\u00fck nesil t\u00fckenme olay\u0131, t\u00fcrlerin y\u00fczde 70\u2019ini yok etti. Bu d\u00f6nemden \u00f6nce t\u00fcm bal\u0131klar \u00e7enesizdi, bu d\u00f6nemde ilk \u00e7ene belirtileri bulundu. \u00c7eneler ilk olarak Sil\u00fcriyen d\u00f6neminde kaydedilmi\u015ftir. Bu d\u00f6neme ait fosil kay\u0131tlar\u0131 iki bal\u0131k grubunu i\u015faret eder: Placoderm ve Acanthodii. \u00c7enelerinin \u00f6n faringeal kemerlerden (solunga\u00e7 kemerleri) evrimle\u015fti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. Ayr\u0131ca \u00e7enelerin beslenme yerine nefes almaya yard\u0131mc\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. K\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klar (Chondrichthyes) ve kemikli bal\u0131klar (Osteichthyes) da ge\u00e7 Sil\u00fcriyen d\u00f6nemde geli\u015fmi\u015ftir. Hem k\u0131k\u0131rdakl\u0131 hem de kemikli bal\u0131klar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 denizlere b\u00fcy\u00fck bir \u00e7e\u015fitlilik getirdi, bir\u00e7ok farkl\u0131 \u015fekil ve boyutta bal\u0131k, sular\u0131 ele ge\u00e7irmeye ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

Devoniyen d\u00f6nemde (\u201cBal\u0131klar\u0131n \u00e7a\u011f\u0131\u201d olarak da bilinir) bal\u0131klar \u00e7e\u015fitlenmeye ba\u015flad\u0131. Bu d\u00f6nemde placodermler bask\u0131nd\u0131; ancak Chondrichthyes (k\u00f6pekbal\u0131klar\u0131 ve vatozlar) daha \u00e7evikti ve bask\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ele ge\u00e7irdiler. Bu nedenle bu d\u00f6nemin sonuna do\u011fru Ostracoderm ve Placoderm nesilleri t\u00fckendi. Osteichthyes (kemikli iskeletleri olan bal\u0131klar) iki gruba evrilmi\u015ftir: \u0131\u015f\u0131n y\u00fczge\u00e7li bal\u0131klar (Actinopterygii) ve lob y\u00fczge\u00e7libal\u0131klar (Sarcopterygii). Lob y\u00fczge\u00e7li bal\u0131klardan, tetrapodlar evrimle\u015fti (ger\u00e7ek bacakl\u0131 omurgal\u0131lar); onlar, insanlar da dahil olmak \u00fczere karada ya\u015fayan omurgal\u0131lar\u0131n atalar\u0131d\u0131r. I\u015f\u0131n y\u00fczge\u00e7li bal\u0131klar evrimle\u015fmeye ve yeni t\u00fcrler olu\u015fturmaya devam ettiler ve \u015fu anda gezegendeki en \u00e7e\u015fitli ve say\u0131ca fazla omurgal\u0131 taksonu olu\u015ftururlar.<\/p>\n

Permiyen d\u00f6nemi, Permiyen-Triyas\u2019\u0131n yok olma olay\u0131yla sona erdi. Bu olay, D\u00fcnya tarihinin en b\u00fcy\u00fck kitlesel yok olu\u015fudur. Deniz t\u00fcrlerinin yakla\u015f\u0131k % 96\u2019s\u0131 tamamen yok olmu\u015ftur. Bu yok olu\u015f olay\u0131ndan sonra toparlanabilen ve \u00e7e\u015fitlenebilen kemikli bal\u0131klar olmu\u015ftur. S\u00fcr\u00fcngenlerin \u00e7a\u011f\u0131 olarak da bilinen bu d\u00f6nem, dinozorlar\u0131n evrimi ile \u00fcnl\u00fcd\u00fcr. Dinozorlar\u0131n evriminin yan\u0131 s\u0131ra bal\u0131klar da evrimle\u015fmeye devam etti.<\/p>\n

Bu bizi 65 milyon y\u0131l \u00f6ncesinden bug\u00fcne uzanan g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00e7a\u011f\u0131na getiriyor. Megaladon gibi balinalarla beslenen ve yap\u0131lan modellemeler sonras\u0131 T-rex\u2019lerden daha fazla \u0131s\u0131rma g\u00fcc\u00fcne sahip b\u00fcy\u00fck avc\u0131larla ayn\u0131 ortam\u0131 payla\u015fmalar\u0131na ve bir\u00e7ok bal\u0131k t\u00fcr\u00fcn\u00fcn soyunun t\u00fckenmi\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde yakla\u015f\u0131k 35.000 bal\u0131k t\u00fcr\u00fc bulunmakta. Bunlar ya\u015fayan t\u00fcm omurgal\u0131lar\u0131n yar\u0131s\u0131ndan fazlas\u0131n\u0131 temsil etmektedir.<\/p>\n

Ya\u015fam a\u011fac\u0131 \u00fczerinden hamsiye bak\u0131\u015f
\n<\/em><\/strong>Bilimsel s\u0131n\u0131fland\u0131rmas\u0131n\u0131 inceledi\u011fimizde bal\u0131klar Animalia, yani Hayvanlar alemi alt\u0131nda s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131l\u0131r. \u015eube olarak Chordata (kordal\u0131lar) \u015fubesi alt\u0131nda en \u00f6nemli ayr\u0131m ya\u015fanmaktad\u0131r. Yukar\u0131da s\u00f6z etti\u011fimiz gibi evrimsel s\u00fcre\u00e7te kemikli bal\u0131klar (Osteichthyes) karasal akrabalar\u0131 tetrapodlardan ve sucul akrabalar\u0131 olan di\u011fer bal\u0131klardan bu a\u015famada ayr\u0131lmaktad\u0131r. Bu s\u0131n\u0131fland\u0131rma sonras\u0131 ait olduklar\u0131 \u0131\u015f\u0131nsal y\u00fczge\u00e7liler (Actinopterygii) s\u0131n\u0131f\u0131 alt\u0131nda ve Clupeiformes tak\u0131m\u0131nda grupland\u0131r\u0131lm\u0131\u015flard\u0131r. Yakla\u015f\u0131k 170 milyon y\u0131l \u00f6nce \"\"\"\"\"\"evrimle\u015fen (\u015eekil 15<\/sup>) Clupeiformes tak\u0131m\u0131 alt\u0131nda Engraulidae familyas\u0131, Engraulis<\/em> cinsi alt\u0131nda Engraulis encrasicolus<\/em> binom ad\u0131 ile hamsiyi g\u00f6rmek m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Engraulis<\/em> cinsine ait di\u011fer hamsi t\u00fcrlerinin 8 milyon y\u0131ll\u0131k t\u00fcrle\u015fme s\u00fcreci bilinen dokuz t\u00fcr\u00fcn\u00fcn be\u015fine ait veriler kullan\u0131larak \u015eekil 25<\/sup>\u2019de g\u00f6sterilmi\u015ftir. Morfolojik \u00f6zelliklerinden yola \u00e7\u0131k\u0131larak yap\u0131lan analizler sonucunda ise hamsi t\u00fcrlerinin filogenetik ili\u015fkisine y\u00f6nelik be\u015f farkl\u0131 hipotez olu\u015fturulmu\u015ftur (\u015eekil 46<\/sup>).<\/p>\n

Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131n\u0131n evrime etkisi<\/em><\/strong>(7)(8)
\n<\/sup>Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda d\u00fczenli olarak yakalanan baz\u0131 bal\u0131k t\u00fcrleri sonunda bu t\u00fcr bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k y\u00f6ntemine bir diren\u00e7 geli\u015ftirecek mi? Bu soru su \u00fcr\u00fcnleri alan\u0131nda \u00f6zellikle de ekoloji ve evrim \u00e7al\u0131\u015fan biliminsanlar\u0131 taraf\u0131ndan s\u00fcrekli tart\u0131\u015f\u0131lmaktad\u0131r. S\u00f6z konusu T\u00fcrkiye olunca tart\u0131\u015fmalar\u0131n odakland\u0131\u011f\u0131 t\u00fcr, elbette bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n bir numaral\u0131 hedefi olan hamsiden ba\u015fkas\u0131 de\u011fildir. Bal\u0131klar\u0131n bir g\u00fcn avc\u0131l\u0131\u011fa \u201cdiren\u00e7li\u201d olmas\u0131 teorik olarak kesinlikle m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Sonu\u00e7ta, avlanan t\u00fcrlerin evrimini etkileyen bir\u00e7ok bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k aktivitesi \u00f6rne\u011fi vard\u0131r.<\/p>\n

Bal\u0131k\u00e7\u0131lar\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 oltalar\u0131n bal\u0131\u011f\u0131n b\u00fcy\u00fck bir a\u011fza sahip olmas\u0131n\u0131 gerektirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. T\u0131pk\u0131 herhangi bir hayvan grubundaki di\u011fer \u00f6zellikler gibi, bal\u0131klar\u0131n a\u011f\u0131zlar\u0131 da \u00e7ok farkl\u0131 boyutlarda olur. B\u00fcy\u00fck a\u011f\u0131zl\u0131 bal\u0131klar\u0131n yakalanma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksektir ve bu nedenle yumurtlama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha d\u00fc\u015f\u00fck olabilir. Zamanla, k\u00fc\u00e7\u00fck a\u011f\u0131zl\u0131 bal\u0131klar bask\u0131n hale gelecektir. \u015eimdi bu bal\u0131klar olta bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 diren\u00e7li olacakt\u0131r. Ta ki bal\u0131k\u00e7\u0131lar k\u00fc\u00e7\u00fck kancalar kullanmaya ba\u015flayana kadar.<\/p>\n

Tabii ki bu t\u00fcr bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k asl\u0131nda bir kanca \u0131s\u0131rmaktan daha karma\u015f\u0131kt\u0131r. Olta ile bal\u0131k tutmak bal\u0131\u011f\u0131n beslenme davran\u0131\u015f\u0131ndan da yararlanmay\u0131 gerektirir. Bal\u0131k yemleri takip eder, \u00e7\u00fcnk\u00fc yemler bal\u0131klar\u0131n evrimle\u015ftikleri yiyecekleri taklit eder. Bir yandan bal\u0131k avlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in yakalanan ve \u00fcreyemeyen bal\u0131klar\u0131m\u0131z var. S\u00f6z konusu durum, bu bal\u0131klar\u0131n s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131r. Ancak \u00f6te yandan, ayn\u0131 bal\u0131klar\u0131n yiyecek bulma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 daha y\u00fcksektir. Bu onlar\u0131n \u00e7o\u011falma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fckseltir ve b\u00f6ylece kondisyonlar\u0131n\u0131 art\u0131r\u0131r. Hangi sonucun etkisinin daha belirgin olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmek kolay de\u011fildir. E\u011fer pop\u00fclasyondaki bir bal\u0131k ger\u00e7ek yiyecek ve yemleri bir \u015fekilde ay\u0131rt edebilseydi, i\u015fte o zaman diren\u00e7li olmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir fark yaratabilirdi. Ama bu durum olta bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131 durumunda de\u011fil de sadece tonlarca bal\u0131k av\u0131 olsayd\u0131 \u00f6nemli olurdu.<\/p>\n

B\u00fcy\u00fck bir pop\u00fclasyonun geneti\u011fini ger\u00e7ekten etkilemek i\u00e7in \u00e7ok fazla av bask\u0131s\u0131 gerekir. Bu senaryolarda bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k eyleminin pop\u00fclasyona yeni \u00f6zellikler getirmedi\u011fi bilinmektedir. Do\u011fal seleksiyon genellikle bir pop\u00fclasyonda olan \u00f6zellikler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Temel olarak istedi\u011fimiz \u00f6zelliklere sahip olan bal\u0131klar\u0131 se\u00e7eriz (avlar\u0131z) ve daha az ilgi duydu\u011fumuz hayvanlar\u0131n geli\u015fmesine izin veririz. En zay\u0131flar\u0131n hayatta kalmas\u0131! Daha da k\u00f6t\u00fcs\u00fc, istenilen \u00f6zelli\u011fe yol a\u00e7an baz\u0131 genleri pop\u00fclasyondan kal\u0131c\u0131 olarak ortadan kald\u0131rm\u0131\u015f olabiliriz. Daha k\u00fc\u00e7\u00fck bal\u0131klar etkiledi\u011fimiz pop\u00fclasyonlar\u0131n m\u00fckemmel bir \u00f6rne\u011fidir.<\/p>\n

Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131, bal\u0131klarda olta bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 diren\u00e7li olmak yerine, baz\u0131 t\u00fcrlerin \u00e7ok daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir boyutta kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olur. Ve yeterince bask\u0131l\u0131 avlan\u0131rsak, bu de\u011fi\u015fiklikler kal\u0131c\u0131 olabilir. T\u00fcm \u00fclkelerde sportif ve ticari bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131kla avlanabilecek bal\u0131klar i\u00e7in minimum boy s\u0131n\u0131rlar\u0131 vard\u0131r. B\u00f6ylece daha k\u00fc\u00e7\u00fck bal\u0131klar yakalanmadan \u00f6nce b\u00fcy\u00fcme ve \u00fcreme \u015fans\u0131na sahip olurlar. Ancak di\u011fer bir\u00e7ok d\u00fczenleme gibi bunlar\u0131n da istenmeyen sonu\u00e7lar\u0131 vard\u0131r. Bu boyutlar, bal\u0131klar\u0131n ebeveynlerinden miras kalan genler taraf\u0131ndan belirlenir. Bu y\u00fczden baz\u0131 bal\u0131klar onlar\u0131 h\u0131zl\u0131 b\u00fcy\u00fctmek i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan genlere sahipken, di\u011ferleri onlar\u0131 \u00fcremek i\u00e7in h\u0131zl\u0131 olgunla\u015ft\u0131ran ama k\u00fc\u00e7\u00fck kalmalar\u0131na neden olan genlere sahiptir.<\/p>\n

\u0130nsanlar\u0131n sadece b\u00fcy\u00fck bal\u0131klar\u0131 tutmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k d\u00fczenlemeleri, olgunlukta daha k\u00fc\u00e7\u00fck kalan bal\u0131klar i\u00e7in bir avantajd\u0131r. Yakalanacak yasal boyutun alt\u0131nda olduklar\u0131nda \u00fcreyebilecek az say\u0131da bal\u0131k oldu\u011funu ve yaln\u0131zca yasal s\u0131n\u0131rdan daha b\u00fcy\u00fck olduktan sonra \u00fcreyebilecek bal\u0131klar\u0131n \u00e7o\u011funlukta oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn. Yasal bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k, birinci grubun yakalanmadan \u00f6nce \u00e7ok say\u0131da yavruya sahip olaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelirken, ikinci grup hi\u00e7 \u00fcreme \u015fans\u0131 bulamayabilir. Avc\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131 yeterince b\u00fcy\u00fckse, b\u00fcy\u00fck bal\u0131klar avlanarak ortadan kalkar ve geriye sadece k\u00fc\u00e7\u00fck bal\u0131klar kalabilir. Yeni pop\u00fclasyondaki bal\u0131klar art\u0131k yasal avlama boyundan daha k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr.<\/p>\n

Bal\u0131k b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc belirleyen tek bir gen oldu\u011funu varsayal\u0131m. Bir\u00e7ok gen gibi, bu gen de farkl\u0131 allel kombinasyonlar\u0131 ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Diyelim ki b\u00fcy\u00fckl\u00fck B ile k\u00fc\u00e7\u00fckl\u00fck b ile kal\u0131t\u0131lmaktad\u0131r ve b\u00fcy\u00fck olmak k\u00fc\u00e7\u00fck olmaktan daha bask\u0131nd\u0131r. Bu durumda v\u00fccut b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnden sorumlu varsay\u0131msal genimiz \u00fc\u00e7 genotip ile kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r: BB, Bb ve bb.<\/p>\n

\u015eimdi bu bal\u0131k pop\u00fclasyonu \u00fczerindeki bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131n\u0131n t\u00fcm b\u00fcy\u00fck bireyleri avlayacak kadar yo\u011fun oldu\u011funu varsayal\u0131m. Bu, pop\u00fclasyondaki b\u00fcy\u00fcme geninin her B versiyonunun sadece b b\u0131rakarak elimine edildi\u011fi anlam\u0131na gelir. Sonu\u00e7, t\u00fcm bal\u0131klar\u0131n bb genotipine sahip olmas\u0131 ve t\u00fcm bal\u0131klar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck olmas\u0131 olacakt\u0131r. B\u2019ler olmadan, bal\u0131klar\u0131n hepsi k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fcr. Onlar\u0131n yavrular\u0131na b\u00fcy\u00fck olmay\u0131 sa\u011flayan B allelini aktarman\u0131n bir yolu yoktur. \u015eansl\u0131 olmad\u0131k\u00e7a ve bir bal\u0131\u011f\u0131n DNA\u2019s\u0131 yeni bir B ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131na neden olan bir mutasyona maruz kalmad\u0131k\u00e7a pop\u00fclasyon k\u00fc\u00e7\u00fck kalacakt\u0131r. Buradaki B ve b genetik \u00f6rne\u011fimiz muhtemelen ger\u00e7ek ya\u015fam i\u00e7in \u00e7ok basittir. Boyut, burada \u00e7ok say\u0131da gen taraf\u0131ndan kontrol edilmektedir ve kal\u0131t\u0131m\u0131 kesinlikle daha karma\u015f\u0131kt\u0131r. Ancak benzer senaryolar daha karma\u015f\u0131k durumlarda da ortaya \u00e7\u0131kabilir. B\u00f6ylece bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131 bal\u0131klar\u0131n evrimini kesinlikle de\u011fi\u015ftirebilir.<\/p>\n

Bal\u0131klarda genom b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc
\n<\/em><\/strong>Kemikli bal\u0131k t\u00fcrleri aras\u0131nda genom b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde evrimin ilk geni\u015f \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131ndan bu yana, \u00e7o\u011fu \u00e7al\u0131\u015fma, tatl\u0131 su t\u00fcrlerine kar\u015f\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fc bir y\u00f6nelim ile dar taksonomik topluluklar \u00fczerinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n her biri verilere taksonomik geni\u015flik katmas\u0131na ra\u011fmen, bu sonu\u00e7lar bal\u0131klarda genom boyutu \u00e7e\u015fitlili\u011fine daha geni\u015f bir bak\u0131\u015f sa\u011flamak i\u00e7in bir araya getirilmemi\u015ftir.<\/p>\n

Atasal kordal\u0131 t\u00fcrlere ait d\u00fc\u015f\u00fck DNA i\u00e7eri\u011fi ve atalar\u0131n\u0131n soylar\u0131nda tek kopya olarak ortaya \u00e7\u0131kan omurgal\u0131lardaki belirli gen ailelerinin \u00e7oklu\u011fu, genom duplikasyonu (genom i\u00e7erisindeki belirli bir b\u00f6lgenin kendini tekrar etmesi, ikilemesi) olaylar\u0131n\u0131n omurgal\u0131 genomlar\u0131n\u0131n evriminde \u00f6nemli oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcr. Teleostlarda meydana gelen inan\u0131lmaz t\u00fcrle\u015fme, tetrapodlar\u0131n ayr\u0131lmas\u0131ndan sonra ek genom duplikasyonlar\u0131 ile tetiklenmi\u015f olabilir ve b\u00fcy\u00fck genomlardan bu yeni poliploidizasyon (kromozom say\u0131s\u0131n\u0131n artmas\u0131) olaylar\u0131 sorumlu olabilir. Her ne kadar bal\u0131k genomu b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki de\u011fi\u015fkenlik, t\u00fcm omurgal\u0131 DNA boyutlar\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir \u00f6l\u00e7ekte de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterse de (en k\u00fc\u00e7\u00fck ku\u015f genomundan daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve en b\u00fcy\u00fck semender genomundan daha b\u00fcy\u00fck bal\u0131k genomlar\u0131 bulunmaktad\u0131r), ploidi kaymalar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra t\u00fcrler aras\u0131 varyasyon \u00e7o\u011fu diploid bal\u0131kta \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fcr.(9)<\/sup><\/p>\n

V\u00fccut \u0131s\u0131s\u0131 ve gen replikasyonu ile ilgili modeller, poikiloterm t\u00fcrlerin so\u011fuk ortamlarda s\u0131cak ortamlardan daha b\u00fcy\u00fck genomlara sahip olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmektedir. Derin ve so\u011fuk su bal\u0131klar\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck h\u00fccrelere do\u011fru bir e\u011filim belirlenmi\u015f olup, genom ile h\u00fccre b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc aras\u0131nda yak\u0131n bir ili\u015fki oldu\u011funu ortaya koyulmu\u015ftur.(9)<\/sup><\/p>\n

\"\"
K\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131klar (Chondrichthyes) ve kemikli bal\u0131klar (Osteichthyes) da ge\u00e7 Sil\u00fcriyen d\u00f6nemde geli\u015fmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

B\u00fcy\u00fck genomlu t\u00fcrlerin daha geni\u015f bir \u00e7evresel de\u011fi\u015fken aral\u0131\u011f\u0131nda daha iyi hayatta kald\u0131klar\u0131 bilinir ve bu model bal\u0131klar i\u00e7in de ge\u00e7erli olabilir. Literat\u00fcrde(10)<\/sup>, deniz ve tropikal sular gibi stenobiyotik ortamlardaki bal\u0131klar\u0131n dar ekolojik aral\u0131klarda yay\u0131l\u0131m g\u00f6sterdi\u011fi, tatl\u0131 su ve \u0131l\u0131man \/ kutup iklimlerindeki t\u00fcrlerin ise geni\u015f ni\u015fleri i\u015fgal etti\u011fine ili\u015fkin \u00e7al\u0131\u015fmalar yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r. Kemikli bal\u0131klarda bu \u00f6zelle\u015fmenin, daha dar bir ekolojik geni\u015fli\u011fe do\u011fru bir hareket ve kromozom say\u0131s\u0131nda ve genom boyutunda bir azalma i\u00e7erdi\u011fini, bunun da stabil ortamlardaki belirli bal\u0131klar\u0131n k\u00fc\u00e7\u00fck genomlar\u0131 ve daha geni\u015f ni\u015flerdeki bal\u0131klar\u0131n daha b\u00fcy\u00fck genomlar\u0131 do\u011frultusunda evrimle\u015fti\u011fini belirtmi\u015ftir.<\/p>\n

Bal\u0131klarda ve hamside yap\u0131lan genetik \u00e7al\u0131\u015fmalar
\n<\/em><\/strong>Akdeniz\u2019de, morfometrik karakterdeki \u00e7e\u015fitlilik temelinde farkl\u0131 alt t\u00fcrlerin varl\u0131\u011f\u0131 \u00f6nerilmi\u015f olup, ancak bu alt t\u00fcrlerin taksonomik durumlar\u0131 \u015f\u00fcphelidir. \u015e\u00fcpheli durumu ve ekonomik \u00f6nemi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, hamsi \u00e7ok say\u0131da ekolojik ve genetik \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n oda\u011f\u0131 olmu\u015ftur. Pop\u00fclasyon dinamiklerini ekolojik bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla anlamak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck ara\u015ft\u0131rmalar ger\u00e7ekle\u015ftirilmi\u015ftir. Genetik \u00e7al\u0131\u015fmalar, pop\u00fclasyonlar\u0131n genetik yap\u0131s\u0131, filoco\u011frafya, t\u00fcrlerin izlenebilirli\u011fi ve genetik belirte\u00e7 ke\u015ffi \u00fczerine odaklanm\u0131\u015ft\u0131r. Bununla birlikte, bu t\u00fcr\u00fcn ekonomik ve ekolojik \u00f6nemine ra\u011fmen, hamsinin t\u00fcm genomu \u00e7\u0131kar\u0131lmad\u0131\u011f\u0131ndan mevcut genomik bilgide halen eksiklikler vard\u0131r ve bu konu molek\u00fcler belirte\u00e7 geli\u015fimindeki ilerlemeyi engellemektedir. Bug\u00fcne kadar t\u00fcm genomu \u00e7\u0131kar\u0131lan 5 k\u0131k\u0131rdakl\u0131 bal\u0131k t\u00fcr\u00fc, 38 kemikli bal\u0131k t\u00fcr\u00fc bulunmaktad\u0131r.(11)<\/sup><\/p>\n

Genetik belirte\u00e7ler bir\u00e7ok uygulama i\u00e7in \u00f6nemlidir. \u00d6zellikle, SNP belirte\u00e7leri (genom i\u00e7erisinde g\u00f6zlenen tek n\u00fckleotit farkl\u0131l\u0131klar\u0131) pop\u00fclasyonlar\u0131n ayr\u0131lmas\u0131, etkili pop\u00fclasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tahminleri ve pop\u00fclasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde veya pop\u00fclasyon darbo\u011fazlar\u0131nda \u00f6nemli azalmalar\u0131 saptamak noktas\u0131nda \u00e7ok \u00f6nemlidir. Hamsi pop\u00fclasyonlar\u0131 i\u00e7in halen genetik de\u011fi\u015fkenli\u011fin potansiyel kayb\u0131, buna ba\u011fl\u0131 olarak azalt\u0131lm\u0131\u015f uyumluluk, pop\u00fclasyonun kal\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve verimlilik bilinmemektedir.<\/p>\n

Hamsi i\u00e7in genetik alan\u0131ndaki ilerleme, SNP\u2019lerin model olmayan t\u00fcrlerde standart genetik belirte\u00e7ler olarak uygulanabilmesini m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lan yeni nesil dizileme (NGS) teknolojilerinin geli\u015ftirilmesine kadar bir platoya ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Yak\u0131n zamanda yap\u0131lan NGS d\u0131\u015f\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada, 62 SNP (47 n\u00fckleer ve 15 mitokondriyal dahil) rasgele klonlama ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Sanger dizileme kullan\u0131larak do\u011frulanm\u0131\u015ft\u0131r. SNP ke\u015ffi i\u00e7in bu geleneksel y\u00f6ntem (klonlama ve kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 Sanger dizileme) onlarca y\u0131ld\u0131r kullan\u0131lmaktad\u0131r, ancak pahal\u0131 ve zaman al\u0131c\u0131 olabilir. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde hamsi i\u00e7in onaylanm\u0131\u015f (g\u00fcvenilir bir \u015fekilde puanlanm\u0131\u015f ve polimorfik) SNP\u2019lerin say\u0131s\u0131 h\u00e2l\u00e2 azd\u0131r ve daha fazla SNP ke\u015ffi, pop\u00fclasyon geneti\u011fi, izlenebilirlik, su \u00fcr\u00fcnleri yeti\u015ftiricili\u011fi ve koruma alanlar\u0131nda yap\u0131lacak \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fc\u00e7lendirecektir.(11)<\/sup><\/p>\n

Son y\u0131llarda, yeni nesil dizileme (NGS) teknolojileri, y\u00fcksek \u00e7\u0131kt\u0131l\u0131 de\u011ferli genomik bilgiyi \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde \u00fcretmenin ve model olmayan organizmalarda SNP\u2019lerin ke\u015ffedilmesinin, verimin art\u0131r\u0131lmas\u0131n\u0131n ve maliyetin azalt\u0131lmas\u0131n\u0131n etkin bir yolu olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu, mevcut genomik kaynaklar\u0131 s\u0131n\u0131rl\u0131 olan veya hi\u00e7 bulunmayan model olmayan t\u00fcrler i\u00e7in \u00f6zellikle \u00f6nemlidir. Son zamanlarda, bir\u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k ve su \u00fcr\u00fcnleri yeti\u015ftiricili\u011fi ile ilgili bal\u0131k t\u00fcrlerinde marker ke\u015ffi i\u00e7in bu yakla\u015f\u0131m\u0131 ba\u015far\u0131yla kullanm\u0131\u015ft\u0131r. Benzer \u015fekilde, transkriptom dizileme, genellikle pop\u00fclasyon geneti\u011fi ve su \u00fcr\u00fcnleri yeti\u015ftiricili\u011fi i\u00e7in ana ara\u015ft\u0131rma oda\u011f\u0131 olan eksprese edilmi\u015f genleri do\u011frudan tan\u0131mlama avantaj\u0131na sahiptir.(11)<\/sup><\/p>\n

\"\"
Hamsinin yer ald\u0131\u011f\u0131 Engraulidae familyas\u0131n\u0131n \u00fcyeleri genellikle planktivor t\u00fcrleridir ve ortalama b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc 10-20 cm\u2019dir.<\/figcaption><\/figure>\n

Yap\u0131lan farkl\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n tamam\u0131, Do\u011fu Akdeniz havzas\u0131n\u0131n hamsi pop\u00fclasyonlar\u0131nda \u00f6nemli bir genetik yap\u0131land\u0131rmaya i\u015faret etmektedir ve bu s\u0131n\u0131rl\u0131 gen ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n nedeni, hidrolojik bariyerlerin varl\u0131\u011f\u0131na ba\u011flanm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca molek\u00fcler belirte\u00e7lerin co\u011frafi ara\u015ft\u0131rma \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 hem Akdeniz\u2019de hem de Kuzeydo\u011fu Atlantik havzalar\u0131nda \u00f6nemli farkl\u0131l\u0131klar oldu\u011funu ortaya koymu\u015ftur. Karadeniz ve Azak Denizi pop\u00fclasyonlar\u0131 aras\u0131ndaki allozime (ayn\u0131 genin farkl\u0131 allelleri taraf\u0131ndan kodlanan farkl\u0131 enzimler) ve imm\u00fcnolojik belirte\u00e7lere dayal\u0131 frekans farkl\u0131l\u0131klar\u0131, karma\u015f\u0131k k\u0131y\u0131 \u015feritleri, ak\u0131nt\u0131lar ve g\u00f6\u00e7\u00fcn neden oldu\u011fu k\u0131s\u0131tlamalar\u0131n sonucudur. T\u00fcr i\u00e7i varyasyonun (\u00e7e\u015fitlenme) b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc pop\u00fclasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne ve gen ak\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 gibi g\u00f6r\u00fcnmektedir.(2)<\/sup><\/p>\n

Mitokondriyal DNA\u2019n\u0131n h\u0131zl\u0131 mutasyon oran\u0131 onu olduk\u00e7a de\u011fi\u015fken hale getirir ve k\u0131sa bir s\u00fcre i\u00e7inde pop\u00fclasyon ge\u00e7mi\u015fi hakk\u0131nda \u00f6nemli bir belirte\u00e7 olarak kullan\u0131lmas\u0131na olanak sa\u011flar. Mitokondriyal DNA belirte\u00e7leri, haploid olduklar\u0131 ve uniparental kal\u0131t\u0131m g\u00f6sterdikleri i\u00e7in pop\u00fclasyon d\u00fczeyinde \u00e7al\u0131\u015fmalar i\u00e7in genellikle hedeftir. Hamsiye ait t\u00fcm mitokondriyal genom ilk kez 2007 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131r (\u015eekil 3).(12)<\/sup><\/p>\n

Sitokrom C oksidaz alt birim I\u2019in (COI) di\u011fer protein kodlayan genlere g\u00f6re iki ana avantaj\u0131 vard\u0131r: Evrensel primerler, metazoan filumundan \u00e7ok \u00e7e\u015fitli t\u00fcrler i\u00e7in genin 5\u2019 ucu i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015ft\u0131r ve COI di\u011fer mitokondriyal genlerden daha iyi bir yorumlanabilir filogenetik sinyale sahiptir. Ayr\u0131ca COI geninin \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc kodon pozisyon n\u00fckleotidleri, mitokondriyal rRNA genlerine g\u00f6re \u00fc\u00e7 kat daha h\u0131zl\u0131 molek\u00fcler evrim ile sonu\u00e7lanan daha h\u0131zl\u0131 bir de\u011fi\u015fim oran\u0131 g\u00f6sterir. Bu evrim h\u0131z\u0131, farkl\u0131 co\u011frafi konumlardan pop\u00fclasyonlar aras\u0131nda spesifik farkl\u0131l\u0131klar\u0131n ay\u0131rt edilmesine izin verir. T\u00fcrkiye\u2019de ger\u00e7ekle\u015ftirilen \u00e7al\u0131\u015fmada, Akdeniz, Ege Denizi, Marmara Denizi ve Karadeniz\u2019den \u00f6rneklenen pop\u00fclasyonlara ait \u00f6rnekler bu y\u00f6ntemle analiz edilerek pop\u00fclasyonlar aras\u0131nda yap\u0131lanma ortaya \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015f ve 10 farkl\u0131 pop\u00fclasyon tespit edilmi\u015ftir.(2)<\/sup><\/p>\n

\"\"KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) Whitehead, P.J.P., Nelson, G.J., Wongratana, T., 1988. FAO speciescatalogueVol. 7. Clupeoidfishes of theworld. An annotated and illustratedcatalogue of theherringssardines, pilchards, sprats, shads, anchovies and wolf-herrings. Part 2. Engraulididae. FAO Fish. Synop. 7, 305\u2013579.<\/p>\n

2) Keskin, E., & Atar, H. H. (2012). Geneticstructuring of Europeananchovy (Engraulis encrasicolus) populationsthroughmitochondrial DNA sequences.\u00a0Mitochondrial DNA,\u00a023(2), 62-69.<\/p>\n

3) Giannoulaki, M., Iglesias, M., Tugores, M.P., Bonanno, A., Patti, B., De Felice, A.,Leonori, I., Bigot, J.L., Ticina, V., Pyrounaki, M.M., Tsagarakis, K., Machias, A.,Somarakis, S., Schismenou, E., Quinci, E., Basilone, G., Cutitta, A., Campanella, F.,Miquel, J., O\u02dcnate, D., Roos, D., Valavanis, V., 2013. Characterizingthepotentialhabitat of Europeananchovy Engraulis encrasicolus in theMediterraneanSea,atdifferent life stages. Fish. Oceanogr. 22, 69\u201389.<\/p>\n

4) https:\/\/www.britannica.com\/animal\/fish\/Evolution-and-paleontology<\/p>\n

5) S. Kumar, G. Stecher, M. Suleski, and S.B. Hedges, 2017.\u00a0TimeTree: a resourcefortimelines, timetrees, and divergencetimes. MolecularBiology and Evolution 34: 1812-1819, DOI: 10.1093\/molbev\/msx116.<\/p>\n

6) Lavou\u00e9, S., Miya, M., Saitoh, K., Ishiguro, N. B., &Nishida, M. (2007). Phylogeneticrelationshipsamonganchovies, sardines, herrings and theirrelatives (Clupeiformes), inferredfromwholemitogenomesequences. Molecularphylogenetics and evolution, 43(3), 1096-1105.<\/p>\n

7) Fenberg, PB., Kaustuv, R. Ecological and evolutionaryconsequences of sizeselectiveharvesting: how much do weknow? MolecularEcology (2008) 17, 209\u2013220<\/p>\n

8) Pandolfi, John M. \u201cEvolutionaryimpacts of fishing: overfishing\u2019s \u2018Darwiniandebt\u2019.\u201d\u00a0F1000 biologyreports\u00a0vol. 1 43. 9 Jun. 2009, doi:10.3410\/B1-43<\/p>\n

9) Hardie, D. C., & Hebert, P. D. (2004). Genome-size evolution in fishes.\u00a0CanadianJournal of Fisheries and AquaticSciences,\u00a061(9), 1636-1646.<\/p>\n

10) Nikolsky, G. 1976. Theinterrelationbetweenvariability of characters, effectiveness of energyutilisation, and karyotypestructure in fishes. Evolution, 30: 180\u2013185.<\/p>\n

11) Montes, I., Conklin, D., Albaina, A., Creer, S., Carvalho, G. R., Santos, M., &Estonba, A. (2013). SNP discovery in Europeananchovy (Engraulis encrasicolus, L) byhigh-throughputtranscriptome and genomesequencing. PLoSOne, 8(8).<\/p>\n

12) Lavou\u00e9, S., Miya, M., Saitoh, K., Ishiguro, N. B., &Nishida, M. (2007). Phylogeneticrelationshipsamonganchovies, sardines, herrings and theirrelatives (Clupeiformes), inferredfromwholemitogenomesequences. Molecularphylogenetics and evolution, 43(3), 1096-1105.<\/p>\n

 <\/p>\n

Hamsinin ya\u015fam a\u011fac\u0131ndaki ve k\u00fclt\u00fcrdeki yeri <\/strong><\/p>\n

G\u00fclseli K\u0131rg\u0131l<\/strong><\/p>\n

Hem \u00fclkemizde hem de Avrupa co\u011frafyas\u0131nda en bilinen bal\u0131k t\u00fcrlerinden biridir hamsi. Ekosistem i\u00e7erisindeki yayg\u0131n canl\u0131 gruplar\u0131ndan bal\u0131klar\u0131n bir \u00fcyesi olan hamsileri genellikle t\u00fcketim \u00fczerinden biliyoruz. \u00dclkemizde ise, k\u00fclt\u00fcrel olarak ayr\u0131 bir yere sahip. Hamsi, \u00fczerine \u015fiirler yaz\u0131lan, Divan Edebiyat\u0131\u2019nda dahi yeri olan bir t\u00fcr.<\/p>\n

Bal\u0131klar aras\u0131ndaki en k\u00fc\u00e7\u00fck t\u00fcrlerden biri olan hamsinin bilimsel ad\u0131 Engraulis encrasicolus<\/em>. Baz\u0131 s\u0131n\u0131fland\u0131rma sistemlerinde farkl\u0131 isimler verilse de genellikle Engraulis encrasicolus <\/em>ad\u0131 kullan\u0131l\u0131r. Bu bilimsel adland\u0131rma 1758 y\u0131l\u0131nda Carl Linnaeus taraf\u0131ndan yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Carl Linnaeus, canl\u0131lar\u0131n bilimsel adland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in kullan\u0131lan ikili adland\u0131rma (Binomial nomenclature) sistemini geli\u015ftiren biliminsan\u0131. \u0130kili adland\u0131rma, canl\u0131lar\u0131n t\u00fcr isimlerini belirlemek i\u00e7in ba\u015fvurulan bir y\u00f6ntem. Bu y\u00f6ntemde kullan\u0131lan ilk isim s\u00f6z konusu canl\u0131n\u0131n cins taksonomik biriminin ad\u0131, ikinci isim ise s\u00f6z konusu canl\u0131ya \u00f6zg\u00fc bir s\u0131fat\u0131n (epitet) \u00f6nerilmesiyle elde ediliyor. Hamsi \u00f6zelinde bakacak olursak, Engraulis encrasicolus <\/em>isimlendirmesinde kullan\u0131lan Engraulis, di\u011fer pek \u00e7ok hamsi t\u00fcr\u00fcn\u00fc i\u00e7eren cinsin ad\u0131; encrasicolus ise Avrupa hamsisinin t\u00fcr isminin elde edilmesi i\u00e7in kullan\u0131lan bir s\u0131fat. Bu iki kavram\u0131n bir araya gelmesiyle birlikte hamsinin bilimsel ikili adland\u0131rmas\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar.<\/p>\n

\u0130kili adland\u0131rma sistemi yoluyla canl\u0131 t\u00fcrleri i\u00e7in isimler belirleriz ancak bu isimler toplum i\u00e7erisinde s\u0131kl\u0131kla kullan\u0131lmaz. Canl\u0131 t\u00fcrlerinin \u00e7e\u015fitli \u00f6zelliklerini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurarak t\u00fcrlere isimler veririz: \u00d6rne\u011fin, t\u00fcr \u00fcyelerinin boyutu, rengi, b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc, yayg\u0131n oldu\u011fu co\u011frafya, elde edildi\u011fi b\u00f6lge vb. Hamsi ismi ise, M\u00d6 1350 ile M\u00d6 164 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda bug\u00fcnk\u00fc Karadeniz co\u011frafyas\u0131n\u0131n do\u011fusunda ya\u015fayan Kolhis Krall\u0131\u011f\u0131\u2019n\u0131n kulland\u0131\u011f\u0131 Kohl dilinden gelmekte. Kohl dili (veya Zan dili), G\u00fcney Kafkas Dilleri\u2019ne ait bir kol, Lazca ve Megrelce\u2019nin bu dilden geli\u015ftikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Kohl dilinde hamsi, \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck sivri bal\u0131k\u201d anlam\u0131nda kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Hamsi Metazoa olarak isimlendirilen Hayvanlar \u00c2lemi\u2019nin bir \u00fcyesi. Hayvanlar \u00c2lemi, omurgal\u0131lar ve omurgas\u0131zlar gibi alt gruplar\u0131 i\u00e7erir. Metazoa yerine Animalia kavram\u0131 da kullan\u0131l\u0131r. Hayvanlar \u00c2lemi\u2019ndeki canl\u0131lar\u0131n h\u00fccreleri i\u00e7erisinde yer alan yap\u0131lar (organeller, nukleus,\u2026) membran (zar) yap\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131rlar. Bu h\u00fccre tipine \u00f6karyotik h\u00fccre denir. Dolay\u0131s\u0131yla Hayvanlar \u00c2lemi i\u00e7erisinde bulunan canl\u0131lar, \u00f6karyotik h\u00fccre yap\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131r. Taksonomide (s\u0131n\u0131fland\u0131rma bilimi) \u00e2lemin ard\u0131ndan \u015fube s\u0131n\u0131fland\u0131rma basama\u011f\u0131 gelir. Hamsi, Chordata \u015fubesinde yer al\u0131r. 122.560 t\u00fcr\u00fc b\u00fcnyesinde toplayan Chordata \u015fubesi(1)<\/sup>, notokord yap\u0131s\u0131 ta\u015f\u0131yan canl\u0131lardan olu\u015fur. Notokord baz\u0131 canl\u0131larda ana sinirsel uzant\u0131y\u0131 temsil ederken, baz\u0131 canl\u0131larda da sinir sistemi, kas ve iskelet sistemi gibi daha karma\u015f\u0131k mekanizmalar\u0131n olu\u015fumuna temel haz\u0131rlar. Chordata \u015fubesi i\u00e7erisinde baz\u0131 ilkel kordal\u0131lar ve omurgal\u0131lar yer al\u0131r. Hamsi, Chordata \u015fubesinin ard\u0131ndan Actinopterygii s\u0131n\u0131f\u0131nda yer al\u0131r. Actinopterygii, \u0131\u015f\u0131nsal y\u00fczge\u00e7liler veya \u0131\u015f\u0131n y\u00fczge\u00e7li bal\u0131klar olarak da bilinir. Bu s\u0131n\u0131f i\u00e7erisinde yer alan canl\u0131lar\u0131n y\u00fczge\u00e7leri \u0131\u015f\u0131n benzeri kemikli veya dikensi yap\u0131larla desteklenir. I\u015f\u0131n y\u00fczge\u00e7li bal\u0131klar sudaki ya\u015fam i\u00e7erisinde say\u0131ca bask\u0131n olan omurgal\u0131lard\u0131r. Ayr\u0131ca bilinen omurgal\u0131 t\u00fcrlerinin yar\u0131s\u0131na yak\u0131n\u0131n\u0131 bu s\u0131n\u0131f i\u00e7erisinde yer alan canl\u0131lar olu\u015fturur. Okyanus derinliklerinden tatl\u0131 su ak\u0131nt\u0131lar\u0131na kadar suda ya\u015fama ili\u015fkin hemen hemen her noktada \u00fcyeleri bulunabilir.(2)<\/sup><\/p>\n

\"\"
Bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k bask\u0131s\u0131 alt\u0131nda d\u00fczenli olarak yakalanan baz\u0131 bal\u0131k t\u00fcrleri, sonunda bu t\u00fcr bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k y\u00f6ntemine bir diren\u00e7 geli\u015ftirecek mi?<\/figcaption><\/figure>\n

Actinopterygii s\u0131n\u0131f\u0131nda yer alan canl\u0131lar 417 milyon y\u0131l \u00f6nce ba\u015flayan Devoniyen d\u00f6neminde ortaya \u00e7\u0131kt\u0131lar ve yakla\u015f\u0131k 360 milyon y\u0131l \u00f6nceki Karbonifer d\u00f6nemine kadar tatl\u0131 sularda bask\u0131n hale gelmeye ba\u015flad\u0131lar. Actinopterygii s\u0131n\u0131f\u0131 42 tak\u0131m\u0131, 431 aileyi ve yakla\u015f\u0131k 24.000 t\u00fcr\u00fc i\u00e7erir. Hamsi bunlardan Clupeiformes tak\u0131m\u0131nda yer al\u0131r. Bu tak\u0131m 560 t\u00fcr canl\u0131y\u0131 i\u00e7erisinde bulundurur. Ard\u0131ndan hamsi, Engraulidae ailesinde ve Engraulis cinsindedir.(3)<\/sup><\/p>\n

Hamsi, T\u00fcrkiye\u2019nin Karadeniz B\u00f6lgesi\u2019nde ya\u015fayan insanlar i\u00e7in sadece bir besin de\u011fildir. \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck sivri bal\u0131k\u201d bu co\u011frafyada kar\u015f\u0131m\u0131za k\u00fclt\u00fcrdeki \u00f6nemli yeri ile \u00e7\u0131kar. Hamsi, edebiyattan m\u00fczi\u011fe pek \u00e7ok alanda yer edinmi\u015ftir. Evliya \u00c7elebi\u2019nin Seyahatname <\/em>isimli eserinin Trabzon ba\u015fl\u0131kl\u0131 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde \u015fu beyitlere yer verilir(4)<\/sup>: \u201cTrabzon yerimiz \/ Ah\u00e7a tutmaz elimiz \/ Hapsi bal\u0131k olmasa \/ Nice olur halimiz.\u201d (Hapsi, hamsi bal\u0131\u011f\u0131na verilen ismin o d\u00f6nemdeki kullan\u0131m\u0131d\u0131r.)<\/p>\n

Yine ba\u015fka bir kaynakta \u201cBu \u015fehrin dirli\u011fidir hamsi, temsil-i evaldir (ba\u015flang\u0131\u00e7 eden, \u00f6nder)\u201d ifadeleriyle hamsinin co\u011frafya \u00fczerindeki k\u00fclt\u00fcrel etkisi a\u00e7\u0131klan\u0131r. Esat \u00d6mer Bey, \u201cNazire\u201d isimli eserinde \u201cHamsi zannetme yavrum bir kuru unvan\u0131 var \/ Kisve-i simini \u00fczere kevkeb-i rah\u015fan\u0131 var\u201d diyerek hamsiyi parlak bir y\u0131ld\u0131za benzetir. Hamamizade \u0130hsan, \u201cHamsi Kasidesi\u201d adl\u0131 eserinde hamsiyi \u00f6vg\u00fcyle ele al\u0131r. Trabzon \u015fairlerinden Haf\u0131z Z\u00fcht\u00fc Efendi, \u201cHamsi Destan\u0131\u201d isimli eserinde hamsinin o d\u00f6nemdeki durumunu anlat\u0131r, hamsinin k\u00fclt\u00fcrdeki ve mutfaktaki yerini vurgular. Hamsinin konu edildi\u011fi do\u011fa\u00e7lama bir halk t\u00fcrk\u00fcs\u00fc ise \u015f\u00f6yledir: \u201cHamsiler kurban size \/ Eviniz var denize \/ Yakarlar \u00e7\u0131ralar\u0131 \/ D\u00fc\u015ferler pe\u015finize \/ Atarlar size a\u011f\u0131 \/ \u00c7ekerler sizi y\u00fcze \/ Doldururlar kay\u0131\u011fa \/ Satarlar sonra bize \/ Keseriz ba\u015f\u0131n\u0131z\u0131 \/ Sereriz sizi k\u00f6ze \/ Yedik\u00e7e gani gani \/ Dua ederiz size\u2026\u201d(4)<\/sup><\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) https:\/\/www.gbif.org\/species\/search?rank=SPECIES&highertaxon_key=44&status=ACCEPTED&status=DOUBTFUL<\/p>\n

2) https:\/\/ucmp.berkeley.edu\/vertebrates\/actinopterygii\/actinintro.html<\/p>\n

3) https:\/\/www.gbif.org\/species\/2352080<\/p>\n

4) Hamsin\u00e2me, Hamamizade \u0130hsan, Phoenix Yay\u0131nlar\u0131, 2007, s.160<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Evrim karikat\u00fcrlerinin ba\u015frol\u00fcnde olan bal\u0131klar aras\u0131nda \u00f6zel bir yere sahiptir hamsi. Peki, bundan ka\u00e7 milyon y\u0131l \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r? Hangi \u00f6zellikleri onu ve farkl\u0131 t\u00fcrlerini g\u00fcn\u00fcm\u00fcz bal\u0131k\u00e7\u0131l\u0131k end\u00fcstrisinin belki de en \u00f6nemli t\u00fcr\u00fc haline getirdi?\u00a0 Pop\u00fclasyonlar\u0131n\u0131n s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirli\u011fi ve geneti\u011fi \u00fczerine ne gibi \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor? \u0130ngilizcede \u201cEuropean anchovy\u201d yani Avrupa hamsisi olarak ge\u00e7en, T\u00fcrkiye\u2019de ise hamsi […]<\/p>\n","protected":false},"author":2325,"featured_media":40437,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5844,38],"tags":[5866,5867],"class_list":["post-40436","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-193-sayi","category-dergi-sayilari","tag-hamsi","tag-hamsinin-evrimi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t