{"id":40449,"date":"2020-02-29T00:00:32","date_gmt":"2020-02-28T21:00:32","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=40449"},"modified":"2020-03-21T17:25:21","modified_gmt":"2020-03-21T14:25:21","slug":"inanc-uzerine","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/02\/29\/inanc-uzerine","title":{"rendered":"\u0130nan\u00e7 \u00fczerine"},"content":{"rendered":"

\u0130nsanlar tam olarak do\u011frulanamayan ve de yanl\u0131\u015flanamayan (hem anlaml\u0131 olmad\u0131klar\u0131 hem de bilimsel olmad\u0131klar\u0131 iddia edilen) dinsel iddialara neden inan\u0131rlar? Baz\u0131lar\u0131 bu iddialar\u0131 kan\u0131t aramadan, ele\u015ftirmeden do\u011fru ve mutlak hakikat sayar. Baz\u0131lar\u0131 ise inanabilmek i\u00e7in baz\u0131 tatmink\u00e2r kan\u0131tlar ve gerek\u00e7eler arar. Bu kan\u0131t ve gerek\u00e7elerin \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanabilir: Sa\u011fduyu kan\u0131t\u0131, pragmatik gerek\u00e7eler ve ereksellik kan\u0131t\u0131.<\/em><\/p>\n

\u0130nan\u00e7 nedir? \u0130nanc\u0131n ne oldu\u011funu anlayabilmek i\u00e7in \u00f6ncelikle inan\u00e7 ve bilgi kavramlar\u0131 aras\u0131ndaki fark\u0131 vurgulamak yararl\u0131 olabilir. \u015e\u00f6yle ki, do\u011frulu\u011funa ili\u015fkin yeterli kan\u0131t olmayan \u015feyler ancak inan\u00e7 konusu olabilir; yeterli kan\u0131t olsayd\u0131 onlar da bilgi konusu olurdu. \u00d6rne\u011fin, d\u00fcnyan\u0131n k\u00fcresel oldu\u011funu biliriz fakat \u00f6l\u00fcmden sonra ya\u015fam oldu\u011funa ancak inanabiliriz.<\/p>\n

Bilgi deyince genelde okullarda ders kitaplar\u0131ndan \u00f6\u011frendiklerimiz akla gelir. Bununla kastedilen bilimsel bilgidir. Genelde insanlar bu t\u00fcr bilgilerin kesin oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrler; ancak durum b\u00f6yle de\u011fildir. Bilimsel bilgiler ancak \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fclene (ya da yanl\u0131\u015flanana) kadar do\u011fru olarak kabul edilebilirler. Bir ba\u015fka ifadeyle bilimsel kuramlar\u0131m\u0131z kar\u015f\u0131t kan\u0131tlar\u0131n yoklu\u011funda var olmaya devam eden, kesin olmayan kuramlard\u0131r. Bilimsel ilerleme kesin kuramlara yeni kesinlikler eklemek suretiyle de\u011fil, kesin olmayan kuramlar\u0131n yerine daha iyilerinin getirilmesiyle ger\u00e7ekle\u015fir.<\/p>\n

Yanl\u0131\u015flanabilme kriteri, bilim felsefesine Karl Popper taraf\u0131ndan dahil edilmi\u015ftir ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde pek \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr taraf\u0131ndan kabul g\u00f6rmektedir. Popper\u2019a g\u00f6re bilimsellik i\u00e7in k\u0131stas, do\u011frulanabilirlik de\u011fil yanl\u0131\u015flanabilirliktir. Popper\u2019a g\u00f6re dinsel iddialar yanl\u0131\u015flanamad\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u201cbilimsel\u201d de\u011fildir.<\/p>\n

Mant\u0131ksal pozitivizm ad\u0131 verilen bir felsefe ak\u0131m\u0131na g\u00f6re ise dinsel iddialar ne do\u011frulanabilir ne de yanl\u0131\u015flanabilir;\u00a0 bu y\u00fczden dinsel iddialar \u201canlaml\u0131\u201d de\u011fildir.<\/p>\n

\u201cMant\u0131ksal pozitivizmin en \u00e7arp\u0131c\u0131 iddias\u0131, daha \u00f6nceleri derin ve \u00f6nemli felsefe, teoloji hatta bilim olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen \u015feylerin b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131n ger\u00e7ekte sa\u00e7ma oldu\u011fudur. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, \u00e7o\u011fu kez zaman\u0131m\u0131z\u0131 belirli bir anlam\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ger\u00e7ekte do\u011fru ya da yanl\u0131\u015f olamayacak \u015feyler hakk\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnerek ge\u00e7iririz. Bir \u00f6nerme ancak do\u011frulu\u011funun ortaya konulabilir ya da yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n kan\u0131tlanabilir olmas\u0131 durumunda de\u011ferlidir.<\/p>\n

\u201cMant\u0131ksal pozitivizme g\u00f6re do\u011frulu\u011fu ortaya konulamam\u0131\u015f ya da yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlanamam\u0131\u015f \u00f6nermelerin \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmeye de\u011fmez. \u00c7o\u011fu dini \u00f6nerme ne do\u011frulanm\u0131\u015f ne de yanl\u0131\u015fl\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r. O halde dinsel inan\u00e7 da ateizm de anlams\u0131zd\u0131r. Ateizm, mant\u0131ksal pozitivizme g\u00f6re dinsel inan\u00e7 kadar anlams\u0131zd\u0131r; \u00e7\u00fcnk\u00fc ateizm dinsel inan\u00e7lar\u0131n yanl\u0131\u015f oldu\u011funu s\u00f6yler, fakat onlar yanl\u0131\u015f de\u011fil anlams\u0131zd\u0131r.\u201d(1)<\/sup><\/p>\n

Peki, insanlar bu tam olarak do\u011frulanamayan ve de yanl\u0131\u015flanamayan (hem anlaml\u0131 olmad\u0131klar\u0131 hem de bilimsel olmad\u0131klar\u0131 iddia edilen) dinsel iddialara neden inan\u0131rlar? Baz\u0131lar\u0131 olaya dogmatik yakla\u015f\u0131r, yani bu iddialar\u0131 kan\u0131t aramadan, ele\u015ftirmeden do\u011fru ve mutlak hakikat sayar. Ancak baz\u0131lar\u0131 ise inanabilmek i\u00e7in baz\u0131 tatmink\u00e2r kan\u0131tlar ve gerek\u00e7eler arar. Bu kan\u0131t ve gerek\u00e7elerin \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum: Sa\u011fduyu kan\u0131t\u0131, pragmatik gerek\u00e7eler ve ereksellik kan\u0131t\u0131.<\/p>\n

Sa\u011fduyu kan\u0131t\u0131
\n<\/em><\/strong>Bu kan\u0131ta g\u00f6re, d\u00fcnyan\u0131n her yerinde her zaman her k\u00fclt\u00fcr\u00fcn \u015fu ya da bu \u015fekilde bir dini, \u00e7e\u015fitli tanr\u0131lar\u0131 ya da tanr\u0131s\u0131 olmu\u015ftur. Dolay\u0131s\u0131yla, insanl\u0131\u011f\u0131n sa\u011fduyusunun do\u011fa\u00fcst\u00fc bir d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc destekledi\u011fi iddia edilir.<\/p>\n

Ancak, insanl\u0131\u011f\u0131n sa\u011fduyusunun her zaman g\u00fcvenilir bir rehber olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulamak gerekir. Buna en g\u00fczel kan\u0131t astronomiden verilebilir. 17. y\u00fczy\u0131la gelinceye kadar Ptolemy sistemi adeta bilimsel ve dinsel bir dogma halinde kabul g\u00f6rmekteydi. Bu sistemde d\u00fcnya evrenin merkezinde yer al\u0131yor ve hareket etmiyordu. Sa\u011fduyuya uygun gibi g\u00f6z\u00fcken bu sistemden G\u00fcne\u015f merkezli sisteme ge\u00e7i\u015f \u00f6ncelikle Kopernik ve sonra da Galileo sayesinde ger\u00e7ekle\u015fmi\u015ftir. G\u00fcne\u015f merkezli sistem ile D\u00fcnya evrenin merkezi olmaktan \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n hem kendi ekseni etraf\u0131nda hem de G\u00fcne\u015f \u00e7evresinde d\u00f6nen s\u0131radan bir gezegen oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Psikoterapist ve yazar Irvin Yalom sa\u011fduyu kan\u0131t\u0131 hakk\u0131nda, Feuerbach\u2019\u0131n \u00fcnl\u00fc s\u00f6ylemini varolu\u015f\u00e7uluk ba\u011flam\u0131nda yeniden yorumlayarak, \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:<\/p>\n

\u201cDini inan\u00e7 ve ibadetin her \u00e7a\u011fda, her yerde g\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc tart\u0131\u015f\u0131lmaz bir ger\u00e7ektir. Hi\u00e7 bir dini gelene\u011fi bulunmayan bir k\u00fclt\u00fcr ke\u015ffedilmi\u015f midir ki bug\u00fcne kadar? Zaten dini inanc\u0131n her zaman her yerde var olmas\u0131, her zaman her yerde var olan bir ilahi g\u00fcce kan\u0131t olarak ileri s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr.<\/p>\n

\u201cOysa ben de ba\u015fka pek \u00e7oklar\u0131 gibi bunun tam tersini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum: Yani, tarih boyunca her k\u00fclt\u00fcrde her insan, nihai kayg\u0131larla bo\u011fu\u015fmak zorunda kalm\u0131\u015f ve insanl\u0131k durumunun ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir \u00f6\u011fesi olan endi\u015feden kurtulman\u0131n yollar\u0131n\u0131 aram\u0131\u015ft\u0131r. \u00d6l\u00fcm, anlams\u0131zl\u0131k, \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve mutlak yaln\u0131zl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncelerine e\u015flik eden endi\u015feyi her insan ya\u015far ve i\u015fte din de insanl\u0131\u011f\u0131n varolu\u015f endi\u015fesini da\u011f\u0131tma y\u00f6n\u00fcndeki ba\u015fl\u0131ca \u00e7abas\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\u201cNeticede dini inanc\u0131n her zaman her yerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr olu\u015fu, varolu\u015f endi\u015fesinin her zaman her yerde g\u00f6r\u00fcl\u00fcr olmas\u0131ndand\u0131r. Bu nedenle tanr\u0131lar taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z, biraz huzur bulabilmek u\u011fruna bizim tanr\u0131lar\u0131 yaratm\u0131\u015f oldu\u011fumuz \u00e7ok a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u00dcstelik de filozoflar\u0131n s\u00fcrekli tekrarlad\u0131klar\u0131 gibi, kendi suretimizde yaratm\u0131\u015f\u0131zd\u0131r tanr\u0131lar\u0131. 2500 y\u0131l \u00f6ncesinin Sokrates \u00f6ncesi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerinden Ksenophanes demi\u015fti ki: aslan d\u00fc\u015f\u00fcnebilseydi, tanr\u0131lar\u0131n da yelesi olur, tanr\u0131lar da k\u00fckrerdi.\u201d(2)<\/sup><\/p>\n

Ayr\u0131ca, bir k\u0131s\u0131rd\u00f6ng\u00fc hatas\u0131n\u0131n da bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda de\u011ferlendirilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. \u015e\u00f6yle ki, Tanr\u0131\u2019ya inanan bir ki\u015fi Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olmas\u0131 gerekti\u011fini, \u00e7\u00fcnk\u00fc kutsal kitaplarda b\u00f6yle yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yler. Bu ki\u015fiye kutsal kitaplarda yaz\u0131lanlar\u0131n do\u011fru oldu\u011fundan nas\u0131l emin oldu\u011fu sorulunca da, bu kitaplar\u0131n Tanr\u0131\u2019n\u0131n kitab\u0131 oldu\u011fu cevab\u0131n\u0131 verirse, yapt\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlama, \u201ck\u0131s\u0131r d\u00f6ng\u00fcsel kan\u0131tlama\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Bu t\u00fcr bir kan\u0131tlama ge\u00e7erli de\u011fildir, \u00e7\u00fcnk\u00fc kan\u0131tlanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u015fey daha ba\u015ftan kabul edilmi\u015ftir.<\/p>\n

Pragmatik gerek\u00e7eler
\n<\/em><\/strong>Pragmatizm, kabaca bir tan\u0131mla, d\u00fc\u015f\u00fcncelerin sadece i\u015fe yarad\u0131klar\u0131nda ger\u00e7ek oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcren felsefi bir yakla\u015f\u0131md\u0131r. Pragmatizme g\u00f6re, bize yararl\u0131 olan her \u00f6nermeyi do\u011fru diye nitelemek gerekir. Pragmatistler i\u00e7in do\u011fruluk, yararl\u0131l\u0131kt\u0131r. Bu yararc\u0131 do\u011fruluk kavram\u0131, \u00fcnl\u00fc filozof William James taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015f olup bug\u00fcn de bir\u00e7ok yanda\u015f\u0131 bulunmaktad\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u0130nsanlar tam olarak do\u011frulanamayan ve de yanl\u0131\u015flanamayan (hem anlaml\u0131 olmad\u0131klar\u0131 hem de bilimsel olmad\u0131klar\u0131 iddia edilen) dinsel iddialara neden inan\u0131rlar?<\/figcaption><\/figure>\n

William James\u2019in dinsel inan\u00e7lar i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 pragmatik gerek\u00e7elerin temelinde \u201ciradeci tez\u201d vard\u0131r. \u0130radecilik, arzu ve duygulara, akla kar\u015f\u0131 bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck tan\u0131r; ilk \u00f6nce iyi dedi\u011fimiz bir \u015feyi isteriz, sonra ak\u0131l o \u015feyi me\u015frula\u015ft\u0131rmaya ve mant\u0131\u011fa b\u00fcr\u00fcmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. James, \u201cinanma iste\u011fi\u201d ba\u015fl\u0131kl\u0131 denemesinde, arzular\u0131m\u0131z\u0131n, duygular\u0131m\u0131z\u0131n ve \u00e7\u0131karlar\u0131m\u0131z\u0131n inand\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyi etkilemesine izin verebilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. B\u00f6ylece, bilimsel olarak desteklenemeyen inan\u00e7lar\u0131 savunmaya hakk\u0131m\u0131z olacakt\u0131r. Ona g\u00f6re bu t\u00fcr d\u00fc\u015f\u00fcnceler bilim \u00f6tesine ge\u00e7mekle birlikte ak\u0131l d\u0131\u015f\u0131 say\u0131lamaz. O halde, pragmatik ilkeler a\u00e7\u0131s\u0131ndan Tanr\u0131 varsay\u0131m\u0131 tatmin edici bir bi\u00e7imde i\u015fe yar\u0131yorsa, do\u011fru demektir. Benzer t\u00fcrden pragmatik bir de\u011ferlendirmeyi Dostoyevski \u00fcnl\u00fc \u201cKaramazof Karde\u015fler\u201d roman\u0131nda \u00e7ok veciz bir \u015fekilde ifade eder:<\/p>\n

\u201cTanr\u0131 yoksa her \u015fey mubah olur.\u201d<\/p>\n

Tabii ki pek \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr bu yararl\u0131l\u0131k ve do\u011fruluk aras\u0131ndaki \u00f6zde\u015fle\u015ftirmeye kat\u0131lmam\u0131\u015ft\u0131r. Yararl\u0131l\u0131\u011fa, neden k\u0131sa yoldan do\u011fruluk demek gerekti\u011fini anlamak m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Dinsel inan\u00e7lar\u0131n ya\u015fam zorluklar\u0131na kar\u015f\u0131 bir dayanma g\u00fcc\u00fc verdi\u011fi, insanlar \u00fczerinde yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 bir etkisi oldu\u011fu veya ki\u015fileri dizginledi\u011fi muhakkakt\u0131r; fakat bu \u00f6zellikleriyle dinsel inan\u00e7lar\u0131n kendi do\u011fruluklar\u0131n\u0131 da kan\u0131tlad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek apayr\u0131 bir \u015feydir.<\/p>\n

Ereksellik kan\u0131t\u0131 (teleolojik kan\u0131t)
\n<\/em><\/strong>Teleolojik s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc, Yunancada erek (ama\u00e7) anlam\u0131na gelen \u201ctelos\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcnden t\u00fcretilmi\u015ftir. Bu kan\u0131t \u201cerekbilimsel kan\u0131t\u201d veya \u201ctasar\u0131m kan\u0131t\u0131\u201d olarak da bilinir. Bu kan\u0131t\u0131n, Tanr\u0131\u2019n\u0131n var oldu\u011funa ili\u015fkin \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen kan\u0131tlar i\u00e7inde en g\u00fc\u00e7l\u00fcs\u00fc oldu\u011fu kabul edilir. Bu kan\u0131t\u0131n ana tezi, evrenin bilin\u00e7li bir erekselli\u011fin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fidir.<\/p>\n

Bu kan\u0131t dikkatimizi canl\u0131lardaki organlara \u00e7eker: Organlar\u0131n belli bir i\u015flevi yerine getirmek \u00fczere d\u00fczenleni\u015flerindeki ancak mucizevi diyebilece\u011fimiz uyuma bakarak, bunun arkas\u0131nda bir erek olmas\u0131 gerekti\u011fini iddia eder. Bu ola\u011fan\u00fcst\u00fc uyum ve d\u00fczen salt bir rastlant\u0131 sonucu olamaz; bunun gerisinde bilin\u00e7li, bilgili ve bir amac\u0131 olan do\u011fa\u00fcst\u00fc bir varl\u0131k (yani Tanr\u0131) olmal\u0131d\u0131r sonucunu \u00e7\u0131kar\u0131r. Bu kan\u0131t\u0131n savunucular\u0131, 18. y\u00fczy\u0131l teologlar\u0131ndan William Paley\u2019in \u00fcnl\u00fc saat analojisini s\u0131kl\u0131kla dile getirirler: Nas\u0131l ki bir saate bakar bakmaz onun bir saat\u00e7i taraf\u0131ndan imal edilmi\u015f oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsak, bir g\u00f6ze bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda da onun bir ilahi saat\u00e7i taraf\u0131ndan yarat\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6ylemeliyiz.<\/p>\n

Ereksellik kan\u0131t\u0131na en b\u00fcy\u00fck darbeyi 19. y\u00fczy\u0131l ortas\u0131nda Darwin vurmu\u015ftur. Darwin\u2019in evrim kuram\u0131 do\u011fan\u0131n nas\u0131l ve neden bir ereksellik sergiliyor gibi g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcne ili\u015fkin son derece tatmink\u00e2r ve bilimsel bir a\u00e7\u0131klama getirir. Bu a\u00e7\u0131klamada art\u0131k Tanr\u0131 gibi do\u011fa\u00fcst\u00fc bir varl\u0131\u011fa ihtiya\u00e7 yoktur. Evrim kuram\u0131n\u0131n temel kavram\u0131 \u201cdo\u011fal se\u00e7ilim\u201ddir. \u015eimdi bu kavram\u0131 k\u0131saca a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m:<\/p>\n

\u201cEvrim nas\u0131l meydana geliyor? Darwin\u2019in bu soruya verdi\u011fi yan\u0131t \u2018do\u011fal se\u00e7ilim yoluyla\u2019 idi. Darwin bir t\u00fcr\u00fcn bireyleri aras\u0131nda daima farkl\u0131l\u0131klar oldu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fc. Baz\u0131lar\u0131 daha iri, daha kal\u0131n k\u00fcrkl\u00fc ya da daha uzun bacakl\u0131yd\u0131. Ya\u015fam sava\u015f\u0131nda hangi bireylerin hayatta kalaca\u011f\u0131 bir \u00f6l\u00e7\u00fcde \u015fansa ba\u011fl\u0131yd\u0131 ama bireyin \u00f6zellikleri de bazen i\u015fe kar\u0131\u015f\u0131yor olmal\u0131yd\u0131. Daha uzun bacakl\u0131 bir hayvan daha h\u0131zl\u0131 ko\u015far, dolay\u0131s\u0131yla d\u00fc\u015fmanlar\u0131ndan ka\u00e7abilir. Daha kal\u0131n k\u00fcrkl\u00fc bir hayvan so\u011fuk k\u0131\u015f g\u00fcnlerini atlatabilir.<\/p>\n

\u201cYaln\u0131zca hayatta kalanlar\u0131n yavrulama \u015fans\u0131 vard\u0131r. Kal\u0131t\u0131m i\u015fte bu noktada \u00f6nem kazan\u0131r. Biraz daha uzun bacak veya daha kal\u0131n k\u00fcrk gibi \u00f6zellikler yavrulardan baz\u0131lar\u0131na ge\u00e7erse, sonraki ku\u015fakta daha \u00e7ok hayvan bu yararl\u0131 \u00f6zellikleri ta\u015f\u0131yacakt\u0131r. Y\u00fczlerce ku\u015fak sonra, bu k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fimler b\u00fcy\u00fck ve g\u00f6zle g\u00f6r\u00fcl\u00fcr bir farkl\u0131l\u0131\u011fa yol a\u00e7abilir. Darwin bu s\u00fcrecin \u00e7evreye uyumu getirdi\u011fini ve yeterli s\u00fcre ge\u00e7ti\u011finde yeni t\u00fcrlerin do\u011fmas\u0131na yol a\u00e7abilece\u011fini savundu.\u201d(3)<\/sup><\/p>\n

Richard Dawkins do\u011fal se\u00e7ilimi k\u00f6r bir saat\u00e7iye benzetir:<\/p>\n

\u201cDo\u011fadaki tek saat\u00e7i, fizi\u011fin ama\u00e7s\u0131z kuvvetleridir. Darwin\u2019in ke\u015ffetti\u011fi ve t\u00fcm ya\u015fam bi\u00e7imlerinin var olu\u015funu ve bir amac\u0131 varm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmesini a\u00e7\u0131klayan \u015fey do\u011fal se\u00e7ilimdir.<\/p>\n

\u201cDo\u011fal se\u00e7ilim s\u00fcreci bilin\u00e7siz ve k\u00f6r bir s\u00fcre\u00e7 olup hi\u00e7bir amac\u0131 yoktur. Do\u011fal se\u00e7ilimin akl\u0131 ve d\u00fc\u015f g\u00fcc\u00fc yoktur. Do\u011fal se\u00e7ilim gelece\u011fi planlamaz. Do\u011fal se\u00e7ilimin do\u011fan\u0131n saat\u00e7isi oldu\u011fu s\u00f6ylenecekse, bu saat\u00e7inin k\u00f6r oldu\u011fu eklenmelidir.\u201d(4)<\/sup><\/p>\n

Paley\u2019in analojisinde kulland\u0131\u011f\u0131 g\u00f6ze gelirsek, Dawkins g\u00f6z\u00fcn evrimi ile ilgili olarak da \u015funlar\u0131 vurgular:<\/p>\n

\u201cBir\u00e7ok insan, g\u00f6z gibi son derece karma\u015f\u0131k ve g\u00fczel tasarlanm\u0131\u015f (g\u00f6z\u00fcken) bir organ\u0131n basit bir ba\u015flang\u0131\u00e7tan kerte kerte ilerleyen bir dizi de\u011fi\u015fimle ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131na inanmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyor. G\u00f6zler fosille\u015fmiyor, dolay\u0131s\u0131yla bizdeki g\u00f6z t\u00fcr\u00fcn\u00fcn s\u0131f\u0131rdan ba\u015flay\u0131p bug\u00fcnk\u00fc karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ve m\u00fckemmelli\u011fine ne kadar s\u00fcrede evrildi\u011fini bilmiyoruz. Fakat bunun ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in milyonlarca y\u0131l vard\u0131.<\/p>\n

\u201c\u0130yi, keskin ve ayr\u0131nt\u0131larda titiz bir g\u00f6rme yetene\u011fi, bir hayvan i\u00e7in \u00f6l\u00fcm kal\u0131m meselesi olabilir. Do\u011fru odaklanm\u0131\u015f bir mercek, h\u0131zl\u0131 u\u00e7an bir ku\u015f i\u00e7in av\u0131n\u0131 yakalamakla bir kayal\u0131\u011fa \u00e7arpmak aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 belirler. G\u00fcne\u015f \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda h\u0131zla k\u0131s\u0131lan bir diyafram, avc\u0131y\u0131 zaman\u0131nda g\u00f6r\u00fcp ka\u00e7abilmeyle bir an i\u00e7in g\u00f6zlerin kama\u015fmas\u0131 aras\u0131ndaki ayr\u0131m\u0131 belirler.<\/p>\n

\"\"
William James\u2019in dinsel inan\u00e7lar i\u00e7in kulland\u0131\u011f\u0131 pragmatik gerek\u00e7elerin temelinde \u201ciradeci tez\u201d vard\u0131r. \u0130radecilik, arzu ve duygulara, akla kar\u015f\u0131 bir \u00fcst\u00fcnl\u00fck tan\u0131r; ilk \u00f6nce iyi dedi\u011fimiz bir \u015feyi isteriz, sonra ak\u0131l o \u015feyi me\u015frula\u015ft\u0131rmaya ve mant\u0131\u011fa b\u00fcr\u00fcmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cG\u00f6z\u00fcn daha etkili olmas\u0131na y\u00f6nelik her t\u00fcrl\u00fc iyile\u015fme, ne kadar ayr\u0131nt\u0131da olursa olsun, hayvan\u0131n hayatta kalmas\u0131na ve \u00fcreme ba\u015far\u0131s\u0131na dolay\u0131s\u0131yla da iyile\u015fmeyi yapan genlerin \u00e7o\u011falmas\u0131na katk\u0131da bulunacakt\u0131r. Sonu\u00e7 olarak, Darwinci se\u00e7ilim iyile\u015fmenin evrimini a\u00e7\u0131klayabilir. Darwinci kuram, ba\u015far\u0131l\u0131 hayatta kalma ayg\u0131tlar\u0131n\u0131n evrimini, bu ayg\u0131tlar\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n do\u011frudan bir sonucu olarak a\u00e7\u0131klar.\u201d(5)<\/sup><\/p>\n

Darwin, kuram\u0131n\u0131 ortaya koydu\u011funda iki sorunun cevab\u0131n\u0131 bilmiyordu: Bu sorular, \u00f6zelliklerin nas\u0131l iletildi\u011fi ve yeni \u00f6zelliklerin nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 sorular\u0131 idi. Bu iki soru daha sonra, s\u0131ras\u0131yla, Mendel kal\u0131t\u0131m yasalar\u0131 ve mutasyon ile cevapland\u0131. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde evrim kuram\u0131 veya Darwinizm denince akla gelen kuram, Darwin\u2019in do\u011fal se\u00e7ilim fikriyle Mendel kal\u0131t\u0131m yasalar\u0131n\u0131 ve mutasyon olgusunu molek\u00fcler biyoloji \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda sentezleyen modern evrim kuram\u0131d\u0131r. Bu sentez \u201cYeni Darwinizm\u201d veya \u201cNeo Darwinizm\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r.<\/p>\n

\u0130nsanl\u0131k 17. y\u00fczy\u0131lda Kopernik devrimiyle ilk \u015foku ya\u015fam\u0131\u015f ve evrenin merkezinde olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlam\u0131\u015ft\u0131. \u0130kinci \u015fok ise 19. y\u00fczy\u0131l ortas\u0131nda Darwin\u2019le geldi ve insanl\u0131k \u015fimdiki haliyle yarat\u0131lmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, bir evrim s\u00fcrecinin \u00fcr\u00fcn\u00fc oldu\u011funu \u00f6\u011frendi. Art\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ister insan, ister hayvan, ister bitki olsun, t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n ortak bir k\u00f6kenden geldi\u011fini ve t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortak bir paydaya sahip oldu\u011funu biliyoruz. Bu ortak payda bir molek\u00fcld\u00fcr: DNA molek\u00fcl\u00fc.<\/p>\n

Antropik ilke (insan merkezli ilke)
\n<\/em><\/strong>Yak\u0131n zamanlarda baz\u0131 biliminsanlar\u0131 ereksellik kan\u0131t\u0131n\u0131n farkl\u0131 bir versiyonunu savunmaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r. Bu yeni versiyon \u201cantropik ilke\u201d olarak adland\u0131r\u0131l\u0131r. Antropik ilkeye g\u00f6re Tanr\u0131, evrendeki fiziksel sabitleri, ya\u015fam (daha do\u011frusu insan) ortaya \u00e7\u0131kabilsin diye kontrol\u00fc alt\u0131nda tutmu\u015f ve ayarlam\u0131\u015ft\u0131r. Bu teze g\u00f6re, evreni y\u00f6neten fiziksel sabitlerin, parametrelerin de\u011ferleri, h\u00e2lihaz\u0131rdaki de\u011ferlerinden \u00e7ok az bir sapma bile g\u00f6sterse, galaksiler, y\u0131ld\u0131zlar, gezegenler olu\u015famaz ve sonu\u00e7ta ya\u015fam m\u00fcmk\u00fcn olmazd\u0131. Baz\u0131 iddialara g\u00f6re, ya\u015fam bar\u0131nd\u0131ran bir evrenin ortaya \u00e7\u0131kabilmesi i\u00e7in, tam ayar gerektiren otuzdan fazla fiziksel parametre vard\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla bu tezi savunanlara g\u00f6re, bu durum, evrenimizin kozmik bir zek\u00e2 yani Tanr\u0131 taraf\u0131ndan tasarlanm\u0131\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Antropik ilke yanda\u015flar\u0131n\u0131n yapt\u0131klar\u0131 ilgin\u00e7 bir benzetme vard\u0131r: Biz insanlar\u0131n durumu, usta ni\u015fanc\u0131lardan olu\u015fan bir infaz mangas\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda, silahlar\u0131n ate\u015flenmesinden sonra hayatta kalabilmi\u015f bir mahk\u00fbmun durumuna benzetilebilir. Mahk\u00fbmun hayatta kal\u0131\u015f\u0131, ku\u015fkusuz, t\u00fcm mangan\u0131n \u0131skalamas\u0131 y\u00fcz\u00fcndendir; fakat neden t\u00fcm manga \u0131skalam\u0131\u015ft\u0131r?<\/p>\n

Gene son zamanlarda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f bulunan ve \u201cak\u0131ll\u0131 tasar\u0131m\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan bir ba\u015fka hipotez daha vard\u0131r. Bu hipotezin savunucular\u0131, kozmolojik ba\u011flamda antropik ilkeye at\u0131fta bulunmakla kalmay\u0131p, t\u00fcm biyolojik evrim s\u00fcrecinin arkas\u0131nda y\u00f6nlendirici bir g\u00fc\u00e7 olarak Tanr\u0131\u2019n\u0131n bulunmas\u0131 gerekti\u011fini iddia etmektedirler. Pek \u00e7ok biliminsan\u0131 ise ak\u0131ll\u0131 tasar\u0131m iddias\u0131n\u0131 yaln\u0131zca metafizik bir yakla\u015f\u0131m olarak de\u011ferlendirmekte ve bu iddian\u0131n bilimsel bir kuram olarak tan\u0131t\u0131lmas\u0131 \u00e7abalar\u0131na, bilimsel kriterlere uymad\u0131\u011f\u0131 gerek\u00e7esiyle \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmaktad\u0131rlar. Bu biliminsanlar\u0131na g\u00f6re ak\u0131ll\u0131 tasar\u0131m iddias\u0131, yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n sofistike bir versiyonudur.<\/p>\n

Baz\u0131 biliminsanlar\u0131 da antropik ilkenin Tanr\u0131 \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlar\u0131na kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmakla birlikte, bu \u201cince ayar\u201d konusunu a\u00e7\u0131klama gerektiren bir sorun olarak g\u00f6rmektedirler. Bu spek\u00fclatif a\u00e7\u0131klamalardan baz\u0131lar\u0131 \u015funlard\u0131r:<\/p>\n

\u00c7oklu evrenler: Bu hipotez, evrenimizi ortaya \u00e7\u0131karan b\u00fcy\u00fck patlaman\u0131n (big bang), benzer pek \u00e7ok patlamadan yaln\u0131zca bir tanesi oldu\u011funu iddia eder. Evrenimiz bize ince ayarlanm\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fckebilir; ama asl\u0131nda \u00e7o\u011fu ince ayarlanmam\u0131\u015f, dolay\u0131s\u0131yla insanlara ev sahipli\u011fi yapamayacak olan \u00e7ok say\u0131da evrenden yaln\u0131zca biridir.<\/p>\n

\"\"
Art\u0131k g\u00fcn\u00fcm\u00fczde ister insan, ister hayvan, ister bitki olsun, t\u00fcm canl\u0131lar\u0131n ortak bir k\u00f6kenden geldi\u011fini ve t\u00fcm\u00fcn\u00fcn ortak bir paydaya sahip oldu\u011funu biliyoruz. Bu ortak payda bir molek\u00fcld\u00fcr; DNA molek\u00fcl\u00fc.<\/figcaption><\/figure>\n

B\u00fcy\u00fck birle\u015fik kuram: Baz\u0131 fizik\u00e7ilere g\u00f6re bu ince ayarlanm\u0131\u015f gibi g\u00f6z\u00fcken fizik sabitleri her \u015feyi kapsayan tek bir denklemden \u00e7\u0131kar\u0131labilir. Bu denkleme g\u00f6re olas\u0131 evren ancak bizimki gibi olmal\u0131d\u0131r. Yani bir evren varsa sabitleri zorunludur ve bu zorunlu sabitler bizimki gibi bir evreni ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r.<\/p>\n

D\u00f6ng\u00fcsel model: Bu model i\u00e7in \u00fcnl\u00fc fizik\u00e7i Paul Davies\u2019den bir al\u0131nt\u0131 yapmak istiyorum:<\/p>\n

\u201cEvren azami bir boyuta dek geni\u015fler sonra da b\u00fcy\u00fck bir b\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015fe dek daral\u0131r, ama kendini tamamen yok etmek yerine bir \u015fekilde geri s\u0131\u00e7rar ve yeni bir geni\u015fleme ve b\u00fcz\u00fclme d\u00f6ng\u00fcs\u00fcne girer. Bu s\u00fcre\u00e7 sonsuza dek s\u00fcrebilir. Bu durumda evrenin ger\u00e7ek bir ba\u015flang\u0131c\u0131 ya da sonu yoktur, ama her bireysel d\u00f6ng\u00fcn\u00fcn belli bir ba\u015f\u0131 ya da sonu olacakt\u0131r.<\/p>\n

\u201cBu kuram \u00f6zellikle do\u011fum ve \u00f6l\u00fcm, yarat\u0131l\u0131\u015f ve yok olu\u015f d\u00f6ng\u00fclerinin \u00f6nemli bir yere sahip oldu\u011fu Hindu ve Budist mitolojilerinden etkilenmi\u015f ki\u015filere \u00e7ekici gelen bir kuramd\u0131r. Sonsuz bir tekrar\u0131n beyhudeli\u011finden ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in, d\u00f6ng\u00fcler birbirlerinden bir \u015fekilde farkl\u0131 olmal\u0131d\u0131r. Kuram\u0131n pop\u00fcler bir versiyonunda her d\u00f6ng\u00fc, Anka ku\u015fu gibi kendi \u00f6nc\u00fcl\u00fcn\u00fcn ate\u015fler i\u00e7indeki \u00f6l\u00fcm\u00fcnden do\u011far. Bu ilk durumdan yeni sistemler, yap\u0131lar geli\u015ftirir ve bir sonraki b\u00fcy\u00fck b\u00fcz\u00fcl\u00fc\u015fte her \u015fey sil ba\u015ftan olmadan \u00f6nce kendi zengin yenili\u011fini ke\u015ffeder.\u201d(6)<\/sup><\/p>\n

Baz\u0131 biliminsanlar\u0131 ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlere g\u00f6re, antropik uyum i\u00e7in bu t\u00fcr a\u00e7\u0131klamalar aramaya gerek yoktur. Ya\u015fam ortaya \u00e7\u0131ks\u0131n diye evren \u00f6zel bir \u015fekilde d\u00fczenlenmi\u015f de\u011fildir; ince bir \u015fekilde ayar edildikleri yan\u0131lsamas\u0131na kap\u0131lm\u0131\u015f oldu\u011fumuz \u00e7e\u015fitli fiziksel sabitler sonucu ya\u015fam kendili\u011finden ve tesad\u00fcfen ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bir ba\u015fka ifadeyle, biz burada olal\u0131m diye evren b\u00f6yle de\u011fildir; evren b\u00f6yle oldu\u011fu i\u00e7in biz buraday\u0131z.<\/p>\n

K\u00f6t\u00fcl\u00fck problemi
\n<\/em><\/strong>Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken \u201ck\u00f6t\u00fcl\u00fck problemi\u201d diye bilinen ve t\u00fcm tanr\u0131 kan\u0131tlar\u0131na meydan okuyan bir arg\u00fcmandan bahsetmeden ge\u00e7ilemez. Pek \u00e7ok felsefeci ve teolog bu problemi \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba sarf etmi\u015f fakat ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u00e7abalar \u201cteodise\u201d (Tanr\u0131 savunmas\u0131) olarak bilinir. Bu problemin \u00f6z\u00fc \u015fudur:<\/p>\n

\u201cA\u00e7l\u0131k, hastal\u0131k, sava\u015f, yoksulluk, adaletsizlik, istismar, cinayetler ve do\u011fal afetler \u00e7ok say\u0131da insan\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fc, yaralanmas\u0131, ac\u0131 ve \u0131st\u0131raplarla kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131yla sonu\u00e7lanmaktad\u0131r. Soru a\u00e7\u0131k bir \u015fekilde ortaya \u00e7\u0131kmaktad\u0131r: B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n meydana gelmesine izin veren ne t\u00fcr bir Tanr\u0131 olabilir?<\/p>\n

\u201c\u0130nsanlar\u0131n ger\u00e7ekten ac\u0131 \u00e7ektikleri tart\u0131\u015f\u0131lmaz bir olgudur, g\u00f6rmezlikten gelinmesi veya ink\u00e2r edilmesi m\u00fcmk\u00fcn olmayan bir veridir. E\u011fer Tanr\u0131 her \u015feyi bilen bir varl\u0131k ise bunu bilmesi gerekir. E\u011fer her \u015feye g\u00fcc\u00fc yeten ise, arzu etti\u011fi takdirde bunu \u00f6nleyebilmesi gerekir. E\u011fer iyiliksever ve ahlaki bak\u0131mdan m\u00fckemmel ise, bunu \u00f6nlemeyi istemesi gerekir.\u201d(7)<\/sup><\/p>\n

\u201cYa Tanr\u0131 k\u00f6t\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc ortadan kald\u0131rmak ister, ama bunu yapamaz, o halde her \u015feye muktedir de\u011fildir; ya da bunu yapabilir, ama istemez, o halde m\u00fckemmelen iyi de\u011fildir. B\u00f6ylesi bir Tanr\u0131 h\u00e2l\u00e2 bir Tanr\u0131 m\u0131d\u0131r?\u201d(8)<\/sup><\/p>\n

\u0130nan\u00e7 konular\u0131na ili\u015fkin farkl\u0131 tav\u0131rlar
\n<\/em><\/strong>Yukar\u0131da inan\u00e7 konular\u0131na ili\u015fkin farkl\u0131 kan\u0131t ve gerek\u00e7eleri \u00f6zetlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k. Bunlar\u0131n irdelenmesi ve i\u00e7sel bir muhasebe sonucunda insanlar bu konulara farkl\u0131 tav\u0131rlar alm\u0131\u015flard\u0131r. Bunlar\u0131 be\u015f ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplayabiliriz: Teizm, Ateizm, Deizm, Panteizm ve Agnostisizm.<\/p>\n

Bir yelpaze benzetmesi yaparsak, teizm ve ateizm bu yelpazenin iki ucunda yer al\u0131r. Bu ikisi \u00fczerinde durmayaca\u011f\u0131m. \u00dczerinde durmak istediklerim, yelpaze \u00fczerinde di\u011fer konumlar\u0131 te\u015fkil eden \u201cizm\u201dler.<\/p>\n

Deizm<\/strong> (yaradanc\u0131l\u0131k): Bu \u00f6\u011fretide Tanr\u0131 sadece evreni yaratan, evrene yasalar\u0131 veren, fakat yaratt\u0131klar\u0131yla bir daha hi\u00e7 ilgilenmeyen bir g\u00fc\u00e7t\u00fcr. O\u2019nun d\u00fcnyayla hi\u00e7bir do\u011frudan ili\u015fkisi yoktur. Tanr\u0131 ile insan aras\u0131nda hi\u00e7bir do\u011frudan ili\u015fki yoktur. Dolay\u0131s\u0131yla deizmde vahiy ve duan\u0131n yeri yoktur. Bir ba\u015fka deyi\u015fle, deizm Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmekle birlikte dinleri yads\u0131maktad\u0131r. Deizmde \u201cki\u015fisellik\u201d kavram\u0131 yoktur, yani Tanr\u0131 \u201cki\u015fi\u201d olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemez, ki\u015filik \u00f6zelli\u011fi ta\u015f\u0131maz, nitelikleri bilinemez.<\/p>\n

Panteizm<\/strong> (t\u00fcmtanr\u0131c\u0131l\u0131k): S\u00f6zc\u00fck olarak \u201cher \u015fey Tanr\u0131\u2019d\u0131r\u201d anlam\u0131na gelir. Tanr\u0131\u2019n\u0131n her \u015feyin \u00f6zsel bir niteli\u011fi oldu\u011fu g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcd\u00fcr, Tanr\u0131\u2019n\u0131n evrenle \u00f6zde\u015f oldu\u011fu \u00f6\u011fretisidir. Bu \u00f6\u011fretide tek ger\u00e7ek varl\u0131k Tanr\u0131\u2019d\u0131r, evren onun bir t\u00fcrevidir; dolay\u0131s\u0131yla Tanr\u0131 ve evren bir ve ayn\u0131 \u015feydir. Tanr\u0131 evrenin d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fildir, fakat bu evrende de de\u011fildir. O, bu evrendir.<\/p>\n

Agnostisizm<\/strong> (bilinemezcilik): Yelpazemizin tam ortas\u0131nda agnostik g\u00f6r\u00fc\u015f yer al\u0131r ve hem teizme hem de ateizme e\u015fit uzakl\u0131ktad\u0131r. Bu nedenle bu g\u00f6r\u00fc\u015fe \u00f6zel bir \u00f6nem veriyorum. Agnostisizm, Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olup olmad\u0131\u011f\u0131 sorusunu kar\u015f\u0131l\u0131ks\u0131z b\u0131rakan, bu sorunun yan\u0131ts\u0131z ya da yan\u0131tlanamaz oldu\u011funu savunan bir g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fcr. A. C. Sponville \u015fiirsel anlat\u0131m\u0131yla agnostisizm hakk\u0131nda \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor:<\/p>\n

\u201cTanr\u0131\u2019ya inan\u0131r\u0131z ya da inanmay\u0131z. Agnostik, se\u00e7imi kabul etmeyendir; agnostisizm se\u00e7memeyi se\u00e7mektir. Agnostik taraf olmaz, kesip atmaz. Ne inan\u00e7l\u0131 ne de inan\u00e7s\u0131zd\u0131r, sorunu ask\u0131da b\u0131rak\u0131r.<\/p>\n

\u201cE\u011fer agnostik olmak sadece Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilmemek olsayd\u0131, hepimizin agnostik olmas\u0131 gerekirdi. \u00c7\u00fcnk\u00fc i\u00e7imizden kimse bu sorunun yan\u0131t\u0131na sahip de\u011fildir. E\u011fer sana \u2018Tanr\u0131\u2019n\u0131n var olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 biliyorum\u2019 diyen biri varsa, o bir ateist de\u011fil, bir budalad\u0131r; ya da \u015f\u00f6yle diyelim: inan\u00e7s\u0131zl\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilgi sanan bir budala. Yine ayn\u0131 \u015fekilde biri sana \u2018Tanr\u0131\u2019n\u0131n var oldu\u011funu biliyorum\u2019 derse o da inan\u00e7l\u0131 bir budalad\u0131r. \u015eu nokta \u00fczerinde \u0131srarla durmak gerekir: Hakikatin ne oldu\u011funu bilmiyoruz. \u0130nan\u00e7 ve inan\u00e7s\u0131zl\u0131k kan\u0131ts\u0131zd\u0131r ve onlar\u0131 tan\u0131mlayan da budur. Bildi\u011fimiz zaman art\u0131k inanmaya ya da inanmamaya yer yoktur.\u201d(9)<\/sup><\/p>\n

Bertrand Russell\u2019dan da bir al\u0131nt\u0131 yapmak istiyorum:<\/p>\n

\u201cWilliam James inanma arzusu konusunda \u00f6\u011f\u00fctler vermi\u015ftir. Ben \u015fahsen ku\u015fku duyma arzusunu \u00f6\u011f\u00fctlemek isterdim. \u0130nan\u00e7lar\u0131m\u0131z\u0131n hi\u00e7biri tam olarak do\u011fru say\u0131lmaz; hepsinde en az\u0131ndan bir belirsizlik, bir hata g\u00f6lgesi mevcuttur.<\/p>\n

\"\"
Ak\u0131ll\u0131 Tasar\u0131m hipotezinin savunucular\u0131, kozmolojik ba\u011flamda antropik ilkeye at\u0131fta bulunmakla kalmay\u0131p, t\u00fcm biyolojik evrim s\u00fcrecinin arkas\u0131nda y\u00f6nlendirici bir g\u00fc\u00e7 olarak Tanr\u0131\u2019n\u0131n bulunmas\u0131 gerekti\u011fini iddia etmektedirler.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cGer\u00e7ek bilgiye en yak\u0131n \u015feylerin yaln\u0131z bilim alan\u0131nda bulunabilmesine ra\u011fmen bilimcilerin tutumu ku\u015fku doludur ve zamanla de\u011fi\u015febilir. Din ve politikada ise tam tersi s\u00f6z konusudur; bilimsel bilgi denebilecek hi\u00e7bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131 halde, herkes dogmatik bir inanca sahip olmaya kendini zorunlu hisseder ve bu inanc\u0131n a\u00e7l\u0131k, hapis, sava\u015f pahas\u0131na desteklenmesi ve farkl\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncelerle tart\u0131\u015fmal\u0131 rekabetten korunmas\u0131 gerekti\u011fine inan\u0131r. E\u011fer bu konularda insanlara ge\u00e7ici olarak agnostik d\u00fc\u015f\u00fcnce yap\u0131s\u0131 benimsetilebilmi\u015f olsayd\u0131, \u00e7a\u011fda\u015f d\u00fcnyadaki k\u00f6t\u00fcl\u00fcklerin onda dokuzuna \u00e7are bulunabilirdi.\u201d(10)<\/sup><\/p>\n

\u015eimdi de t\u00fcm bu bilimd\u0131\u015f\u0131l\u0131k, anlams\u0131zl\u0131k ve bilinemezlik arg\u00fcmanlar\u0131na ra\u011fmen, ileri s\u00fcr\u00fclen t\u00fcm kan\u0131tlar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctebilen akl\u0131m\u0131za ra\u011fmen neden inan\u0131yoruz sorusunu kendimce cevaplamak istiyorum:<\/p>\n

\u0130nan\u0131yoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc inanmak istiyoruz; inanmak istiyoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc korkuyoruz.<\/p>\n

\u0130nan\u0131yoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00fcml\u00fc oldu\u011funun bilincindeki tek canl\u0131 olarak \u00f6l\u00fcml\u00fc olmay\u0131 kabullenemiyor, bir \u015fekilde \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck ar\u0131yoruz.<\/p>\n

\u0130nan\u0131yoruz \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyada anlam ar\u0131yoruz; b\u00fct\u00fcn bu varolu\u015fun bir anlam\u0131 olsun istiyoruz. \u0130nanmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman so\u011fuk, kay\u0131ts\u0131z ve anlams\u0131z bir evrenle ba\u015f ba\u015fa kalaca\u011f\u0131m\u0131z\u0131n ve bununla y\u00fczle\u015fmenin herkesin harc\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131n fark\u0131nday\u0131z.<\/p>\n

Nietzsche\u2019nin ifadesiyle \u201cinsanca, pek insanca\u201d oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm bu inanma iste\u011fimizi ve ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz \u00e7aresizli\u011fimizi Yalom \u00e7ok g\u00fczel ifade etmi\u015f:<\/p>\n

\u201c\u0130\u00e7imde bir ilahi k\u0131v\u0131lc\u0131m olmas\u0131n\u0131 nas\u0131l isterdim bilemezsiniz, kutsall\u0131\u011f\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmay\u0131, sonsuza dek varl\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmeyi, kaybetmi\u015f oldu\u011fum kimselere kavu\u015fmay\u0131 ben de \u00e7ok istiyorum. \u00d6lesiye istiyorum bunlar\u0131n hepsini, ama biliyorum ki istemekle ger\u00e7eklik de\u011fi\u015ftirilemez ve yoktan var edilemez. \u0130nan\u0131yorum ki ola\u011fan\u00fcst\u00fc iddialara ola\u011fan\u00fcst\u00fc dayanaklar gerekir.\u201d(11)<\/sup><\/p>\n

Yalom, ola\u011fan\u00fcst\u00fc iddialara ola\u011fan\u00fcst\u00fc dayanaklar gerekir diyor. Bir \u015fiirinde Turgut Uyar da sanki bu beklentiyi dile getiriyor gibi. Yaz\u0131m\u0131 onun \u201carz-\u0131 hal\u201dinden ald\u0131\u011f\u0131m \u015fu g\u00fczel dizelerle bitiriyorum:<\/p>\n

\u201c\u0130\u015fte insanlar bu minval \u00fczre Allah\u0131m! \/ k\u0131t kanaat sere serpe yollar boyunca \/ sen, bizim i\u00e7in hala o ezeli s\u0131rs\u0131n \/ sen de bizi bilmi\u015f olsan, ba\u015fkala\u015f\u0131rs\u0131n.<\/em>\u201d<\/p>\n

\"\"
Tanr\u0131\u2019n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken \u201ck\u00f6t\u00fcl\u00fck problemi\u201d diye bilinen ve t\u00fcm Tanr\u0131 kan\u0131tlar\u0131na meydan okuyan bir arg\u00fcmandan bahsetmeden ge\u00e7ilemez. Pek \u00e7ok felsefeci ve teolog bu problemi \u00e7\u00f6zebilmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba sarf etmi\u015f fakat ba\u015far\u0131l\u0131 olamam\u0131\u015flard\u0131r. Bu \u00e7abalar \u201cteodise\u201d (Tanr\u0131 savunmas\u0131) olarak bilinir.<\/figcaption><\/figure>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) Adam Morton, \u201cPratikte Felsefe\u201d, \u00e7eviri: Mukaddes Ilg\u00fcn, Kesit Yay\u0131nlar\u0131, 3. bask\u0131, 2006, s.477.<\/p>\n

2) Irvin Yalom, \u201cDin ve Psikiyatri\u201d, \u00e7eviri: \u00d6zden Ar\u0131kan, Merkez Kitaplar, 3. bask\u0131, 2006, s.33-34.<\/p>\n

3) Linda Gamlin, \u201cEvrim\u201d, \u00e7eviri: Aksu Bora, T\u00fcbitak yay\u0131nlar\u0131, 8. bask\u0131, 2001, s.36.<\/p>\n

4) Richard Dawkins, \u201cK\u00f6r Saat\u00e7i\u201d, \u00e7eviri: Feryal Halat\u00e7\u0131, T\u00fcbitak yay\u0131nlar\u0131, 4. bask\u0131, 2002, s.7.<\/p>\n

5) Richard Dawkins, ad\u0131 ge\u00e7en eser (a.g.e.), s.95,51,385.<\/p>\n

6) Paul Davies, \u201cSon \u00dc\u00e7 Dakika\u201d, \u00e7eviri: Sinem G\u00fcl, Varl\u0131k Yay\u0131nlar\u0131, 1999, s.145-146.<\/p>\n

7) Chris Horner, Emrys Westacott, \u201cFelsefe Arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla D\u00fc\u015f\u00fcnme\u201d, \u00e7eviri: Ahmet Arslan, Phoenix Yay\u0131nevi, 2001, s.261.<\/p>\n

8) Andre Comte-Sponville, \u201cFelsefeyi Takdimimdir\u201d, \u00e7eviri: S. Seza Y\u0131lanc\u0131o\u011flu, Alt\u0131n Kitaplar Yay\u0131nevi, 2006, s.95.<\/p>\n

9) Andre Comte-Sponville, a.g.e., s.89-90.<\/p>\n

10) Bertrand Russell, \u201cSorgulayan Denemeler\u201d, \u00e7eviri: Nermin Ar\u0131k, T\u00fcbitak yay\u0131nlar\u0131, 19. bask\u0131, 2005, s.169-170.<\/p>\n

11) Irvin Yalom, a.g.e., s.23.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u0130nsanlar tam olarak do\u011frulanamayan ve de yanl\u0131\u015flanamayan (hem anlaml\u0131 olmad\u0131klar\u0131 hem de bilimsel olmad\u0131klar\u0131 iddia edilen) dinsel iddialara neden inan\u0131rlar? Baz\u0131lar\u0131 bu iddialar\u0131 kan\u0131t aramadan, ele\u015ftirmeden do\u011fru ve mutlak hakikat sayar. Baz\u0131lar\u0131 ise inanabilmek i\u00e7in baz\u0131 tatmink\u00e2r kan\u0131tlar ve gerek\u00e7eler arar. Bu kan\u0131t ve gerek\u00e7elerin \u00fc\u00e7 ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda toplanabilir: Sa\u011fduyu kan\u0131t\u0131, pragmatik gerek\u00e7eler ve ereksellik […]<\/p>\n","protected":false},"author":2326,"featured_media":40450,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5844,38],"tags":[961,5868,5869],"class_list":["post-40449","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-193-sayi","category-dergi-sayilari","tag-inanc","tag-inanc-uzerine","tag-prof-dr-oguz-inel"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t