{"id":40871,"date":"2020-03-20T14:02:38","date_gmt":"2020-03-20T11:02:38","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=40871"},"modified":"2020-03-20T14:02:38","modified_gmt":"2020-03-20T11:02:38","slug":"dr-ogretim-uyesi-cagatay-tarhan-genetik-ve-evrim-bilgisi-olmaksizin-virusu-hedefleyen-ilac-gelistirmek-mumkun-olmaz","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/03\/20\/dr-ogretim-uyesi-cagatay-tarhan-genetik-ve-evrim-bilgisi-olmaksizin-virusu-hedefleyen-ilac-gelistirmek-mumkun-olmaz","title":{"rendered":"Dr. \u00d6\u011fretim \u00dcyesi \u00c7a\u011fatay Tarhan: Genetik ve evrim bilgisi olmaks\u0131z\u0131n vir\u00fcs\u00fc hedefleyen ila\u00e7 geli\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn olmaz"},"content":{"rendered":"

2019 y\u0131l\u0131n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru \u00c7in\u2019in Hubei eyaletinin Wuhan kentinde ortaya \u00e7\u0131kan yeni tip bir koronavir\u00fcs k\u00f6kenli hastal\u0131k ile tan\u0131\u015ft\u0131k. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u00c7in\u2019de etkili olan bu hastal\u0131k, ard\u0131ndan geli\u015fen s\u00fcre\u00e7te d\u00fcnya genelinde yay\u0131l\u0131m g\u00f6sterdi. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019nden gelen son verilere g\u00f6re s\u00f6z konusu hastal\u0131\u011fa 168 \u00fclke ve b\u00f6lgede rastlan\u0131yor. DS\u00d6 taraf\u0131ndan COVID-19 ad\u0131 verilen hastal\u0131k T\u00fcrkiye\u2019de de g\u00f6zleniyor. Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan yap\u0131lan son a\u00e7\u0131klamaya g\u00f6re T\u00fcrkiye\u2019deki vaka say\u0131s\u0131 359 oldu, 4 ki\u015fi ise ya\u015fam\u0131n\u0131 yitirdi.<\/p>\n

Peki, COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 yap\u0131lan a\u015f\u0131 ve ila\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na evrim ve genetik bilgisinin katk\u0131s\u0131 ne oranda? Te\u015fhiste kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z temel metot nedir, ne i\u015fe yarar? SARS-CoV-2\u2019nin di\u011fer koronavir\u00fcslerden farkl\u0131la\u015fmas\u0131nda hangi mekanizmalar etkili olmu\u015f? SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fc baz\u0131 genetik de\u011fi\u015fimlerin etkisiyle yeni \u00f6zellikler kazanabilir mi veya hali haz\u0131rda yeni \u00f6zellikler kazan\u0131yor diyebilir miyiz? Vir\u00fcs\u00fcn genetik yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015fti\u011finde geli\u015ftirdi\u011fimiz a\u015f\u0131 i\u015flevsiz mi kal\u0131yor? \u0130stanbul \u00dcniversitesi Molek\u00fcler Biyoloji ve Genetik b\u00f6l\u00fcm\u00fcnden Dr. \u00d6\u011fretim \u00dcyesi \u00c7a\u011fatay Tarhan<\/strong> t\u00fcm bu sorular\u0131n yan\u0131tlar\u0131n\u0131 vererek evrim ve genetik bilgisinin \u00f6nemine dikkat \u00e7ekti.<\/p>\n

Vir\u00fcs\u00fcn genetik materyalinin bize sunduklar\u0131\u2026<\/strong><\/h4>\n

Ara\u015ft\u0131rmalar vir\u00fcs\u00fcn SARS vir\u00fcs\u00fc ile benzerli\u011fini ortaya koydu ve D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc s\u00f6z konusu vir\u00fcse SARS-CoV-2 ad\u0131 verildi\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131. Bu benzerlik vir\u00fcs\u00fcn geneti\u011fi \u00fczerine yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalarla ortaya kondu. Vir\u00fcs\u00fcn genetik yap\u0131s\u0131n\u0131n belirlenmesi s\u00fcrecinde d\u00fcnya genelinde hangi \u00e7al\u0131\u015fmalar yap\u0131ld\u0131? Vir\u00fcs\u00fcn genetik yap\u0131s\u0131 belirlenirken kullan\u0131lan metotlar neydi? G\u00fcn\u00fcm\u00fcz teknolojisi ile herhangi bir organizman\u0131n veya t\u00fcr\u00fcn genetik yap\u0131s\u0131n\u0131 belirleyebiliyor muyuz?<\/strong><\/p>\n

\"\"2003\u2019ten \u00f6nce insanlar\u0131 enfekte eden yaln\u0131zca iki koronavir\u00fcs biliniyor ve bunlar\u0131n ikisi de ancak \u0131l\u0131ml\u0131 bir seyir izleyen \u00fcst solunum yollar\u0131 enfeksiyonuna yol a\u00e7\u0131yordu. 2003\u2019te \u00c7in\u2019in g\u00fcneyinden k\u00f6ken alan SARS salg\u0131n\u0131 ba\u015f g\u00f6steriyor. Bundan sonra hastalardan, ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131 olabilecek hayvanlardan (yarasalar, Misk kedileri, y\u0131lanlar vb.) vir\u00fcs \u00f6rnekleri al\u0131narak bunlar\u0131n genetik yap\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. Bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmay\u0131 yapmak i\u00e7in vir\u00fcslerin kabaca 26 bin ila 32 bin n\u00fckletotitten (DNA, RNA gibi n\u00fckleik asitlerin yap\u0131 ta\u015flar\u0131) olu\u015fan genomlar\u0131n\u0131n dizisi \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Genetik yap\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131nda kullan\u0131lan as\u0131l y\u00f6ntem budur. Sonra bu genomlar dizileri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131larak farkl\u0131l\u0131klar\u0131n nerede oldu\u011fu ve vir\u00fcslerin birbiriyle akrabal\u0131k d\u00fczeyleri saptanmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Buradan da hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7an vir\u00fcs\u00fcn as\u0131l k\u00f6keninin nerede ve kim oldu\u011fu, nas\u0131l bir rota izledi\u011fi, do\u011frudan m\u0131 ge\u00e7ti\u011fi ya da ara konak kullan\u0131p kullanmad\u0131\u011f\u0131 anla\u015f\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Bu dizilemeyle vir\u00fcs\u00fcn \u00fclke \u00fclke nas\u0131l dola\u015ft\u0131\u011f\u0131 da takip edilebiliyor. Genom dizilendi\u011finde vir\u00fcs\u00fcn zar, k\u0131l\u0131f, h\u00fccrelere tutunma b\u00f6lgesi gibi belli ba\u015fl\u0131 k\u0131s\u0131mlar\u0131n\u0131 \u00fcreten b\u00f6lgelerin neresi oldu\u011fu belirleniyor. Bu, hangi mutasyonun vir\u00fcs\u00fcn neresini etkiledi\u011fini anlamak a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemli.<\/em><\/p>\n

Dizileme y\u00f6ntemi \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck genomlara sahip herhangi bir organizma i\u00e7in de kullan\u0131labilir ve g\u00fcn\u00fcm\u00fczde birka\u00e7 saat i\u00e7inde sonu\u00e7 verebilir. Kriminal olaylar\u0131n ayd\u0131nlat\u0131lmas\u0131nda, anal\u0131k babal\u0131k tayininde ya da evrimsel akrabal\u0131klar\u0131n belirlenmesinde de ayn\u0131 y\u00f6ntem kullan\u0131l\u0131yor.<\/em><\/p>\n

Vir\u00fcslerde etkili olan evrimsel mekanizmalar neler? SARS-CoV-2\u2019nin di\u011fer koronavir\u00fcslerden farkl\u0131la\u015fmas\u0131nda hangi mekanizmalar etkili olmu\u015f?<\/strong><\/p>\n

Koronavir\u00fcs\u00fcn genomu tek zincirli RNA\u2019dan olu\u015ftu\u011fu ve kendisini RNA polimeraz ad\u0131 verilen enzimle \u00e7o\u011faltt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in mutasyonlara ve b\u00f6ylece de\u011fi\u015fmeye \u00e7ok daha a\u00e7\u0131k. Mutasyonlar\u0131n nedeni de bu \u00e7o\u011falt\u0131c\u0131 enzimin hata yapmas\u0131. Koronavir\u00fcslerde enzimin hata yapma oran\u0131 milyonda bir ama \u00f6rne\u011fin DNA vir\u00fcsleri b\u00f6yle de\u011fil, onlar\u0131n enzimi kabaca 100 kat daha az hatayla \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Fakat koronavir\u00fcsten daha fazla hata yapan vir\u00fcsler de var. Bu hatalar s\u0131ras\u0131nda genom DNA\u2019s\u0131nda, kopmalar, birle\u015fmeler, eksilmeler ya da nokta mutasyonlar\u0131 gibi \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fimler ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/em><\/p>\n

\"\"\u00d6te yandan yarasalar gibi kalabal\u0131k olan ve i\u00e7 i\u00e7e ya\u015fayan hayvanlar farkl\u0131 tipte vir\u00fcsler i\u00e7in adeta bir havuz olu\u015fturuyor. \u00dcstelik uzun mesafeler boyunca g\u00f6\u00e7 edebiliyorlar. Bu da vir\u00fcsler aras\u0131nda kal\u0131tsal maddenin de\u011fi\u015f toku\u015funu olanakl\u0131 k\u0131l\u0131yor ve elbette bu da bir mutasyondur. Bu de\u011fi\u015fimler vir\u00fcs\u00fcn kendini e\u015fledi\u011fi, h\u00fccrelerle etkile\u015fime ge\u00e7ti\u011fi ya da d\u0131\u015f k\u0131l\u0131f\u0131n\u0131 olu\u015fturdu\u011fu s\u00fcre\u00e7lerle ilgili proteinleri kodlayan genlerde ortaya \u00e7\u0131karsa bu proteinlere yeni \u00f6zellikler kazand\u0131rabiliyor. Mesela SARS-CoV-2\u2019nin insan h\u00fccrelerindeki ACE2 resept\u00f6r proteinine tutunmas\u0131nda rol oynayan protein \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 di\u011fer koronavir\u00fcslerden farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steriyor. Yine de bu b\u00f6lgeler \u00f6rne\u011fin yarasalardakine \u00f6nceki SARS-CoV\u2019a g\u00f6re daha \u00e7ok benziyor. Fakat genomun ba\u015fka bir b\u00f6lgesi ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu kez SARS-CoV\u2019a benzerlik daha fazla. \u00d6rne\u011fin yarasalarda bulunan \u00e7o\u011fu koronavir\u00fcs t\u00fcr\u00fc insana bula\u015fmazken bu yap\u0131n\u0131n farkl\u0131la\u015fmas\u0131 onun insana bula\u015fabilmesinde rol oynuyor.<\/em><\/p>\n

SARS-CoV-2 daha insana bula\u015fmadan \u00f6nce mi evrimle\u015fip son halini ald\u0131 yoksa insana ge\u00e7tikten sonra uzun zamand\u0131r sessiz kal\u0131p insanlarda m\u0131 evrimle\u015fti bu da hen\u00fcz net de\u011fil. Bir \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re vir\u00fcs\u00fcn de\u011fi\u015fim ge\u00e7irmesine kar\u015f\u0131l\u0131k yarasalarda vir\u00fcs\u00fcn ba\u011flanma b\u00f6lgesi de de\u011fi\u015fim ge\u00e7iriyor. Bu kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 hayatta kalma d\u00fcellosu sonucunda vir\u00fcs insandaki ACE2 resept\u00f6r\u00fcne tutunma \u00f6zelli\u011fi kazan\u0131yor. Ba\u015fka bir \u00e7al\u0131\u015fmaya g\u00f6re ise SARS-CoV-2 Misk kedilerindeki vir\u00fcslere \u00e7ok daha fazla benziyor, dolay\u0131s\u0131yla bu kediler ara konak olmu\u015f olabilir. SARS-CoV-2, \u00f6rne\u011fin \u00f6nceki SARS vir\u00fcs\u00fcne g\u00f6re insan h\u00fccrelerine daha etkin bir \u015fekilde tutunuyor. Bu iki vir\u00fcs genom d\u00fczeyinde birbirine y\u00fczde 80 civar\u0131 bir benzerlik g\u00f6steriyor. \u0130\u015fte bu fark bu vir\u00fcs\u00fcn hem daha g\u00fc\u00e7l\u00fc tutunmas\u0131na, hem kulu\u00e7ka s\u00fcresinin daha uzun olmas\u0131na hem de daha h\u0131zl\u0131 bula\u015fmas\u0131na yol a\u00e7\u0131yor. Ama elbette SARS-CoV-2 hastal\u0131k s\u00fcreci ortaya \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonra da evrimle\u015fmeye ve de\u011fi\u015fmeye devam ediyor. Son yay\u0131nlara g\u00f6re bu de\u011fi\u015fim \u00f6zellikle insan h\u00fccrelerine ba\u011flanma b\u00f6lgesinde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f. Bu s\u00fcrecin bir hedefi yok. \u015eimdilik \u00e7o\u011falt\u0131c\u0131 enziminin yapt\u0131\u011f\u0131 hatalar vir\u00fcs\u00fcn bu b\u00f6lgesinde daha fazla de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6stermesine olanak veriyor denebilir. Bu de\u011fi\u015fimin nas\u0131l seyredece\u011fini bilmiyoruz. Fakat bu de\u011fi\u015fimleri bilmek \u00f6rne\u011fin ila\u00e7 geli\u015ftirme s\u00fcre\u00e7lerinde \u00f6nem arz edebilir.<\/em><\/p>\n

SARS-CoV-2\u2019nin SARS vir\u00fcs\u00fcnden daha bula\u015f\u0131c\u0131 oldu\u011fu ifade ediliyor. \u201cBula\u015f\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d art\u0131ran genetik mekanizma nas\u0131l i\u015fliyor?<\/strong><\/p>\n

\"\"Vir\u00fcsle hen\u00fcz tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7in hangi mutasyonal de\u011fi\u015fimin hangi i\u015flevsel de\u011fi\u015fime yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 tam olarak bilinmiyor. Fakat buna ili\u015fkin yay\u0131n say\u0131lar\u0131 giderek art\u0131yor. \u0130nsan h\u00fccrelerine tutunmayla ilgili b\u00f6lge bak\u0131m\u0131ndan SARS-CoV ile kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda (benzerlik oran\u0131 y\u00fczde 76), \u015fimdiki vir\u00fcs belirli tipteki bir yarasa koronavir\u00fcs\u00fcne (y\u00fczde 92) ve Misk kedilerindeki koronavir\u00fcse (y\u00fczde 98) daha fazla benziyor. Bu ayn\u0131 zamanda da Misk kedilerinin ara konak olabilece\u011fine de i\u015faret ediyor. \u015eimdi, vir\u00fcs\u00fcn ba\u011flanma b\u00f6lgesi, bula\u015fmay\u0131 etkileyen en \u00f6nemli etkenlerden biri. Burada ger\u00e7ekle\u015fen mutasyonlar o b\u00f6lgedeki aminoasit dizilimini de\u011fi\u015ftiriyor ve onun insan h\u00fccresi \u00fczerindeki resept\u00f6re ba\u011flanma ilgisini art\u0131r\u0131yor ya da azalt\u0131yor. Hangi aminoasit geldi\u011finde daha g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ba\u011f kurulabilece\u011fi de tahmin edilebiliyor. \u00d6rne\u011fin deniyor ki 501. pozisyona Asparajin de\u011fil de Triptofan gelirse bu ba\u011flanma g\u00fcc\u00fcn\u00fc \u00e7ok artt\u0131r\u0131r. Bu y\u00fczden hastalardan al\u0131nan vir\u00fcslerin dizilenerek hangi mutasyonlar\u0131 ge\u00e7irdi\u011fini bilmek hastal\u0131\u011f\u0131n seyrini kestirmek a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok \u00f6nemli.<\/em><\/p>\n

Vir\u00fcs de\u011fi\u015fim ge\u00e7irirse\u2026<\/strong><\/h4>\n

SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fc baz\u0131 genetik de\u011fi\u015fimlerin etkisiyle yeni \u00f6zellikler kazanabilir mi veya hali haz\u0131rda yeni \u00f6zellikler kazan\u0131yor diyebilir miyiz?<\/strong><\/p>\n

Ba\u015fta anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z s\u00fcre\u00e7ler y\u00fcz\u00fcnden vir\u00fcs yeni \u00f6zellikler sergileyebilir. SARS-CoV-2\u2019nin yeni \u0131rklar\u0131 ortaya \u00e7\u0131kabilir, bula\u015fma etkinli\u011fi daha y\u00fcksek olabilir, hali haz\u0131rda baz\u0131 ila\u00e7lara verdi\u011fi tepkiler de\u011fi\u015febilir. T\u00fcr bariyerini a\u015f\u0131p diyelim \u00e7iftlik hayvanlar\u0131na bula\u015fabilir. V\u00fccuda girdikten sonra yaratt\u0131\u011f\u0131 hastal\u0131k tablosu daha a\u011f\u0131r ya da hafif seyredebilir. \u00d6rne\u011fin daha birka\u00e7 g\u00fcn \u00f6nce Singapur\u2019da yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada 8 hastadan elde edilen SARS-CoV-2\u2019nin ORF8 ad\u0131 verilen \u00e7o\u011falmayla ili\u015fkili genomik b\u00f6lgesinde 382 n\u00fcklotidlik eksilmeye (delesyon) neden olan bir mutasyon saptanm\u0131\u015f. Bunun vir\u00fcs\u00fcn \u00e7o\u011falma kapasitesini azaltan bir seyre yol a\u00e7abilece\u011finden s\u00f6z ediliyor. Zira \u00f6nceki SARS salg\u0131nlar\u0131nda, vir\u00fcs evrim ge\u00e7irirken ayn\u0131 b\u00f6lgede benzer \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fen bir eksilme mutasyonu salg\u0131n\u0131n sonlanmas\u0131na e\u015flik etmi\u015f. Bu mutasyon da do\u011frudan hastal\u0131\u011f\u0131n sonland\u0131\u011f\u0131n\u0131 ima etmiyor tabi ama vir\u00fcs\u00fcn \u00e7e\u015fitlendi\u011fini net bir \u015fekilde ortaya koyuyor.<\/em><\/p>\n

Bir ba\u015fka \u00e7al\u0131\u015fmada SARS-CoV-2\u2019nin genel olarak d\u00fc\u015f\u00fck bir \u00e7e\u015fitlilik ortaya koydu\u011fu ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Bu da eski vir\u00fcslere benzerlik nedeniyle onlara kar\u015f\u0131 \u00fcretilmi\u015f antiviral bile\u015fenlerden faydalanman\u0131n m\u00fcmk\u00fcn oldu\u011fu ihtimaline ili\u015fkin daha iyimser bir beklentiye yol a\u00e7\u0131yor. Bu da k\u0131smen do\u011fru ama bu \u00e7al\u0131\u015fmalar \u00e7ok yeni ve o y\u00fczden s\u0131n\u0131rl\u0131 \u00f6rneklerden yola \u00e7\u0131karak b\u00fcy\u00fck sonu\u00e7lara varmak \u00e7ok do\u011fru olmaz. Daha fazla vir\u00fcs genomu dizilendik\u00e7e vir\u00fcs\u00fcn ge\u00e7irdi\u011fi de\u011fi\u015fim ve bu de\u011fi\u015fimin hem vir\u00fcs\u00fcn biyolojisine hem de hastal\u0131\u011f\u0131n seyrine etkisi daha b\u00fct\u00fcnl\u00fckl\u00fc olarak ortaya konabilecektir. Bu y\u00fczden hastalardan al\u0131nacak vir\u00fcslerin genetik bilgisine sahip olman\u0131n \u00f6nemi bir kez daha ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor.<\/em><\/p>\n

Vir\u00fcs\u00fcn genetik yap\u0131s\u0131 de\u011fi\u015fti\u011finde geli\u015ftirdi\u011fimiz a\u015f\u0131 i\u015flevsiz mi kal\u0131yor?<\/strong><\/p>\n

Bunun yan\u0131t\u0131 farkl\u0131la\u015fan b\u00f6lgeye g\u00f6re de\u011fi\u015fir ama grip a\u015f\u0131s\u0131ndan g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz kadar\u0131yla evet, i\u015flevsiz kal\u0131yor.<\/em><\/p>\n

\u201cGenetik bilgi olmaks\u0131z\u0131n vir\u00fcs\u00fc hedefleyen bir ila\u00e7 geli\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn olmaz\u201d<\/strong><\/h5>\n

A\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcr\u00fcyor. Genetik ve evrim bilgisinin a\u015f\u0131 ve ila\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemi nedir?<\/strong><\/p>\n

\"\"
ACE2 proteini.<\/figcaption><\/figure>\n

S\u00fcrekli de\u011fi\u015fmeye a\u00e7\u0131k bir organizmayla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuza g\u00f6re onun de\u011fi\u015fim dinamiklerini anlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak b\u00fcy\u00fck \u00f6nem arz ediyor. Vir\u00fcs\u00fcn nereden k\u00f6ken ald\u0131\u011f\u0131, neresinde nas\u0131l de\u011fi\u015fimler ge\u00e7irdi\u011finin bilinmesi \u00e7ok \u00f6nemli. Bunlar da yukar\u0131da toparlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z genetik ve evrim bilgisinin \u00f6nemine i\u015faret ediyor. Bir \u00f6rnek olarak SARS-CoV-2\u2019nin ba\u011flanma b\u00f6lgesinin \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rterek ACE2\u2019ye ba\u011flanmas\u0131n\u0131 engellemek ila\u00e7 hedeflerinden bir tanesi. Daha \u00f6nceki SARS-CoV\u2019un ba\u011flanma b\u00f6lgesini kapatan kimi antikorlar SARS-CoV-2\u2019de i\u015fe yaram\u0131yor. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu yap\u0131 neredeyse y\u00fczde 30 civar\u0131nda de\u011fi\u015fmi\u015f. \u0130\u015fte bu genetik bilgi olmaks\u0131z\u0131n buray\u0131 hedefleyen bir ila\u00e7 geli\u015ftirmek m\u00fcmk\u00fcn olmaz. Ba\u015fka bir \u00f6rnek grip a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n s\u00fcrekli de\u011fi\u015fmek zorunda kalmas\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ona yol a\u00e7an vir\u00fcs de s\u00fcrekli de\u011fi\u015fiyor. Yine bakterilerin antibiyotiklere kar\u015f\u0131 diren\u00e7 kazanmas\u0131 ciddi bir tehdit olu\u015fturuyor. Bu organizmalar\u0131n ila\u00e7lara diren\u00e7lili\u011fi ge\u00e7irdikleri evrimden kaynaklan\u0131yor.<\/em><\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019de kullan\u0131lan tan\u0131 kiti i\u00e7in temel metodun PCR oldu\u011fu ifade ediliyor. Nedir PCR, ne i\u00e7in kullan\u0131yoruz?<\/strong><\/p>\n

\"\"PCR, di\u011fer bir ad\u0131yla Polimeraz Zincir Reaksiyonu, bug\u00fcn art\u0131k pek \u00e7ok Molek\u00fcler Biyoloji laboratuvar\u0131n\u0131n demirba\u015f\u0131 olmu\u015f bir y\u00f6ntem. Temel prensibi istenen belirli bir DNA dizisinin milyonlarca kopya olarak \u00e7o\u011falt\u0131lmas\u0131na dayan\u0131yor. Asl\u0131nda h\u00fccrede ger\u00e7ekle\u015fen replikasyon (genetik materyalin kopyalanmas\u0131) olay\u0131 bir t\u00fcp i\u00e7inde taklit edilmi\u015f oluyor bu y\u00f6ntemde. Hastal\u0131\u011fa neden olan herhangi bir etkenin kimli\u011fi diyebilece\u011fimiz kendine \u00f6zg\u00fc DNA dizileri bu y\u00f6ntemle \u00e7o\u011falt\u0131labiliyorsa sonu\u00e7 pozitif deniyor.<\/em><\/p>\n

Bunun d\u0131\u015f\u0131nda gen klonlama \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, evrimsel akrabal\u0131k saptanmas\u0131nda, adli vakalarda, GDO tan\u0131mlanmas\u0131nda vs de kullan\u0131lan bir y\u00f6ntem.<\/em><\/p>\n

\u201c\u2019T\u00fcrk geni\u2019 olmad\u0131\u011f\u0131 gibi biyolojik ya da genetik anlamda \u2018\u0131rk\u2019 diye bir \u015fey yoktur\u201d<\/strong><\/h4>\n

Neredeyse her konuda oldu\u011fu gibi salg\u0131n konusunda da bir bilgi kirlili\u011fi h\u00e2kim. Bilimsel olmayan a\u00e7\u0131klamalar \u00e7ok \u00e7abuk kabul g\u00f6rebiliyor. \u00d6rne\u011fin \u201cT\u00fcrk geni\u201d a\u00e7\u0131klamas\u0131\u2026 Genetik \u201c\u0131rklar\u0131\u201d temel alan bir bilim mi? Genetik bilimi ne yapar, neden \u00f6nemlidir?<\/strong><\/p>\n

Genetik, biyolojinin genler, genlerin yap\u0131s\u0131n\u0131, i\u015flevini, birbiriyle etkile\u015fimini, nas\u0131l d\u00fczenlendi\u011fini, ne gibi \u00e7e\u015fitlilikler i\u00e7erdi\u011fini ve bunlar\u0131n kal\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 ara\u015ft\u0131ran bir alt dal\u0131d\u0131r asl\u0131nda. Organizmalara kimli\u011fini veren genom, organizman\u0131n \u00e7evreyle etkile\u015fimi ile birlikte fenotipi belirler. Bunu ise bir t\u00fcr etkile\u015fim a\u011flar\u0131 i\u00e7inde d\u00fczenlenerek yapar. \u0130\u015fte genetik, molek\u00fcler biyolojiyle birlikte, bu etkile\u015fimlerin i\u015fleyi\u015fi ve a\u011flar\u0131n d\u00fczenini ve onu olu\u015fturan bile\u015fenlerin yap\u0131s\u0131n\u0131 ortaya koymaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7 herhangi bir organizman\u0131n hem do\u011fal biyolojik i\u015fleyi\u015fini hem de \u00f6rne\u011fin hastal\u0131klar\u0131n\u0131 belirlerken ayn\u0131 zamanda genel olarak pop\u00fclasyonlar\u0131n ne y\u00f6nde evrimle\u015fece\u011finde de rol oynar. \u00d6nemi de buradan kaynaklan\u0131yor.<\/em><\/p>\n

\"\"Biyolojide bu alandaki bilgi birikimi artt\u0131k\u00e7a geneti\u011fin yeni bir dal olarak ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz olmu\u015ftur. Bu s\u00fcrecin par\u00e7alar\u0131ndan biri olan genlere epey belirlenimci at\u0131flar yap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 son y\u0131llarda. \u0130\u015fte \u201ch\u0131rs\u0131zl\u0131k geni\u201d dendi, \u201cinan\u00e7 geni\u201d dendi, \u201ce\u015fcinsellik geni\u201d dendi \u015fimdi de kar\u015f\u0131m\u0131za \u201cT\u00fcrk geni\u201d \u00e7\u0131kt\u0131. Fakat genler b\u00f6yle tekil belirleyiciler de\u011fildir. Baz\u0131 istisnalar hari\u00e7 modern biyolojinin bize g\u00f6sterdi\u011fi \u015fey genlerin biyolojik s\u00fcre\u00e7lere etkile\u015fim a\u011flar\u0131 i\u00e7inde ve birlikte k\u00fc\u00e7\u00fck k\u00fc\u00e7\u00fck katk\u0131lar yapt\u0131\u011f\u0131d\u0131r. O y\u00fczden bunlar\u0131 ortaya koymak sand\u0131\u011f\u0131m\u0131zdan daha zor. \u201cT\u00fcrk geni\u201d olmad\u0131\u011f\u0131 gibi biyolojik ya da genetik anlamda \u201c\u0131rk\u201d diye bir \u015fey yoktur. Bu en temel \u015fekilde, herhangi bir insan pop\u00fclasyonundaki genetik \u00e7e\u015fitlili\u011fin, bu pop\u00fclasyonun ba\u015fka insan pop\u00fclasyonuyla aras\u0131ndaki genetik farkl\u0131l\u0131ktan daha fazla olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Bunca \u00e7e\u015fitlilik i\u00e7inde tek bir \u00f6zellikten (diyelim deri renginden) hareketle \u0131rk tan\u0131mlaman\u0131n biyolojide bir anlam\u0131 yoktur.<\/em><\/p>\n

\u201cB\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fumuz y\u00fcz\u00fcn\u00fc bilime, biliminsanlar\u0131na d\u00f6n\u00fcyor\u201d<\/strong><\/h4>\n

SARS-CoV-2 d\u00fcnya genelinde etkili olan yeni bir salg\u0131n\u0131n etmeni. Ancak insanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda bu vir\u00fcs\u00fcn bize \u00f6\u011fretti\u011fi \u00e7ok \u015fey oldu\u011fu a\u00e7\u0131k. A\u015f\u0131lar\u0131n \u00f6nemi, evrim bilgisinin \u00f6nemi, sistemin s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilir olmad\u0131\u011f\u0131 gibi pek \u00e7ok \u015feyi \u00f6\u011frendik ya da bu noktalardaki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131m\u0131z\u0131 keskinle\u015ftirdik. Siz bir biliminsan\u0131 olarak bu konuda ne d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz?<\/strong><\/p>\n

\u00c7ok net bir \u015fey var. Daha birka\u00e7 ay \u00f6ncesinde a\u015f\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131 konu\u015fulurken \u015fimdi bu alanda bir sessizlik h\u00e2kim ve herkes koronavir\u00fcs a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n ne zaman bulunaca\u011f\u0131n\u0131 soruyor. Onca tart\u0131\u015fmadan sonra ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z tecr\u00fcbe bize i\u015fin do\u011frusunun ne oldu\u011funu bir kez daha a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6steriyor. Hastal\u0131k Ocak ay\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131ktan sonraki 3 ay i\u00e7inde vir\u00fcs\u00fcn yap\u0131s\u0131n\u0131n nas\u0131l de\u011fi\u015fti\u011fini izleyebiliyoruz. Evrimin \u00f6l\u00e7e\u011fi k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fck\u00e7e onu takip etmek, sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 g\u00f6zlemlemek daha kolay hale geliyor. Sonra vir\u00fcs koruyucu hekimli\u011fin ve halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6nemini kafam\u0131za vura vura g\u00f6sterirken, sa\u011fl\u0131k sisteminin, teste, tedaviye, ilaca ula\u015fman\u0131n k\u00e2r mant\u0131\u011f\u0131 \u00e7er\u00e7evesinde yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda nas\u0131l bir iflasa yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 da ortaya koyuyor.<\/em><\/p>\n

Bir di\u011fer konu bu sayede b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fumuz y\u00fcz\u00fcn\u00fc bilime, biliminsanlar\u0131na d\u00f6n\u00fcyor. Bilimsel s\u00fcrecin, ila\u00e7 geli\u015ftirmenin, neler yap\u0131l\u0131rsa hastal\u0131\u011fa m\u00fcdahale edilebilece\u011finin i\u015fleme bi\u00e7imine biraz daha fazla tan\u0131k oluyor. Kimse homeopaticiler, biyoenerjiciler ne diyor diye sormuyor, onlardan \u00e7\u00f6z\u00fcm beklemiyor. Her ne kadar onun d\u00f6nemine g\u00f6re epey mesafe kat etmi\u015f olsak da Einstein\u2019\u0131n s\u00f6z\u00fc bir kez daha yerini buluyor: Ger\u00e7eklikle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bilimde vard\u0131\u011f\u0131m\u0131z d\u00fczey ilkeldir, \u00e7ocuk oyunca\u011f\u0131d\u0131r ama sahip oldu\u011fumuz en de\u011ferli \u015fey odur.<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

2019 y\u0131l\u0131n\u0131n sonlar\u0131na do\u011fru \u00c7in\u2019in Hubei eyaletinin Wuhan kentinde ortaya \u00e7\u0131kan yeni tip bir koronavir\u00fcs k\u00f6kenli hastal\u0131k ile tan\u0131\u015ft\u0131k. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u00c7in\u2019de etkili olan bu hastal\u0131k, ard\u0131ndan geli\u015fen s\u00fcre\u00e7te d\u00fcnya genelinde yay\u0131l\u0131m g\u00f6sterdi. D\u00fcnya Sa\u011fl\u0131k \u00d6rg\u00fct\u00fc\u2019nden gelen son verilere g\u00f6re s\u00f6z konusu hastal\u0131\u011fa 168 \u00fclke ve b\u00f6lgede rastlan\u0131yor. DS\u00d6 taraf\u0131ndan COVID-19 ad\u0131 verilen hastal\u0131k T\u00fcrkiye\u2019de de […]<\/p>\n","protected":false},"author":1390,"featured_media":40875,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[482,5848,200,292,5763,5827],"class_list":["post-40871","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-bilim","tag-covid-19","tag-evrim","tag-genetik","tag-koronavirus","tag-sars-cov-2"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40871","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1390"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=40871"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/40871\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40875"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=40871"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=40871"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=40871"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}