{"id":40457,"date":"2020-02-29T00:00:52","date_gmt":"2020-02-28T21:00:52","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=40457"},"modified":"2020-03-21T17:24:11","modified_gmt":"2020-03-21T14:24:11","slug":"spinozanin-demokrasiye-bakisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/02\/29\/spinozanin-demokrasiye-bakisi","title":{"rendered":"Spinoza\u2019n\u0131n demokrasiye bak\u0131\u015f\u0131"},"content":{"rendered":"

Spinoza bir yandan sanatlar ve bilimlerin bilgisi \u00fczerine kurulu demokratik geli\u015fim olanaklar\u0131n\u0131 arar. \u00d6te yandan demokratik d\u00fczen ortakla\u015fma ve i\u015fbirli\u011fi olmadan y\u00fcr\u00fcmez. Bu nedenle bireylerin huylar\u0131na uygun yatk\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebilecekleri bir ortam\u0131 devlet sa\u011flamal\u0131d\u0131r. Demokratik cumhuriyetlerin yasa d\u00fczeni halk\u0131n ortak ruhunu yans\u0131tabilmeli, kal\u0131c\u0131 ve ussal bir bi\u00e7imde olu\u015fturulabilmelidir. Ancak ilgili toplumun halk\u0131 da \u00f6zg\u00fcrce ya\u015famaya yani geli\u015fime a\u00e7\u0131k olmal\u0131d\u0131r. <\/em><\/p>\n

\u00d6zellikle g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn ko\u015fullar\u0131nda demokrasiyi salt y\u00f6netim bi\u00e7imi olarak g\u00f6remeyiz. O her \u015feyden \u00f6nce bir anlay\u0131\u015ft\u0131r, bir bak\u0131\u015f bi\u00e7imidir. Y\u00f6netim d\u00fczeyinde sorunu ele al\u0131rsak \u015f\u00f6yle diyebiliriz: temsili dizgelerde halka kendisi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015facak ki\u015fileri yani y\u00f6neticileri se\u00e7me hakk\u0131 tan\u0131n\u0131r ya da tan\u0131nmal\u0131d\u0131r. Ama demokrasi ad\u0131na k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferlerden beslenen \u00e7ok daha geni\u015f bir bak\u0131\u015f bi\u00e7imi toplumun ruhuna yerle\u015fmedi\u011finde o toplumun i\u00e7inden se\u00e7ilen temsilciler de o toplumun bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011fundan ortaya verimli sonu\u00e7lar \u00e7\u0131kmayacakt\u0131r. Eski Yunanistan\u2019da da filozoflar se\u00e7enlerin ve se\u00e7ilenlerin niteli\u011finden yak\u0131n\u0131yorlard\u0131. Ayr\u0131ca o d\u00f6nemlerde yerle\u015fim alanlar\u0131n\u0131n n\u00fcfus yo\u011funlu\u011fu g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki kadar de\u011fildi. Demokrasi o zaman \u00e7o\u011funlu\u011fun y\u00f6netimi diye tan\u0131mlansa da Atina demokrasisi bile bir bak\u0131ma g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte demokrasiydi: herkesin meclise kat\u0131l\u0131p sorunlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fabilmesine olanak yoktu. Bildi\u011fimize g\u00f6re \u00fclke n\u00fcfusunun d\u00f6rtte \u00fc\u00e7\u00fc y\u00f6netime kat\u0131lam\u0131yordu. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde h\u0131zl\u0131 n\u00fcfus art\u0131\u015flar\u0131 sorunu iyiden iyiye karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131yor. Konuya olumlu yan\u0131ndan bak\u0131l\u0131rsa insanlar bug\u00fcn teknolojinin yard\u0131m\u0131yla g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte daha kolay bilgiye eri\u015febiliyorlar. Bu da demokrasi yolunda insanlara g\u00fc\u00e7 kazand\u0131r\u0131yor. Ancak geni\u015f kitleler nitelikli e\u011fitimden yoksun olduk\u00e7a ve \u00e7a\u011f\u0131n gerektirdi\u011fi mesleki ve k\u00fclt\u00fcrel geli\u015fimlerin uza\u011f\u0131nda kald\u0131k\u00e7a ilgi alanlar\u0131 s\u0131n\u0131rlan\u0131yor. \u00c7o\u011funluk k\u00fclt\u00fcrel yetersizlik i\u00e7inde teknolojinin p\u0131r\u0131lt\u0131l\u0131 yanlar\u0131na kap\u0131l\u0131yor. Dar ilgi alanlar\u0131 i\u00e7inde g\u00fcndelik yarar ve hazz\u0131n \u00f6tesine ge\u00e7emeyen insan ger\u00e7ek sorunlar\u0131n\u0131n ne oldu\u011funu da sorgulam\u0131yor.<\/p>\n

B\u00f6ylece k\u00fclt\u00fcrel de\u011ferler olan bilim felsefe ve sanattan beslenmeyen \u00fclkelerde halk kolay yoldan bir \u015feyler elde etmenin pe\u015fine d\u00fc\u015f\u00fcyor. Ger\u00e7ek insani etkinliklerin yerini h\u0131rslar, a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fckler ve ba\u015fkas\u0131n\u0131 ortadan kald\u0131rmaya y\u00f6nelik bir rekabet iste\u011fi al\u0131yor. Oysa \u00fcst d\u00fczeyde k\u00fclt\u00fcr de\u011ferlerinden beslenen toplumlarda insanlar aras\u0131nda sayg\u0131 temelinde g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011flar kurulabilir. Sayg\u0131l\u0131 ortakla\u015fmalar kurulamad\u0131\u011f\u0131nda da ne ailede ne toplumda ne mecliste insanlar ger\u00e7ek sorunlar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131p konu\u015fma olana\u011f\u0131 bulabiliyor. Herkesin kendi g\u00fcc\u00fcn\u00fc i\u00e7tenlikle ortaya koyabildi\u011fi bir ortakla\u015fma d\u00fczeninde ger\u00e7ek demokrasiden s\u00f6z etmek olas\u0131 olacakt\u0131r. K\u00fclt\u00fcrel niteli\u011fi bozulmu\u015f bir toplum daha \u00e7ok atomla\u015fm\u0131\u015f \u00f6zellikleriyle kendini g\u00f6steriyor. O ortamda bireyler ya\u015fam\u0131 salt kendi pencerelerinden g\u00f6r\u00fcp ba\u015fkalar\u0131n\u0131 anlama \u00e7abas\u0131 g\u00f6stermiyorlar ve d\u0131\u015f d\u00fcnyadan ald\u0131klar\u0131 etkilere benzer tepkiler g\u00f6sterebiliyorlar ama tepkilerinin insani olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulam\u0131yorlar. Dar ilgi alanlar\u0131na s\u0131k\u0131\u015farak hi\u00e7bir huzursuzluk duymadan her yapt\u0131klar\u0131 onaylans\u0131n istiyorlar. Kendilerine yap\u0131lan en k\u00fc\u00e7\u00fck ele\u015ftiriyi bile hemen d\u00fc\u015fmanl\u0131kla kar\u015f\u0131l\u0131yorlar. K\u00fclt\u00fcrel ilgileri darald\u0131k\u00e7a kolayca y\u00f6nlendirilir duruma geliyorlar ve kendilerine sunulan yapay sorunlarla oyalan\u0131yorlar.<\/p>\n

\"\"
Spinoza\u2019n\u0131n Ethica\u2019s\u0131 Aristoteles\u2019in Ethika Nikhomekheia\u2019s\u0131 gibi geni\u015f bir a\u00e7\u0131l\u0131mla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: bir t\u00fcr siyasete giri\u015f kitab\u0131 gibidir.<\/figcaption><\/figure>\n

Spinoza\u2019n\u0131n ahlak ve bilgi temelli demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n \u00f6nemi burada kendini g\u00f6steriyor: O y\u00f6netim bi\u00e7imi olarak eski Yunanistan\u2019daki do\u011frudan demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131na ba\u011fl\u0131 kalsa da genel bak\u0131\u015f\u0131yla g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn demokrasi kavray\u0131\u015f\u0131na yakla\u015f\u0131yor. Ona g\u00f6re de demokrasi ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcrel birikime dayal\u0131 bir bak\u0131\u015f bi\u00e7imi bir y\u00f6nelim bi\u00e7imi olmal\u0131d\u0131r. Onun demokrasi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n temelinde Sokrates\u2019ten Platon\u2019a ve oradan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar uzanan bilge insan ahlak\u0131 vard\u0131r. Eski Yunanistan\u2019da da g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki gibi demokrasinin ay\u0131r\u0131c\u0131 \u00f6zelliklerinden biri \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr. Eski filozoflar\u0131n demokrasiyle ilgili kayg\u0131s\u0131 nitelikseldi: \u00e7o\u011funluk yoksul ve e\u011fitimsiz oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc bir t\u00fcr ba\u015f\u0131bozukluk olarak anlayacakt\u0131. Bu nedenle Platon Devlet<\/em>\u2019inde \u00f6nce erdemli filozoflar\u0131n, daha sonraki siyaset \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da tek bir erdemli kral\u0131n d\u00fczenleyicili\u011fini gerekli g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr. Aristoteles\u2019se kuramsal olarak soyluluktan yana olsa da uygulamada orta kesimin etkin oldu\u011fu bir y\u00f6netim (politeia<\/em>) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ama o da niteliksiz g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc zanaat\u00e7\u0131lara y\u00f6netimde etkin bir g\u00f6rev vermeyi d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015ftir.<\/p>\n

Spinoza demokratik cumhuriyetleri en uygun siyasal y\u00f6netim olarak g\u00f6r\u00fcrken bu b\u00fcy\u00fck Yunan filozoflar\u0131 gibi bir nitelik kayg\u0131s\u0131 duyar. Ancak o tam tersine demokratik cumhuriyeti \u00f6nemser. \u00c7\u00fcnk\u00fc demokrasi geli\u015fime a\u00e7\u0131k \u00f6zg\u00fcr insanlardan olu\u015fan toplumlara yara\u015f\u0131r. Kendini \u00f6zg\u00fcr k\u0131lmayan ve toplumsal ya\u015fama etkin bir bi\u00e7imde kat\u0131lamayan bir birey ister istemez her s\u00f6ylenene inanabilecek ve siyasal ya\u015fam i\u00e7inde her y\u00f6ne savrulabilecektir. Bu nedenle demokratik cumhuriyet insan\u0131n yap\u0131s\u0131na en uygun y\u00f6netim bi\u00e7imidir. Ger\u00e7ek insani \u00e7abalar yetkinle\u015febilmeyi gerektirir. Bu y\u00f6nde e\u011fitim de demokratik toplum d\u00fczenini geli\u015ftirebilecek etkin bir ara\u00e7t\u0131r. Spinoza bireyin kendini e\u011fitmesinin gere\u011fi \u00fczerinde \u00f6nemle durur, toplumsal d\u00fczeyde e\u011fitime yaln\u0131zca yar\u0131m kalan Anl\u0131\u011f\u0131n d\u00fczenlenmesi <\/em>\u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda de\u011finir: e\u011fitim dizgesi do\u011fa bilgisini vermelidir. B\u00f6ylece e\u011fitim dizgesi toplumsal d\u00fczenin etkin bir bi\u00e7imde i\u015flemesine yard\u0131mc\u0131 olacakt\u0131r. Ayr\u0131ca verimli bir toplumsal d\u00fczen i\u00e7in e\u011fitimbilim kadar ahlak felsefesi de gereklidir.<\/p>\n

Spinoza\u2019n\u0131n heptanr\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131nda Do\u011fa ve Tanr\u0131 \u00f6zde\u015ftir. Onda da Stoa d\u00fc\u015f\u00fcncesindekine benzer bi\u00e7imde Do\u011fa kendinden \u00e7\u0131kan\u0131 kendinin k\u0131lar. Do\u011fa\u2019dan her tekil \u015fey bir belirlenim d\u00fczenine g\u00f6re yani zorunlu nedensel ili\u015fkiler zincirine ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7\u0131kar. Spinoza\u2019da bir natura naturans <\/em>(yaratan do\u011fa) natura naturata <\/em>(yarat\u0131lan do\u011fa) ayr\u0131m\u0131 olsa da ikincisi Do\u011fa\u2019n\u0131n sonsuz \u00f6zniteliklerine ba\u011fl\u0131 olarak \u00e7\u0131kan kiplerdir. Tanr\u0131\u2019n\u0131n sonsuz \u00f6zniteliklerinden insan yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnce ve uzam\u0131 kavrayabilir. Onlar\u0131n kipleri ruh ya da zihin ve beden ya da cisimdir. Cisim ve beden \u015feylerin devinimi ve dinginli\u011fiyle ilgilidir. Bu kiplerden giderek do\u011fay\u0131 ve par\u00e7as\u0131 oldu\u011fu kendini tan\u0131y\u0131p anland\u0131\u011f\u0131nda insan kendini \u00f6zg\u00fcr k\u0131labilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc insan kendini yaln\u0131zca d\u00fc\u015f\u00fcnceden giderek de\u011fil bedenine ba\u011fl\u0131 tutkular\u0131ndan da giderek tan\u0131yacakt\u0131r. Spinoza kendi d\u00f6neminin ko\u015fullar\u0131 i\u00e7inde insana \u00f6zg\u00fc ruhbilimsel olgular\u0131 da \u00f6nemser. Spinoza\u2019n\u0131n katl\u0131 bilgi anlay\u0131\u015f\u0131nda do\u011fan\u0131n ve kendinin bilgisine ula\u015fma \u00e7abas\u0131nda (conatus<\/em>) olmak bile \u00f6nemlidir. Ya\u015fama etkin bir bi\u00e7imde kat\u0131lanlar salt filozoflar de\u011fildir. Ki\u015fi belli bir bilimsel kavray\u0131\u015fla ortak kavramsal bilgiye ula\u015ft\u0131 m\u0131 ba\u015fka insanlarla ya\u015fam\u0131 etkin bir bi\u00e7imde g\u00f6t\u00fcrmek i\u00e7in kap\u0131y\u0131 aralar. Yine de insan mutlak bir gereklili\u011fe g\u00f6re i\u015fleyen Do\u011fa ya da Tanr\u0131 kadar yetkin olamaz.<\/p>\n

Spinoza Sokrates\u2019ten Platon\u2019a uzanan anlay\u0131\u015ftan yanad\u0131r: bilge insan ahlakl\u0131d\u0131r ve toplumsal ya\u015fama etkin bir bi\u00e7imde kat\u0131l\u0131r. Spinoza\u2019n\u0131n Ethica<\/em>\u2019s\u0131 Aristoteles\u2019in Ethika Nikhomekheia<\/em>\u2019s\u0131 gibi geni\u015f bir a\u00e7\u0131l\u0131mla yaz\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r: bir t\u00fcr siyasete giri\u015f kitab\u0131 gibidir. Bu \u00e7al\u0131\u015fma varl\u0131k ve bilgi anlay\u0131\u015f\u0131 \u00fczerine kurulur. Spinoza bilgi anlay\u0131\u015f\u0131nda Descartes ve Leibniz gibi Platon\u2019cu bir \u00e7izgiyi benimser: bilginin kayna\u011f\u0131nda deneyden \u00e7ok usun a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r. Ethica<\/em>\u2019da \u00fc\u00e7 katl\u0131 bir bilgi s\u0131ralamas\u0131 verilir. Filozof 1662\u2019den \u00f6nce yazmaya giri\u015fti\u011fi ama yar\u0131m kalan \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 Tractatus de \u0130ntellectus Emandatione<\/em>\u2019de (Anl\u0131\u011f\u0131n d\u00fczenlenmesi \u00fczerine inceleme) d\u00f6rt katl\u0131 bir bilgi anlay\u0131\u015f\u0131 belirler. En alt d\u00fczeyde bilgi s\u00f6ylenti ya da keyfi bi\u00e7imde \u00fczerinde uzla\u015f\u0131lan bir i\u015faretle edinilir. \u0130nsanlar s\u00f6ylentiye dayal\u0131 bilgiyle kendi do\u011fum g\u00fcnlerini, anne babalar\u0131n\u0131n ya da ba\u015fka kimselerin do\u011fum g\u00fcnlerini bilebilirler. B\u00f6ylesi bilgi herkeste olup kimse bu bilgiden ku\u015fkulanmaz. Oysa Spinoza\u2019ya g\u00f6re bu bilgi kipindeki belirsizlik kendinde a\u00e7\u0131kt\u0131r. Bu bilgi t\u00fcr\u00fcyle hi\u00e7bir \u015feyin \u00f6z\u00fcn\u00fc alg\u0131layamay\u0131z. Hatta sonradan \u00f6z\u00fc bilinebilecek bir \u015feyin tekil varolu\u015funu da tan\u0131yamay\u0131z. B\u00f6ylece s\u00f6ylentiye dayal\u0131 kesinli\u011fin bilimlerde yeri olmamas\u0131 gerekir. \u00c7\u00fcnk\u00fc ki\u015fi kendi kavray\u0131c\u0131 anl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devreye sokmad\u0131k\u00e7a yaln\u0131zca s\u0131radan bir \u015feyin i\u015fitilmesinin b\u0131rakaca\u011f\u0131 bir etki s\u00f6z konusu olamaz.<\/p>\n

\"\"
Spinoza\u2019ya g\u00f6re demokrasi ayn\u0131 zamanda k\u00fclt\u00fcrel birikime dayal\u0131 bir bak\u0131\u015f bi\u00e7imi bir y\u00f6nelim bi\u00e7imi olmal\u0131d\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu \u00e7al\u0131\u015fmadaki ikinci bilgi t\u00fcr\u00fc Ethika<\/em>\u2019da birinci bilgi t\u00fcr\u00fcd\u00fcr. Bu bilgi anl\u0131\u011f\u0131n belirleyici bir etkisinin olmad\u0131\u011f\u0131 kaba deney bilgisidir. Bu bilgi g\u00fc\u00e7l\u00fc bir sunumla ki\u015fiye ula\u015ft\u0131\u011f\u0131ndan ve \u00e7eli\u015fmezlik ilkesine uygun oldu\u011fundan ki\u015fide sars\u0131lmaz bir bi\u00e7imde yerle\u015fik gibi durur. \u00d6lece\u011fimizi bu kaba deney bilgisiyle biliriz. Bunu bilmek i\u00e7in ayn\u0131 d\u00f6nem i\u00e7inde ya\u015famam\u0131z ya da ayn\u0131 hastal\u0131ktan \u00f6lmemiz beklenmez. Kaba deneyle yan\u0131c\u0131 ya\u011f\u0131n alevleri besleyece\u011fi ve suyunsa alevleri s\u00f6nd\u00fcrece\u011fi, k\u00f6pe\u011fin havlayan bir hayvan ve insan\u0131n ussal bir hayvan oldu\u011fu gibi bilgilerimiz edinilebilir. Spinoza verdi\u011fi bu \u00f6rneklerin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda kaba deney bilgisiyle ancak ya\u015fam\u0131m\u0131zda kullan\u0131m\u0131 olan \u015feyleri \u00f6\u011frendi\u011fimizi belirtir. Ama ona g\u00f6re bu bilgiyle kal\u0131c\u0131 bilgiye ula\u015fmak s\u00f6z konusu de\u011fildir ancak alg\u0131lanacak olan do\u011fadaki \u015feylerin raslant\u0131lar\u0131d\u0131r. B\u00f6ylesi kaba deneysel bilgiyle \u00f6zsel bilgiye de ula\u015f\u0131lamaz. Bu nedenle Spinoza\u2019ya g\u00f6re kaba deney bilgisini d\u0131\u015fta b\u0131rakmak gerekir.<\/p>\n

Spinoza Ethica<\/em>\u2019da bilgi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7 a\u015famal\u0131 verirken ilk a\u015famaya imgelemsel bilgi ya da san\u0131 bilgisi ad\u0131n\u0131 verir. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada imgelemsel bilgiyi ikiye ay\u0131rarak verse de bu iki a\u015famay\u0131 art\u0131k tek bir bilgi t\u00fcr\u00fc i\u00e7inde s\u0131n\u0131flar. \u0130lki kaba deneysel bilgidir. Bu bilgi duyular\u0131n bize sundu\u011fu ancak anl\u0131\u011f\u0131n kullan\u0131m\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan b\u00f6l\u00fck p\u00f6r\u00e7\u00fck, bulan\u0131k ve d\u00fczensiz denilebilecek t\u00fcrde bilgidir. \u0130kincisi belli s\u00f6zc\u00fckleri i\u015fite i\u015fite ya da okuya okuya edindi\u011fimiz ve bizde o \u015feyleri \u00e7a\u011fr\u0131\u015ft\u0131ran i\u015faretlerden gelen bilgidir. Bir \u015feyler imgelendi\u011finde o \u015feylerle ilgili \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131mlara dayal\u0131 benzer fikirler olu\u015fturulur. Sonu\u00e7ta Spinoza duyuma dayal\u0131 bu ikili ayr\u0131m\u0131 imgelemsel bilgi ya da san\u0131 bilgisi ad\u0131 alt\u0131nda birle\u015ftirir. Onun duyulur bilgiyi genel olarak g\u00fcvenilmez g\u00f6rmesinde bilginin kavran\u0131\u015f\u0131nda anl\u0131\u011fa ya da bir ba\u015fka deyi\u015fle \u00f6zneye a\u011f\u0131rl\u0131k veren bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 etkilidir. Tanr\u0131\u2019n\u0131n ya da Do\u011fa\u2019n\u0131n neden oldu\u011fu bilgi de\u011fi\u015fkenin bilgisi de\u011fil, tanr\u0131sal anl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131 zorunlu ili\u015fkilere dayal\u0131 kesin bilgidir. Spinoza\u2019ya g\u00f6re insan ruhundan \u00e7\u0131kan fikirlerin ancak bir tamuyar fikirden \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yledi\u011fimizde asl\u0131nda tanr\u0131sal anl\u0131kta Tanr\u0131\u2019n\u0131n nedeni oldu\u011funun d\u0131\u015f\u0131nda bir fikir oldu\u011funu s\u00f6ylemiyoruz. Burada belirleyici olan Tanr\u0131\u2019n\u0131n sonsuzlu\u011fu ya da tekil \u015feylerin etkisi alt\u0131nda olmas\u0131 de\u011fildir, Tanr\u0131\u2019n\u0131n tek ba\u015f\u0131na insan ruhunun \u00f6z\u00fcn\u00fc kurmu\u015f olmas\u0131d\u0131r. Spinoza b\u00f6ylece ortak denen kavramlar\u0131n kayna\u011f\u0131n\u0131 ve usavuru\u015fumuzun temellerini g\u00f6sterdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/p>\n

Ortak kavramsal bilgiye ancak nedensel ba\u011flant\u0131lar\u0131 etkin bir bi\u00e7imde g\u00f6rebildi\u011fimizde ula\u015f\u0131r\u0131z. Oysa duyusal bilgi nedensel ba\u011flant\u0131lara bizi y\u00f6neltebilir ama tek ba\u015f\u0131na nedensel ba\u011flant\u0131lar\u0131 g\u00f6stermez. Duyusal bilgiyle sa\u011flam kavram i\u00e7eriklerine sahip olamay\u0131z. Bu bilgi d\u00fczeyinde yan\u0131lsamalar ola\u011fand\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc bedenimizi etkileyen duyusal veriler d\u0131\u015f\u0131m\u0131zdaki nesneleri do\u011fru de\u011ferlendirmemiz i\u00e7in yetmez. \u00d6rne\u011fin G\u00fcne\u015f\u2019i oldu\u011fundan \u00e7ok daha farkl\u0131 boyutta ve farkl\u0131 uzakl\u0131kta alg\u0131lar\u0131z. Bu bilgi d\u00fczeyindeki izlenimlerimiz do\u011fa ve insan \u00fczerine k\u00f6kl\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcnceler \u00fcretmeye yetmez. G\u00fcne\u015f\u2019i g\u00f6r\u00fcp b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ya da uzakl\u0131\u011f\u0131 konusunda yan\u0131labiliriz. Ama imgelemsel bilgi G\u00fcne\u015f\u2019le ilgili de\u011ferlendirme yapmaya bizi y\u00f6neltir. Spinoza Ethica<\/em>\u2019da ussal bilgiyi \u015f\u00f6yle tan\u0131tlar: \u201c\u015eeylerin \u00f6zellikleriyle ilgili ortak kavramlara ve tamuyar fikirlere sahip olu\u015fumuzdan giderek bu bilgiye us ya da ikinci t\u00fcr bilgi diyorum.\u201d Spinoza Anl\u0131\u011f\u0131n d\u00fczenlenmesi<\/em>\u2019nde ussall\u0131k kat\u0131n\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bilgi d\u00fczeyi olarak a\u00e7\u0131klar. Bir \u015feyin nas\u0131l ba\u015fka bir \u015feyin sonucu oldu\u011funu g\u00f6rmeye bu katta ba\u015fl\u0131yoruz. \u00d6rne\u011fin \u015f\u00f6yle de\u011fil de b\u00f6yle bir bedeni duydu\u011fumuzu a\u00e7\u0131k\u00e7a alg\u0131l\u0131yorsak, buradan \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z sonu\u00e7 a\u00e7\u0131k\u00e7a ruhun bedenle birli\u011fidir ve bu birli\u011fin nedeninin bir duyum olmas\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece Spinoza\u2019da bilgi katlar\u0131 aras\u0131ndaki ge\u00e7i\u015fin birbirinden kopuk olmad\u0131\u011f\u0131, alttan yukar\u0131 do\u011fru birbirine dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fclebilir. Duyum olmasa beden ve ruhun birli\u011finin kavramsal bilgisine ula\u015fmak da olas\u0131 olmayacakt\u0131r. Ancak uslamlama g\u00fcc\u00fc olmadan yaln\u0131zca duyumla da neden sonu\u00e7 ba\u011flant\u0131s\u0131 kurulamayacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin g\u00f6rmenin do\u011fas\u0131n\u0131 bildi\u011fimizde G\u00fcne\u015f\u2019in g\u00f6r\u00fcnenden b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu sonucunu \u00e7\u0131kar\u0131r\u0131z. Bu t\u00fcr bilgiyle bir \u015feyin fikrine ya da kavramsal i\u00e7eri\u011fine sahip oluruz. B\u00f6ylece yan\u0131lg\u0131ya d\u00fc\u015fmeden sonu\u00e7 \u00e7\u0131karma olana\u011f\u0131 buluruz. Spinoza usa uygun kavramsal d\u00fczeydeki bilgiyi bu bilgi kat\u0131nda g\u00f6r\u00fcr.<\/p>\n

\"\"
Spinoza tanr\u0131sal kayraya, mucizelere ve \u00f6l\u00fcm sonras\u0131 \u00f6d\u00fcl ve cezalara dayal\u0131 bir din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsemez ve dinbilimi felsefeden ay\u0131r\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Ethica<\/em>\u2019da bu iki bilgi t\u00fcr\u00fcn\u00fcn d\u0131\u015f\u0131nda bir de sezgisel bilgi vard\u0131r: \u201cBu bilgi t\u00fcr\u00fc Tanr\u0131\u2019n\u0131n belli \u00f6zniteliklerinin bi\u00e7imsel \u00f6z\u00fcn\u00fcn tamuyar fikrinden \u015feylerin \u00f6z\u00fcn\u00fcn tamuyar bilgisine do\u011fru ilerler.\u201d Spinoza\u2019n\u0131n ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmadaki \u00f6rne\u011fi Descartes\u2019\u0131n sezgisel kavray\u0131\u015f\u0131na benzer. Buna g\u00f6re d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcye ula\u015fmak i\u00e7in \u00fc\u00e7 say\u0131 varsayarsak \u00fc\u00e7\u00fcnden giderek d\u00f6rd\u00fcnc\u00fcy\u00fc buluruz. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcye ikinciyle, ikinciye birinciyle ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 varsayar\u0131z. Bir dizide daha karma\u015f\u0131k say\u0131lar i\u00e7in form\u00fcl gerekebilir, ama 1, 2, 3 gibi basit say\u0131larda Eukleides\u2019in yedinci kitab\u0131n\u0131n on dokuzuncu \u00f6nermesindeki gibi g\u00f6stermeye gerek kalmadan oransal olarak d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc say\u0131n\u0131n 6 oldu\u011funu herkes g\u00f6rebilir. Spinoza\u2019n\u0131n Eukleides\u2019den ald\u0131\u011f\u0131 form\u00fclde ikinciyle \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc say\u0131n\u0131n \u00e7arp\u0131m\u0131 ilk say\u0131ya b\u00f6l\u00fcnmektedir. Spinoza sezgisel bilgiyi Descartes gibi matematiksel kesinlikte bir bilgi olarak g\u00f6r\u00fcr. Anl\u0131\u011f\u0131n d\u00fczenlenmesi<\/em>\u2019nde de bilinen \u015feyi \u00f6z\u00fcyle kavramak yolunda bu bilgi temel al\u0131n\u0131r. \u00d6rne\u011fin insan ruhun \u00f6z\u00fcn\u00fcn bilgisine sahip olursa ruhun bedenle birli\u011fini de kavrayacakt\u0131r.<\/p>\n

Spinoza bu \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda da \u00f6rne\u011fini matematiksel bir kesinli\u011fe g\u00f6re verir. \u0130kiyle \u00fc\u00e7ten be\u015fe ula\u015f\u0131lmas\u0131, iki ko\u015fut \u00e7izgiye g\u00f6re \u00e7izilen \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc \u00e7izginin \u00f6b\u00fcr \u00e7izgilerle ko\u015futlu\u011fu Spinoza\u2019n\u0131n \u00f6rnekleridir. Sezgisel bilgiyle yan\u0131lg\u0131ya u\u011frama tehlikesi olmadan bir \u015feyin tamuyar \u00f6z\u00fcn\u00fc biliriz. B\u00f6ylesi a\u00e7\u0131k bir bilgi, bilinmeyen \u015feylerin bilgisi ad\u0131na kullan\u0131lmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece Spinoza ba\u015fka \u015feylerin bilgisine ula\u015fmada Descartes gibi sezgisel bilginin g\u00fcc\u00fcnden yararlan\u0131r. Spinoza\u2019da ger\u00e7ekten ussal bilginin yard\u0131m\u0131yla en \u00fcst bilgi kat\u0131na ula\u015fan insan tam anlam\u0131yla erdemli ve \u00f6zg\u00fcr olur. Sezgisel bilgi d\u00fczeyine ula\u015fan filozofun durumu Platon\u2019da \u0130dea\u2019lar\u0131n \u00fcst bilgisine yani \u0130yi \u0130dea\u2019s\u0131na y\u00fckselip yukar\u0131dan b\u00fct\u00fcn \u0130dea\u2019lar\u0131n katlar\u0131n\u0131 g\u00f6ren filozofun durumuna benzer. Spinoza\u2019n\u0131n bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re filozof Do\u011fa\u2019n\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc kavray\u0131p kendi bilimsel kavray\u0131\u015f\u0131 i\u00e7inde kavramsal d\u00fc\u015f\u00fcnceye egemen olur. Platon\u2019da oldu\u011fu gibi ancak ya\u015fam\u0131 b\u00fct\u00fcn\u00fcyle kavrayan erdemlidir ve kat\u0131ks\u0131z bir mutlulu\u011fu ya\u015far. Kat\u0131ks\u0131z mutluluk insana ya\u015farken \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck duygusunu tatt\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Spinoza\u2019da \u00f6zg\u00fcrl\u00fck insan\u0131n yetkinli\u011fine dayand\u0131\u011f\u0131ndan ger\u00e7ek bir erdemdir. Yetersiz insana \u00f6zg\u00fcr diyemeyiz. Spinoza ger\u00e7ek \u00f6zg\u00fcr insan\u0131 usunu kullanabilen yani en az\u0131ndan ikinci bilgi kat\u0131na ula\u015fabilmi\u015f insan olarak g\u00f6r\u00fcr. B\u00f6ylesi bir insan do\u011fa yasalar\u0131na g\u00f6re varolma ve edimde bulunma g\u00fcc\u00fcne sahip oldu\u011fu i\u00e7in \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr derken Spinoza \u015funu demek ister: ger\u00e7ek yarar\u0131n\u0131n fark\u0131nda olan insan \u00f6zg\u00fcrd\u00fcr. Temelde t\u00fcm canl\u0131lara yararl\u0131 olan ya\u015fam\u0131n\u0131 koruyabilmektir. Ancak insan ya\u015fam\u0131n\u0131 koruyabilmek i\u00e7in bilin\u00e7li bir \u00e7aba i\u00e7ine girebilir (conatus<\/em>). Spinoza da Hobbes gibi uygar ya\u015fam \u00f6ncesindeki insan\u0131 daha \u00e7ok usunu kullanabilen de\u011fil de tutkular\u0131n\u0131 dinleyen bir insan gibi tan\u0131tlar. Spinoza\u2019ya g\u00f6re insan usuna ba\u011fl\u0131 duygulan\u0131mlar\u0131n\u0131 ay\u0131rt edemezse do\u011fal olarak k\u0131skan\u00e7l\u0131klara, \u00f6fkelere, h\u0131rslara kap\u0131lmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r. \u0130nsan\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi zay\u0131fl\u0131klar i\u00e7in su\u00e7layamay\u0131z. \u0130nsanlar yetkinle\u015ftik\u00e7e yani bilin\u00e7lendik\u00e7e kendi yap\u0131lar\u0131n\u0131, genelde insan\u0131n yap\u0131s\u0131n\u0131 ve kendilerinin do\u011fayla olan ili\u015fkilerini do\u011fru de\u011ferlendirdik\u00e7e birbirine kar\u015f\u0131 do\u011fru eylemlerde bulunacaklard\u0131r. Kendini uygar k\u0131lamam\u0131\u015f bir insan ba\u015fka her canl\u0131 gibi salt i\u015ftah\u0131n\u0131 izler. Ancak insan i\u015ftah\u0131n\u0131n bilincine sahip oldu\u011fu zaman ortaya koydu\u011fu istem onun ger\u00e7ekten kabaca i\u015ftah\u0131 de\u011fil onun bilin\u00e7li arzusu olur. Bilin\u00e7li insan bedeniyle ruhuyla \u00fcst d\u00fczeyde ya\u015fam\u0131n\u0131 koruyabilir. \u00dcst d\u00fczeyde kendini koruyabilmenin bilincine ula\u015fan biri kendi bireysel etkinli\u011finin ba\u015fka insanlarla olan ortakla\u015fmadan kopuk olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etmi\u015ftir. Spinoza bu nedenle uygar ya\u015famda \u201cinsan insan\u0131n Tanr\u0131\u2019s\u0131d\u0131r\u201d s\u00f6ylemini nas\u0131l daha iyi ge\u00e7erli k\u0131labilece\u011fimizin yollar\u0131n\u0131 arar.<\/p>\n

O insan\u0131 Hobbes\u2019dan farkl\u0131 bir bi\u00e7imde d\u00f6nemin do\u011fa kuramc\u0131lar\u0131ndan Pufendorf gibi ve hatta daha da fazla toplumsalla\u015fmaya yatk\u0131n bir varl\u0131k olarak al\u0131r. \u0130nsan do\u011fal olarak kendine benzeyen bireylerle yak\u0131nl\u0131k kurmaya yatk\u0131nd\u0131r. Herkes ba\u015fkalar\u0131n\u0131n mutlulu\u011funu payla\u015f\u0131p kendi mutlulu\u011funu artt\u0131rmaya e\u011filimlidir. Bu insani \u00f6zellik Spinoza\u2019da demokrasinin insan\u0131n yap\u0131s\u0131na neden en iyi uydu\u011funu da a\u00e7\u0131klar. \u00c7\u00fcnk\u00fc Hobbes\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tersine y\u00f6netimi tek bir ki\u015finin eline ya da yap\u0131n\u0131n eline b\u0131rakmak insan\u0131n zay\u0131fl\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rmezden gelmektir. Zay\u0131fl\u0131klar\u0131m\u0131z do\u011fam\u0131zdan gelir. Spinoza Hobbes\u2019dan ve etkilendi\u011fi Platon\u2019dan ve Stoa\u2019c\u0131lardan daha ger\u00e7ek\u00e7idir. Hobbes\u2019a ele\u015ftirisi tek ki\u015finin tutkulara kap\u0131lmamas\u0131 ne kadar ger\u00e7ek\u00e7idir diyedir. Ayr\u0131ca Platon ve Stoa a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele\u015ftirileri \u015f\u00f6yledir: hem filozof krallar\u0131n y\u00f6netime gelmeleri ger\u00e7ek\u00e7i de\u011fildir hem de usuyla tutkular\u0131na egemen olan insanlar\u0131n kuraca\u011f\u0131 uyumlu bir d\u00fczen ger\u00e7ekle\u015febilir de\u011fildir. \u00c7\u00fcnk\u00fc tutkular\u0131na s\u00f6z ge\u00e7iremeyen kitleler yani imgelemsel bilgi d\u00fczeyinde kalan insanlar her kesimin i\u00e7inde vard\u0131r. Bu nedenle ussal olumlu yasalar bilgisiz insanlar\u0131n verebilece\u011fi zararlara kar\u015f\u0131 gereklidir. Olumlu yasalar kadar dinin ahlaki \u00f6z\u00fcn\u00fcn kitlelere a\u00e7\u0131klanmas\u0131 da siyasal \u00e7eki\u015fmelerden gelebilecek zararlara kar\u015f\u0131 \u00f6nleyicidir. Yine de Spinoza bilgisiz insan zorunlu olarak yanl\u0131\u015f yapar demez. Hatta onlar kendileri i\u00e7in do\u011fru olan\u0131 g\u00f6rse bile yanl\u0131\u015f yola sapabilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc onlar uslar\u0131n\u0131 kullanarak davranmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in kolayca etki alt\u0131na girip siyasal \u00e7evrelerce kullanabilirler.<\/p>\n

\u00d6zellikle dini s\u00f6ylemler bu konuda etkilidir. Bu nedenle dinin \u00f6z\u00fcn\u00fcn ahlaki oldu\u011fu ve \u201ckom\u015funa sevgiyle davran\u201d t\u00fcr\u00fc s\u00f6ylemlere dayand\u0131\u011f\u0131 g\u00f6sterilmelidir. Yani dinsel a\u00e7\u0131dan da yap\u0131p edilenlerin adaletli olmas\u0131na bak\u0131lmal\u0131 dinsel dogmalar bir yana b\u0131rak\u0131lmal\u0131d\u0131r. Buna g\u00f6re Spinoza tanr\u0131sal kayraya, mucizelere ve \u00f6l\u00fcm sonras\u0131 \u00f6d\u00fcl ve cezalara dayal\u0131 bir din anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 benimsemez. Kutsal kitaplara da do\u011fa tarihine y\u00f6neli\u015fimizdeki gibi ussal y\u00f6nelmek gerekir. Ancak dinsel metinlerin fark\u0131 e\u011fretilemeli bir dille yaz\u0131lm\u0131\u015f olmalar\u0131d\u0131r. Bu nedenle bu metinlerdeki e\u011fretilemeli dil dinin ahlaki \u00f6z\u00fcn\u00fc ortaya \u00e7\u0131karacak bir bi\u00e7imde yorumlanmal\u0131d\u0131r. B\u00f6ylece Spinoza dinbilimi felsefeden ay\u0131r\u0131r. Bu ayr\u0131m toplumda ayd\u0131nca \u00e7abalar\u0131n bozulmamas\u0131 i\u00e7in gereklidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bilgisiz insan her zaman i\u00e7in bilgili insana kar\u015f\u0131 bir \u00e7ekemezlik g\u00f6sterip nefret duyabilir. Siyasal \u00e7evrelerce bilgisiz kesimler dine dayand\u0131r\u0131lan bo\u015finan\u00e7l\u0131 s\u00f6ylemlerle kolayca ayd\u0131n insanlara kar\u015f\u0131 kullanabilir. Bu durum toplumsal karga\u015faya yol a\u00e7\u0131p geli\u015fim olanaklar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc kesecektir.<\/p>\n

\"\"
Spinoza \u00f6zellikle toplumsal ya\u015fama etkin bir kat\u0131l\u0131m i\u00e7in insan\u0131n ger\u00e7ek duygular\u0131n\u0131 tan\u0131mas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n

Spinoza\u2019n\u0131n demokrasiyi salt y\u00f6netim bi\u00e7imi olarak g\u00f6rmemesi insan\u0131n do\u011fas\u0131na en uygun olan bir anlay\u0131\u015f olarak g\u00f6rmesi \u00f6nemlidir. Onun bu anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n k\u00f6keninde yatan \u015fudur: \u201c(\u2026) usunun y\u00f6netiminde olan insanlar, yani kendilerine usun yol g\u00f6stericili\u011finde yararl\u0131 olan\u0131 arayanlar kendileri i\u00e7in i\u015ftahlanmad\u0131klar\u0131n\u0131 ba\u015fkalar\u0131 i\u00e7in de arzulamazlar ve b\u00f6ylece onlar adaletlidirler, iyi niyetlidirler, onurludurlar.\u201d Spinoza\u2019da ikinci bilgi d\u00fczeyine ula\u015fm\u0131\u015f insan eylemlerini dinin ger\u00e7ek \u00f6z\u00fc olan ahlaka da uygun bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftiriyordur. Yani eylemlerini genel insani de\u011ferlere ayk\u0131r\u0131 olmayacak bi\u00e7imde yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordur. Spinoza\u2019da bir yandan ya\u015fam\u0131 etkin bir bi\u00e7imde payla\u015fmak ve kendi mesleki u\u011fra\u015f\u0131n\u0131 hakk\u0131yla yapmak \u00f6nemlidir \u00f6te yandan bir toplumda \u00f6zg\u00fcrce kendi d\u00fc\u015f\u00fcncelerini yay\u0131p, a\u00e7\u0131klayabilmek ve hatta tart\u0131\u015fabilmek \u00f6nemlidir. Spinoza kendi d\u00fc\u015f\u00fcnceleri derken de daha \u00e7ok sanatsal ve bilimsel etkinlikleri dikkate al\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc toplumu k\u00fclt\u00fcrel anlamda demokratik bir geli\u015fime a\u00e7\u0131k k\u0131lacak olan bilimsel ve sanatsal etkinliklere ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6zg\u00fcrce yap\u0131labilmesidir. B\u00f6ylesi demokratik ortam\u0131 kurabilmek insanlar\u0131n birbirlerini anlamaya y\u00f6nelik bir ki\u015fili\u011fe ula\u015fmalar\u0131n\u0131 gerektirir.<\/p>\n

Spinoza \u00f6zellikle toplumsal ya\u015fama etkin bir kat\u0131l\u0131m i\u00e7in insan\u0131n ger\u00e7ek duygular\u0131n\u0131 tan\u0131mas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Bu konuya varl\u0131k ve bilgi anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131 Ethica<\/em>\u2019da geni\u015f bir yer ay\u0131r\u0131r. Ona g\u00f6re ussal bilgi yoluna giren ki\u015fi y\u00fcreklice bilginin pe\u015findedir. B\u00f6ylesi bir insan ortak kavramsal d\u00fcnyay\u0131 payla\u015facak insanlarla huzursuzluk duymadan bir araya gelmeye haz\u0131rd\u0131r. Spinoza kendi \u00f6\u011fretisini ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc tart\u0131\u015fma ortam\u0131na zemin haz\u0131rlay\u0131c\u0131 bir \u00f6\u011freti olarak da g\u00f6r\u00fcr. B\u00f6ylece insanlar usa uymayan duygulan\u0131mlar\u0131n\u0131 denetleyecek ve a\u015f\u0131r\u0131 tepkiler vererek bir ortakla\u015fma ortam\u0131n\u0131 da\u011f\u0131tmayacaklard\u0131r. Michael A. Rosenthal\u2019in Ethica<\/em>\u2019dan al\u0131nt\u0131layarak \u201cTolarance as a Virtue in Spinoza\u2019s Ethics\u201d (Spinoza\u2019n\u0131n eti\u011finde erdem olarak ho\u015fg\u00f6r\u00fc) makalesinde vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi insan\u0131n direngenlik ve y\u00fcceg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fck gibi sa\u011flam ruhlu yani g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00f6zyap\u0131s\u0131 oldu\u011funu g\u00f6steren olumlu duygulan\u0131mlar\u0131 da vard\u0131r, h\u0131rs gibi insan\u0131 ho\u015fg\u00f6r\u00fcs\u00fczl\u00fc\u011fe iten duygulan\u0131mlar\u0131 da vard\u0131r.<\/p>\n

Spinoza\u2019da zaten direngen ve y\u00fcceg\u00f6n\u00fcll\u00fc ki\u015fi ruhu sa\u011flam biri olarak ba\u015fkas\u0131na nefretle, \u00f6fkeyle, k\u0131skan\u00e7l\u0131kla ya da k\u0131zg\u0131nl\u0131kla y\u00f6nelmez, ayn\u0131 zamanda ba\u015fkas\u0131na alayc\u0131 ve kibirli tav\u0131rlarla yakla\u015fmaz. B\u00f6ylesi tutumlar\u0131n yerle\u015fmesi do\u011fru ya\u015famakla ilgilidir. Dinin ger\u00e7ek temelini i\u00e7eren geni\u015flikteki b\u00f6ylesi bir anlay\u0131\u015fa Ethica<\/em>\u2019n\u0131n d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcndeki 37. ve 46. \u00f6nermeler dikkate al\u0131narak ula\u015f\u0131labilir. Spinoza\u2019n\u0131n 37. \u00f6nermesi Hobbes\u2019un do\u011fa yasalar\u0131ndan \u00e7\u0131kar\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc ve \u0130ncil<\/em>\u2019de de yer alan s\u00f6z\u00fcn\u00fc an\u0131msat\u0131r: \u201cSana gereken \u015fudur: ba\u015fkalar\u0131 sana nas\u0131l davranmal\u0131ysa sen de onlara \u00f6yle davran.\u201d Spinoza 37. \u00f6nermede Hobbes\u2019un Leviathan<\/em>\u2019da ko\u015fullu buyru\u011fa g\u00f6re s\u00f6yledi\u011fi bu s\u00f6z\u00fc daha olumlu ve evrensel de\u011ferlere a\u00e7\u0131lacak bi\u00e7imde verir. \u201cErdem arayan herhangi birinin kendi ad\u0131na i\u015ftah g\u00f6sterdi\u011fi iyi onun ayn\u0131 zamanda ba\u015fka insanlar i\u00e7in de arzusudur ve Tanr\u0131\u2019n\u0131n bilgisi ne kadar \u00e7ok elde edilirse bu arzu o kadar b\u00fcy\u00fck olacakt\u0131r.\u201d Spinoza\u2019n\u0131n s\u00f6ylemi duyguda\u015fl\u0131\u011f\u0131n bilgi kazan\u0131m\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde olaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi\u011fi i\u00e7in Hobbes\u2019unkinden farkl\u0131d\u0131r. Onun ahlak\u0131nda do\u011fa bilgisine dayal\u0131 bir evrensel sorumluluk fikrine ula\u015f\u0131l\u0131r. Benzer bir g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc bir y\u00fczy\u0131l sonra Kant geli\u015ftirecektir. Kant\u2019\u0131n ahlak\u0131 do\u011frudan do\u011fan\u0131n bilgisine dayanmaz. Ama evrensel ko\u015fulsuz bir ilkeye ba\u011fl\u0131 olu\u015fuyla \u00f6dev kavray\u0131\u015f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde kendini ortaya koyar.<\/p>\n

Kant\u2019\u0131n ko\u015fulsuz ilkesine benzeyen Spinoza\u2019n\u0131n 46. \u00f6nermesi hesaps\u0131z ve ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc davran\u0131\u015f bi\u00e7imini yans\u0131t\u0131r: \u201cUsun yol g\u00f6stericili\u011finde ya\u015fayan biri yapabildi\u011fi kadar sevgiyle ya da y\u00fcceg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fckle kendine y\u00f6nelik olan ba\u015fkas\u0131n\u0131n kinini, \u00f6fkesini, k\u00fc\u00e7\u00fcmsemesini kar\u015f\u0131lar.\u201d B\u00f6ylece insan i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel olan i\u015ftah\u0131n\u0131 bilin\u00e7li bir arzuya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrebildi\u011finde toplumsal ya\u015famda ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131 kurulabilir. Ethica<\/em>\u2019da bilgiye dayal\u0131 olan ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131n\u0131n temeli 37. ve 46. \u00f6nermelerden \u00e7\u0131kar\u0131lan sonu\u00e7la g\u00f6sterilir. Bu sonu\u00e7 Hobbes\u2019un do\u011fa yasalar\u0131ndan getirdi\u011fi sonuca yakla\u015f\u0131r: \u201cUsun yol g\u00f6stericili\u011finde biri kendisi i\u00e7in i\u015ftahland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ba\u015fkas\u0131 i\u00e7in de arzular.\u201d Burada Spinoza\u2019n\u0131n Hobbes\u2019dan fark\u0131 arzu s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc i\u00e7g\u00fcd\u00fcsel de\u011fil bilgi temelli kurarak ho\u015fg\u00f6r\u00fcye dayal\u0131 ileti\u015fimin ve ortakla\u015fman\u0131n \u00f6nemini g\u00f6stermi\u015f olmas\u0131d\u0131r. Ho\u015fg\u00f6r\u00fcy\u00fc getiren duyguda\u015fl\u0131k i\u00e7in usun yol g\u00f6stericili\u011fine gereksinilmesi ileti\u015fimde duygulara a\u011f\u0131rl\u0131k veren 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u0130ngiliz filozofu Hume\u2019un duyguda\u015fl\u0131k anlay\u0131\u015f\u0131ndan farkl\u0131d\u0131r. Spinoza\u2019da usuyla ikinci bilgi kat\u0131na ula\u015fma \u00e7abas\u0131ndaki insanlar yani ortak bir kavramsal d\u00fcnyay\u0131 payla\u015fabilecek d\u00fczeyde kendini yeti\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015fan insanlar ger\u00e7ekten ba\u015fka insanlara duyguda\u015f\u00e7a yakla\u015fabilecektir. \u0130mgelemsel d\u00fczeydeki insanlarsa h\u0131rslar\u0131na teslim olup kurulu bir ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131 varsa bunu da kolayca da\u011f\u0131tabilirler. Y\u00fcceg\u00f6n\u00fcll\u00fc insan ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc d\u00fczene olumlu bir bi\u00e7imde kat\u0131l\u0131rken h\u0131rsl\u0131 olan biri kamusal tart\u0131\u015fmaya yaln\u0131zca kendini g\u00f6stermek i\u00e7in kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan kendi zay\u0131f ki\u015fili\u011fini tantanal\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcmlerin alt\u0131na gizleyerek kamusal tart\u0131\u015fmaya zarar verir. Spinoza\u2019n\u0131n deyi\u015fiyle \u201cH\u0131rs \u015fana olan \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz bir arzudur.\u201d H\u0131rsl\u0131 insanlar\u0131n t\u00fcm \u00e7abas\u0131 ba\u015fkalar\u0131na ho\u015f g\u00f6r\u00fcnmek ad\u0131nad\u0131r. Asl\u0131nda ba\u015fkalar\u0131na ho\u015f g\u00f6r\u00fcnmek ad\u0131na eylemlere giri\u015fenler ya da bu eylemlerden ka\u00e7\u0131nanlar kendilerine ya da ba\u015fka insanlara zarar verecek bi\u00e7imde davran\u0131yorlard\u0131r. B\u00f6ylesi zarar verici eylemlere bile de\u011fi\u015fik durumlarda insanca davran\u0131\u015f demek al\u0131\u015fkanl\u0131ktand\u0131r.<\/p>\n

Al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc eylemler de h\u0131rsla giri\u015filen eylemlerin \u00f6b\u00fcr t\u00fcrl\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc g\u00f6r\u00fcnmeye \u00e7al\u0131\u015fan ki\u015filerin zay\u0131fl\u0131klar\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kan bir t\u00fcr \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc durumdur. Ama bu t\u00fcr ki\u015filer de h\u0131rsl\u0131 ve k\u0131skan\u00e7t\u0131r. B\u00f6ylesi insanlar seyrek olarak ortaya \u00e7\u0131ksa da i\u00e7tenliksiz davran\u0131\u015flar\u0131yla onlar da de\u011fi\u015fik bi\u00e7imde ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc bir tart\u0131\u015fma ortam\u0131n\u0131 bozarlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc ki\u015fisel hesaplarla davranan birinden ho\u015fg\u00f6r\u00fcl\u00fc bir davran\u0131\u015f beklenmez. \u0130\u00e7tensizliklerin alt\u0131nda yatan da kabaca ki\u015finin \u015fan\u0131n\u0131 g\u00f6stermek istemesidir: \u201cH\u0131rsl\u0131 bir ki\u015fi \u015fandan ba\u015fka bir \u015fey arzulamaz utan\u00e7tan ba\u015fka bir \u015feyden korkmaz.\u201d Buradaki \u015fan \u00fcnl\u00fc olma ve onurlu g\u00f6r\u00fcnme iste\u011fiyle ilgilidir. Bununla birlikte \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bilgi d\u00fczeyinde kat\u0131ks\u0131z mutlulu\u011fa ula\u015fan filozofun zihinsel doyumu bu filozofun \u015fan\u0131ndan ay\u0131rt edilemez. Ancak burada filozofun duyabilece\u011fi \u015fan duygusu d\u0131\u015fa y\u00f6nelik olmaktan \u00e7ok ki\u015finin yap\u0131p ettiklerinin ho\u015fnutlu\u011funu ya\u015famas\u0131yla ilgilidir. Kendinden ho\u015fnutluk da zaten Spinoza\u2019da usumuza ba\u011fl\u0131 olan bir duygulan\u0131md\u0131r.<\/p>\n

Sonu\u00e7ta Spinoza\u2019ya g\u00f6re h\u0131rs hastal\u0131klar aras\u0131nda say\u0131lmasa da a\u00e7g\u00f6zl\u00fcl\u00fckle ve \u015fehvetle birlikte bir t\u00fcr \u00e7\u0131ld\u0131rma bi\u00e7imlerine \u00f6rnek g\u00f6sterilebilir. B\u00f6ylesi yap\u0131daki insanlar Spinoza\u2019n\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fctleriyle ho\u015fg\u00f6r\u00fc ortam\u0131n\u0131 bozacakt\u0131r. Spinoza bir yandan sanatlar ve bilimlerin bilgisi \u00fczerine kurulu demokratik geli\u015fim olanaklar\u0131n\u0131 arar. \u00d6te yandan demokratik d\u00fczen ortakla\u015fma ve i\u015fbirli\u011fi olmadan y\u00fcr\u00fcmez. Bu nedenle bireylerin huylar\u0131na uygun yatk\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebilecekleri bir ortam\u0131 devlet sa\u011flamal\u0131d\u0131r. Spinoza Dinbilimsel siyasal inceleme<\/em>\u2019de bu konuyla ilgili \u015funu s\u00f6yler: \u201cHay\u0131r, ben devletin amac\u0131n\u0131n insanlar\u0131 ussal varl\u0131klar\u0131n ko\u015fullar\u0131ndan vah\u015fi hayvanlar\u0131n ya da robotlar\u0131n ko\u015fullar\u0131na ge\u00e7irtmek olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yineliyorum, ama tersine devletin amac\u0131 insanlar\u0131n \u00f6zg\u00fcrce uslar\u0131n\u0131 kullanabilecekleri kadar\u0131yla ruhlar\u0131n\u0131n ve bedenlerinin b\u00fct\u00fcn i\u015flevlerini g\u00fcvenle yerine getirebilmeleri i\u00e7in varedilir, bu ama\u00e7 k\u00f6t\u00fc niyet g\u00fctmeden birbirine katlanmak kadar kin, \u00f6fke ya da kurnazl\u0131kla birbirleriyle \u00e7at\u0131\u015fmamak i\u00e7in varedilir. Devletin amac\u0131 b\u00f6ylece \u00f6zg\u00fcrl\u00fckt\u00fcr.\u201d Spinoza y\u00f6netim bi\u00e7imlerini ayr\u0131 ayr\u0131 Siyasal inceleme<\/em>\u2019de ele alsa da demokrasiyle ilgili k\u0131s\u0131m yar\u0131m kald\u0131\u011f\u0131ndan demokraside kurumlar\u0131n nas\u0131l i\u015fleyebilece\u011fi \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnceleri ancak mutlaky\u00f6netim ve soylulukla ilgili g\u00f6r\u00fc\u015flerinden \u00e7\u0131kar\u0131labilir. Filozof geni\u015f kat\u0131l\u0131ml\u0131 birbirini denetleyen meclis yap\u0131lar\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcr. Olabildi\u011fince g\u00fc\u00e7ler ayr\u0131l\u0131\u011f\u0131 fikrinin esin kayna\u011f\u0131 olacak bi\u00e7imde yasama, y\u00fcr\u00fctme ve yarg\u0131 erkleri aras\u0131nda ve i\u00e7inde denetim d\u00fczenekleri olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Demokratik cumhuriyetlerin yasa d\u00fczeni halk\u0131n ortak ruhunu yans\u0131tabilmeli, kal\u0131c\u0131 ve ussal bir bi\u00e7imde olu\u015fturulabilmelidir. Ancak ilgili toplumun halk\u0131 da \u00f6zg\u00fcrce ya\u015famaya yani geli\u015fime a\u00e7\u0131k olmal\u0131d\u0131r. Spinoza halk\u0131n geli\u015fime a\u00e7\u0131k oldu\u011fu bir ortamda demokrasinin amac\u0131n\u0131 Dinbilimsel siyasal inceleme<\/em>\u2019de \u015f\u00f6yle vurgular: \u201cDemokrasinin insanlar\u0131 i\u015ftah\u0131n sa\u00e7ma egemenli\u011finden kurtarmak ve olabildi\u011fince huzurla ve uyumla usun s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7ine getirmekten ba\u015fka bir amac\u0131 yoktur\u201d. Demokratik d\u00fczen ortadan kalkarsa t\u00fcm yap\u0131 \u00e7\u00f6kece\u011finden insanlar\u0131n ki\u015fisel geli\u015fimlerinin \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7acak bi\u00e7imde bilimleri ve sanatlar\u0131 desteklemek gerekir. Yasa \u00e7\u0131karmakla alkolizm ya da beslenme bozukluklar\u0131 gibi insani zay\u0131fl\u0131klardan kaynaklanan durumlar giderilemez. \u0130nsan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel etkilerle bilin\u00e7lenmesine yol a\u00e7abilecek bir ortam\u0131 yaratabilmek gerekir. Spinoza daha \u00e7ok insan\u0131n kendini bilin\u00e7li k\u0131larak topluma kat\u0131lmas\u0131n\u0131n gere\u011fi \u00fczerinde durmu\u015ftu. M\u00d6 5. y\u00fczy\u0131lda Demokritos da demokratik y\u00f6netimden yana olup yasayla her sorunun \u00e7\u00f6z\u00fclemeyece\u011fini s\u00f6ylemi\u015fti. O daha \u00e7ok insanlar\u0131n yanl\u0131\u015f eylemlerini onlar\u0131 bilin\u00e7lendirerek giderebilece\u011fimizi d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. Bilin\u00e7li yurtta\u015f kendisine neyin yararl\u0131 neyin zararl\u0131 oldu\u011funu de\u011ferlendirebilecektir.<\/p>\n

Spinoza d\u00f6nemsel bak\u0131\u015f gere\u011fi egemen g\u00fcc\u00fc (meclis) \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir yetke g\u00fcc\u00fcne sahip olarak g\u00f6rse de yurtta\u015flar\u0131n uygunsuz yasalarla ilgili dileklerini meclise iletebilmelerine olanak sa\u011flanmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr. Ayr\u0131ca halktan sorunlar\u0131 gizleyip g\u00fcn\u00fcm\u00fcz\u00fcn \u201caleniyet ilkesi\u201dyle ba\u011fda\u015fmayacak tutumlar da devlete zarar verecektir. Halk\u0131n geli\u015fimine olanak veren siyasal d\u00fczen kendisine kar\u015f\u0131 g\u00fcvensizliklerinin \u00f6n\u00fcn\u00fc kesece\u011finden asl\u0131nda kendine de yarayan bir i\u015f yapar. Ancak her t\u00fcrl\u00fc bask\u0131ya dayal\u0131 d\u00fczen yozla\u015fmalar\u0131n \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7acakt\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar inanmad\u0131\u011f\u0131 i\u015flere giri\u015fti\u011finde ahlaki \u00e7\u00f6k\u00fcnt\u00fc ba\u015flayacak. Her t\u00fcrl\u00fc kolayc\u0131l\u0131k ve kurnazl\u0131k toplumu saracakt\u0131r. Bu nedenle filozoflar da i\u00e7inde her t\u00fcrl\u00fc ayd\u0131ndan gelecek k\u00fclt\u00fcrel \u00e7aba toplumun d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne katk\u0131 yapacakt\u0131r yeter ki ilgili toplumda bu \u00e7abay\u0131 ortaya koyacak insan kayna\u011f\u0131 olsun.\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0\u00a0 \u00a0<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Spinoza bir yandan sanatlar ve bilimlerin bilgisi \u00fczerine kurulu demokratik geli\u015fim olanaklar\u0131n\u0131 arar. \u00d6te yandan demokratik d\u00fczen ortakla\u015fma ve i\u015fbirli\u011fi olmadan y\u00fcr\u00fcmez. Bu nedenle bireylerin huylar\u0131na uygun yatk\u0131nl\u0131klar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebilecekleri bir ortam\u0131 devlet sa\u011flamal\u0131d\u0131r. Demokratik cumhuriyetlerin yasa d\u00fczeni halk\u0131n ortak ruhunu yans\u0131tabilmeli, kal\u0131c\u0131 ve ussal bir bi\u00e7imde olu\u015fturulabilmelidir. Ancak ilgili toplumun halk\u0131 da \u00f6zg\u00fcrce ya\u015famaya yani […]<\/p>\n","protected":false},"author":273,"featured_media":40458,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5844,38],"tags":[1869,237,1805],"class_list":["post-40457","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-193-sayi","category-dergi-sayilari","tag-dusunce","tag-felsefe","tag-spinoza"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40457","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/273"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40457"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40457\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40458"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40457"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40457"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40457"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}