{"id":41473,"date":"2020-04-03T18:22:45","date_gmt":"2020-04-03T15:22:45","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=41473"},"modified":"2020-04-05T16:35:47","modified_gmt":"2020-04-05T13:35:47","slug":"vahsi-hayvan-tuketiminin-yarattigi-vahset-yeni-tip-koronavirus-nereden-geliyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/04\/03\/vahsi-hayvan-tuketiminin-yarattigi-vahset-yeni-tip-koronavirus-nereden-geliyor","title":{"rendered":"Vah\u015fi hayvan t\u00fcketiminin yaratt\u0131\u011f\u0131 vah\u015fet: Yeni tip koronavir\u00fcs nereden geliyor?"},"content":{"rendered":"

Birka\u00e7 ay \u00f6ncesine kadar ne COVID-19 vard\u0131 hayat\u0131m\u0131zda, ne de ona neden olan Sars-CoV-2 vir\u00fcs\u00fc. \u015eimdi ise insanl\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck ger\u00e7e\u011fi haline gelmi\u015f durumda. O y\u00fczden herkes ayn\u0131 soruyu soruyor: Nereden \u00e7\u0131kt\u0131 bu vir\u00fcs? Ayn\u0131 soru bilim insanlar\u0131n\u0131 da \u00e7oktan harekete ge\u00e7irdi. Yeni bir akci\u011fer iltihab\u0131 tipine sebep olan bu etkene ili\u015fkin ilk resmi bildirim Aral\u0131k 2019 sonlar\u0131nda, \u00c7in\u2019in Wuhan kentinden gelmi\u015fti. Ard\u0131ndan vakalar y\u0131ld\u0131r\u0131m h\u0131z\u0131yla artmaya ba\u015flay\u0131nca ilk genom dizileme \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 da hemen pe\u015fis\u0131ra, 26 Aral\u0131k\u2019ta ba\u015flat\u0131ld\u0131 ve 5 Ocak\u2019ta sonu\u00e7 verdi. Buna g\u00f6re s\u00f6z konusu vir\u00fcs, 2002-2003\u2019te salg\u0131n boyutuna eri\u015fen SARS ile ayn\u0131 aileye mensuptu: Coronaviridae. G\u00f6r\u00fcnen o ki yeni bir koronavir\u00fcs kap\u0131dayd\u0131. Durum hemen ilgili mercilere bildirildi. \u00c7ok ge\u00e7meden, d\u00fcnyan\u0131n \u00e7e\u015fitli yerlerindeki laboratuvarlardan vir\u00fcse ait dizileme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131 ya\u011fmur gibi inmeye ba\u015flad\u0131 ve say\u0131lar\u0131 200\u2019\u00fc buldu. Di\u011fer bir deyi\u015fle 200 farkl\u0131 \u00f6rnekten elde edilerek ula\u015f\u0131lm\u0131\u015f ba\u011f\u0131ms\u0131z sonu\u00e7lar RNA vir\u00fcslerine \u00f6zg\u00fc tipik bir durumu teyit ediyordu: Yeni koronavir\u00fcs\u00fcn, \u015fimdiki ad\u0131yla Sars-CoV-2\u2019nin sergiledi\u011fi genetik \u00e7e\u015fitlilik muazzamd\u0131.<\/p>\n

\"\"
Edward Holmes.<\/figcaption><\/figure>\n

Hikayenin bundan sonraki k\u0131sm\u0131n\u0131 bize anlatacak olan isim Edward Holmes. Kendisi hem Avustralya\u2019daki Sydney \u00dcniversitesi\u2019nde, hem de \u00c7in\u2019deki Fudan \u00dcniversitesi\u2019nde g\u00f6revli bir viroloji uzman\u0131. Ayn\u0131 zamanda yeni koronavir\u00fcs\u00fc \u015eubat 2020 ba\u015f\u0131nda Nature ve The Lancet dergilerinde d\u00fcnyaya tan\u0131tan ekipte yer al\u0131yor. Holmes ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n ge\u00e7ti\u011fimiz hafta biri Nature Medicine, di\u011feri Cell\u2019de yay\u0131mlanan ve t\u00fcm zamanlar\u0131n en \u00e7ok okunan akademik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 s\u0131ralamas\u0131na y\u00fckseliveren makaleleri, dedi\u011fimiz gibi herkesin merak etti\u011fi o soruya cevap bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor: Nereden \u00e7\u0131kt\u0131 bu vir\u00fcs?<\/p>\n

DNA dizisini ortaya koyan ilk \u00e7al\u0131\u015fmalarda yeni vir\u00fcs\u00fcn SARS\u2019la olan akrabal\u0131\u011f\u0131 kan\u0131tlan\u0131nca, onun gibi zoonotik, yani hayvan k\u00f6kenli olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcncesi per\u00e7inlendi ve olas\u0131 kaynaklar aranmaya ba\u015fland\u0131. \u00c7ok ge\u00e7meden Wuhan\u2019daki Huanan deniz \u00fcr\u00fcnleri pazar\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc \u015f\u00fcpheli olarak tan\u0131mland\u0131. Bal\u0131k ve ba\u015fka t\u00fcr deniz \u00fcr\u00fcnleri haricinde \u00e7e\u015fitli memelilerin de sat\u0131\u015fa sunuldu\u011fu bu pazar\u0131n farkl\u0131 y\u00fczeylerinden al\u0131nan \u00f6rneklerle ilk hastalardaki vir\u00fcs\u00fcn DNA dizileri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda aradaki \u00f6rt\u00fc\u015fme epey y\u00fcksek seyrediyordu. Dolay\u0131s\u0131yla ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bu pazar\u0131n vir\u00fcs\u00fcn ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f \u00f6yk\u00fcs\u00fcndeki yerini yads\u0131m\u0131yor, ancak bundan daha fazlas\u0131n\u0131 iddia etmenin m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, asla da olmayaca\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yorlar. Zira buradaki olas\u0131 enfekte hayvanlardan \u00f6rnek toplama \u015fans\u0131 art\u0131k yok. Pazar \u00e7oktan kapand\u0131\u2026<\/p>\n

Peki vir\u00fcs\u00fcn yarasalardan insanlara bula\u015ft\u0131\u011f\u0131 bilgisi nereden geliyor? Basit: Mevcut veritabanlar\u0131ndan. SARS ve yeni koronavir\u00fcs aras\u0131ndaki genetik dizi benzerli\u011fi oran\u0131 yakla\u015f\u0131k y\u00fczde 79; vir\u00fcs\u00fcn kona\u011fa (yani burada, insana) girerken kulland\u0131\u011f\u0131 me\u015fhur y\u00fczey proteinine (spike deniyor) ait DNA dizisi ise iki vir\u00fcs grubu aras\u0131nda y\u00fczde 72\u2019lik benzerlik g\u00f6steriyor. Oysa bu benzerlik oranlar\u0131, daha \u00f6nce m\u00fcnferit \u00e7al\u0131\u015fmalarda analiz edilip veritabanlar\u0131na y\u00fcklenmi\u015f olan Rhinolophus affinis<\/em> t\u00fcr\u00fc yarasalardaki koronavir\u00fcslerle y\u00fczde 96\u2019lara \u00e7\u0131k\u0131yor. Yarasa bilgisi i\u015fte buradan t\u00fcr\u00fcyor. Ancak yeni koronavir\u00fcs\u00fcn baz\u0131 \u00e7ok \u00f6nemli b\u00f6lgelerinde farkl\u0131la\u015fmalar mevcut, mesela yukar\u0131da bahsi ge\u00e7en y\u00fczey proteininin altbirimlerini kodlayan gen b\u00f6lgesinde. Burada, di\u011fer betakoronavir\u00fcslerde olmayan (fakat insan koronavir\u00fcslerinde bulunan) ve bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 (asl\u0131nda vir\u00fcs\u00fcn kona\u011fa tutunma becerisini) art\u0131ran bir dizi ilavesi bulunuyor. Dolay\u0131s\u0131yla yarasadaki versiyon ile yeni koronavir\u00fcs\u00fcn konak h\u00fccre resept\u00f6r\u00fcne (al\u0131c\u0131s\u0131na diyelim) ba\u011flanma b\u00f6lgesi y\u00fczde 85 benzerlik g\u00f6steriyor. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar dizi eklenmesi \u015feklinde kendini g\u00f6steren bu t\u00fcr mutasyonlar\u0131n, koronavir\u00fcslerin evriminin do\u011fal ve s\u0131k rastlanan bir tablosu oldu\u011funu vurguluyor. Neticede bu minicik eklenmenin \u00f6l\u00fcmc\u00fcl sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 art\u0131k biz de biliyoruz\u2026<\/p>\n

\"\"
Manis javanica.<\/figcaption><\/figure>\n

Tekrar yarasa meselesine d\u00f6necek olursak; burada k\u00fc\u00e7\u00fck bir sorun var! Bahsi ge\u00e7en yarasa \u00f6rneklerinin topland\u0131\u011f\u0131 yer, Wuhan\u2019dan, yani hastal\u0131\u011f\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olarak tan\u0131mlanan b\u00f6lgeden 1500 km uzaktaki Yunnan eyaletinde yer al\u0131yor. Bal\u0131k pazar\u0131n\u0131n bulundu\u011fu Hubei\u2019deki yarasalar ise zaten say\u0131ca az ve genom dizisi bak\u0131m\u0131ndan yeni koronavir\u00fcse yak\u0131n de\u011fil. Yarasalarla insanlar\u0131n farkl\u0131 ekolojik ya\u015fam alanlar\u0131n\u0131 i\u015fgal ettikleri de hesaba kat\u0131l\u0131rsa, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yeni koronavir\u00fcs\u00fcn hayvandan insana ge\u00e7i\u015fine arac\u0131l\u0131k eden ba\u015fka bir memeli t\u00fcr\u00fcn\u00fcn s\u00f6z konusu olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. SARS\u2019ta bu arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 misk kedileri yapm\u0131\u015ft\u0131, MERS\u2019te develer. Durumun a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fmas\u0131 i\u00e7in daha fazla memeli t\u00fcr\u00fcn\u00fcn incelenmesi gerekiyor, \u00f6zellikle de Wuhan\u2019dakine benzer hayvan pazarlar\u0131nda sat\u0131lanlar\u0131n. Nitekim bu noktada yeni bir aday ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 bile: Malaya pangolinleri (Manis javanica). K\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce g\u00fczey \u00c7in\u2019e yasad\u0131\u015f\u0131 yollarla getirilen bu hayvanlarda da yeni koronavir\u00fcse \u00e7ok benzer vir\u00fcslere rastland\u0131. \u00dcstelik bu benzerlik genomun di\u011fer k\u0131s\u0131mlar\u0131ndan \u00e7ok yeni koronavir\u00fcs\u00fcn \u00f6zg\u00fcn \u00e7ok y\u00fczey proteininde yo\u011funla\u015fm\u0131\u015f vaziyette. Bu ille de arac\u0131l\u0131\u011f\u0131 pangolinlerin yapt\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmiyor fakat belli ki koronavir\u00fcsler pek \u00e7ok memeli t\u00fcr\u00fcne da\u011f\u0131lm\u0131\u015f vaziyette.<\/p>\n

\"\"
Wuhan bal\u0131k pazar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Mutasyonun ne ara ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi meselesine gelince; yine birka\u00e7 olas\u0131 senaryo var. Hayvandan insana ge\u00e7tikten sonraki evrede insana daha iyi adapte olmak \u00fczere bu eklenmenin do\u011fal se\u00e7ilim arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla genomda tutulmu\u015f olmas\u0131 en g\u00fc\u00e7l\u00fc olas\u0131l\u0131klardan biri. Bu da vir\u00fcs\u00fcn insanlar aras\u0131nda tespit edilme tarihinden \u00e7ok daha \u00f6nce dola\u015f\u0131ma girmi\u015f ve nispeten hafif tablolarla seyredip yay\u0131lm\u0131\u015f olabilece\u011fi anlam\u0131na geliyor. Yani belki de yeni koronavir\u00fcs ne Wuhan\u2019dan \u00e7\u0131kt\u0131 ne de hayvan pazar\u0131ndaki yarasalardan\u2026 Sonu\u00e7ta Edward Holmes ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar, koronavir\u00fcslerin t\u00fcr bariyerini rahatl\u0131kla a\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, yeni konaklara adapte olabildi\u011fini ve en \u00f6nemlisi de bunun tekrar ya\u015fanabilece\u011fini g\u00f6steriyor. Hastal\u0131\u011f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 panik eksik\/yanl\u0131\u015f bilgilerle birle\u015fince \u0131rk\u00e7\u0131l\u0131\u011fa varan acele yaftalamalar medyada ve siyasette boy g\u00f6stermeye ba\u015flad\u0131 bile. Benzer \u015fekilde, vir\u00fcs\u00fcn laboratuvarda \u00fcretilmi\u015f olabilece\u011fi senaryolar\u0131 da dola\u015f\u0131ma girmekte gecikmedi. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar yapay yolla \u00fcretilmi\u015f dizilerin tespit edilebilece\u011fi g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcnde; bu y\u00fczden -ayr\u0131 bir yaz\u0131n\u0131n konusu olmay\u0131 hak eden- bu olas\u0131l\u0131k \u00fczerinde durulmuyor bile. Sonu\u00e7ta daha fazla hayvan t\u00fcr\u00fc taran\u0131p t\u00fcm olas\u0131l\u0131klar ortaya d\u00f6k\u00fclene kadar cevaplar netle\u015fmeyecek, ancak bilimle u\u011fra\u015fanlar\u0131n da u\u011fra\u015fmayanlar\u0131n da \u00fczerinde uzla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir konu var: Bu patojenlerle kar\u015f\u0131la\u015fma ihtimalini en aza indirmek gerekiyor, yani evet, ister yarasa, ister pangolin, denetimsiz t\u00fcketim s\u0131n\u0131f\u0131na girecek ba\u015fka herhangi bir \u015feyi yememek, vah\u015fi hayvanlar\u0131n yakas\u0131ndan d\u00fc\u015fmek gerekiyor.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong>
\nYong-Zhen Zhang ve Edward Holmes, \u201cA Genomic Perspective on the Origin and Emergence of SARS-CoV-2\u201d, Cell, 26 Mart 2020, DOI:https:\/\/doi.org\/10.1016\/j.cell.2020.03.035.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Birka\u00e7 ay \u00f6ncesine kadar ne COVID-19 vard\u0131 hayat\u0131m\u0131zda, ne de ona neden olan Sars-CoV-2 vir\u00fcs\u00fc. \u015eimdi ise insanl\u0131\u011f\u0131n en b\u00fcy\u00fck ger\u00e7e\u011fi haline gelmi\u015f durumda. O y\u00fczden herkes ayn\u0131 soruyu soruyor: Nereden \u00e7\u0131kt\u0131 bu vir\u00fcs? Ayn\u0131 soru bilim insanlar\u0131n\u0131 da \u00e7oktan harekete ge\u00e7irdi. Yeni bir akci\u011fer iltihab\u0131 tipine sebep olan bu etkene ili\u015fkin ilk resmi bildirim […]<\/p>\n","protected":false},"author":184,"featured_media":40071,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[6014,6015,6013],"class_list":["post-41473","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-koronavirusun-kokeni","tag-malaya-karincayiyenleri","tag-wuhan-balik-pazari"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41473","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/184"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=41473"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/41473\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/40071"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=41473"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=41473"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=41473"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}