{"id":41624,"date":"2020-04-06T00:00:16","date_gmt":"2020-04-05T21:00:16","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=41624"},"modified":"2020-05-26T23:24:26","modified_gmt":"2020-05-26T20:24:26","slug":"korona-krizinden-iklim-krizine-karmasik-sistemler-ve-toplum-dinamikleri","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/04\/06\/korona-krizinden-iklim-krizine-karmasik-sistemler-ve-toplum-dinamikleri","title":{"rendered":"Korona krizinden iklim krizine karma\u015f\u0131k sistemler ve toplum dinamikleri"},"content":{"rendered":"

G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nden donan g\u00f6llere, korona krizinden iklim krizine kadar b\u00fct\u00fcn bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fal ya da toplumsal olgular ancak karma\u015f\u0131k sistemler analizleriyle anla\u015f\u0131labilirler. Bunlar\u0131n tek bir \u201cfaili\u201d yoktur, bir \u201crasyonaliteleri\u201d yoktur, beliren olgulard\u0131r. Ama kimi zaman beliren olgularda belli \u00f6r\u00fcnt\u00fcler, d\u00fczenler yakalayabiliriz. <\/em><\/p>\n

G\u00f6zlerimizi kapat\u0131p ya\u015fam\u0131m\u0131z boyunca ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri h\u0131zl\u0131ca d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Ne \u00e7ok \u015fey oldu de\u011fil mi? Bu olan \u015feyler de birdenbire oldu. Orhan Veli\u2019nin dedi\u011fi gibi<\/p>\n

\u201cHer \u015fey birdenbire oldu.
\nBirdenbire vurdu g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yere;
\nG\u00f6ky\u00fcz\u00fc birdenbire oldu;
\nMavi birdenbire.
\nHer \u015fey birdenbire oldu;
\nBirdenbire t\u00fctmeye ba\u015flad\u0131 duman topraktan;
\nFiliz birdenbire oldu, tomurcuk birdenbire.
\nYemi\u015f birdenbire oldu.<\/em>\u201d<\/p>\n

1976-80 aras\u0131n\u0131 ya\u015fayanlar bilir, birdenbire insanlar \u00f6ld\u00fcr\u00fclmeye ba\u015fland\u0131, birdenbire 12 Eyl\u00fcl geldi, birdenbire rejim de\u011fi\u015fti, bir bakm\u0131\u015f\u0131z laik Cumhuriyet gitmi\u015f, dini bir toplum olma yolunda gidiyoruz. Derken birdenbire Gezi ayaklanmas\u0131 oldu, birdenbire bast\u0131r\u0131ld\u0131. Birdenbire 15 Temmuz oldu ve yine birdenbire ortam de\u011fi\u015fti. \u015eimdi de birdenbire \u201cCorona pandemisi\u201d \u00e7\u0131kt\u0131, neredeyse b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya s\u0131k\u0131y\u00f6netim alt\u0131nda. Toplant\u0131lar iptal, okullar tatil, baz\u0131 \u00fclkelere giri\u015f \u00e7\u0131k\u0131\u015f yasak, u\u00e7u\u015flar iptal. En ya\u015fl\u0131lar\u0131m\u0131z bile b\u00f6yle bir karantina d\u00f6nemi ya\u015famad\u0131. Neden tam \u015fimdi 2020 y\u0131l\u0131 ba\u015flar\u0131nda oldu bu birdenbire?
\nB\u00fct\u00fcn bu toplumsal dinamikler ve birdenbire ger\u00e7ekle\u015fen olaylar komplo teorisyenleri i\u00e7in bi\u00e7ilmi\u015f kaftan. Onlara g\u00f6re her \u015feyin arkas\u0131nda bir komplo var, bir neden var, \u00f6zetle i\u015fin bir \u201crasyonalitesi\u201d var. Peki, ger\u00e7ekten \u00f6yle mi? \u0130\u015fte toplum bilimleri ile do\u011fa bilimlerinin birle\u015fti\u011fi, ortak y\u00f6ntemler kullanmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 nokta buras\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc ister rasyonel bireylerden olu\u015fsun ister do\u011fa yasalar\u0131na ba\u011fl\u0131 ak\u0131ls\u0131z \u00f6\u011felerden olu\u015fsun b\u00fct\u00fcn bu karma\u015f\u0131k sistemlerin ortak \u00f6zellikleri var: bu \u201cbeliren\u201d olgular\u0131n bir rasyonalitesi yok. G\u00fcne\u015f sisteminin olu\u015fmas\u0131n\u0131n bir rasyonalitesi yok, d\u00fcnyada canl\u0131 ya\u015fam\u0131n ba\u015flamas\u0131n\u0131n bir \u201cnedeni\u201d yok, atomlar\u0131n bir araya gelip kristal yap\u0131lar olu\u015fturmas\u0131n\u0131n bir yasas\u0131 yok vs vs… Buna benzer say\u0131s\u0131z \u00f6rnek verebiliriz. B\u00fct\u00fcn bunlar \u201cbeliren\u201d olgular.<\/p>\n

\"\"
21. y\u00fczy\u0131lda evlerimize t\u0131k\u0131l\u0131 kalmak zorunda kal\u0131yorsak bunun nedeni korona vir\u00fcs\u00fc de\u011fil \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015f ve k\u00e2r amac\u0131 g\u00fcden sa\u011fl\u0131k sisteminin a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcklenmekten korkmas\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Toplumlar da bireylerden meydana gelmi\u015f karma\u015f\u0131k sistemler. Elbette o bireyler do\u011fa yasalar\u0131na g\u00f6re hareket etmiyorlar. Ama t\u0131pk\u0131 fiziksel sistemler gibi benzer \u00f6r\u00fcnt\u00fcleri yarat\u0131yorlar ve kendili\u011finden olu\u015fan bir dinamikleri var. Bu dinamikler \u00f6nceden tasarlanm\u0131\u015f olgular de\u011fil, karma\u015f\u0131k ve do\u011frusal olmayan sistemlerin kendili\u011finden olu\u015fan dinamikleri. Bunu fizik\u00e7iler ilk olarak 17. y\u00fczy\u0131lda fark etseler de a\u00e7\u0131klamas\u0131n\u0131 ancak 19. y\u00fczy\u0131l sonunda Poincar\u00e9\u2019yle biraz yapmaya ba\u015flad\u0131lar. Ama as\u0131l ke\u015fif ve yeni bir bilim olarak karma\u015f\u0131kl\u0131k biliminin \u00e7\u0131kmas\u0131 1970\u2019lere denk geliyor
\nBu yaz\u0131n\u0131n amac\u0131 bu yeni bilimi tan\u0131tmak ve bu yeni bilimin \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda d\u00fcnyada olup bitene yeni bir a\u00e7\u0131klama getirmek. Yaz\u0131n\u0131n ilerleyen b\u00f6l\u00fcmlerinde karma\u015f\u0131k sistemleri inceleyece\u011fiz ama \u00f6ncelikle son ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z krize biraz ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bakal\u0131m:<\/p>\n

Vir\u00fcs krizi mi kapitalizm krizi mi?
\n<\/strong>Her \u015feyden \u00f6nce bu son ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z korona krizi \u00f6zel bir do\u011fa fenomeni de\u011fil. Milyarlarca y\u0131ld\u0131r hep olan bir \u015fey. \u0130nsan toplumlar\u0131 da bunu \u015f\u00f6yle ya da b\u00f6yle atlat\u0131yorlard\u0131. 21. y\u00fczy\u0131lda evlerimize t\u0131k\u0131l\u0131 kalmak zorunda kal\u0131yorsak bunun nedeni korona vir\u00fcs\u00fc de\u011fil \u00f6zelle\u015ftirilmi\u015f ve k\u00e2r amac\u0131 g\u00fcden sa\u011fl\u0131k sisteminin a\u015f\u0131r\u0131 y\u00fcklenmekten korkmas\u0131 (bkz. \u015eekil 1). Korona (SARS-CoV-2) vir\u00fcs\u00fc de di\u011fer grip vir\u00fcsleri gibi bir vir\u00fcs. Ancak fark\u0131 yeni olmas\u0131 ve h\u0131zl\u0131 bula\u015fmas\u0131.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil:1<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

Vir\u00fcsler asl\u0131nda \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc, \u015feytani birer d\u00fc\u015fman de\u011filler. Onlar da aynen bizim gibi \u00fczerinde konu\u015fland\u0131klar\u0131 alan sayesinde ya\u015fayan DNA veya RNA par\u00e7alar\u0131. Genelde hayvanlardan bize ge\u00e7iyorlar ve hayvanlar\u0131 genelde \u00f6ld\u00fcrm\u00fcyorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc kendileri de ya\u015famak i\u00e7in \u00fczerinde ya\u015fad\u0131klar\u0131 canl\u0131lara muhta\u00e7lar. Y\u00fczy\u0131llard\u0131r hayvanlarla beraber ya\u015famaya al\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Yine binlerce y\u0131ld\u0131r bizimle ya\u015fayan vir\u00fcsler de var. Koronan\u0131n fark\u0131 yeni evrim ge\u00e7irmi\u015f bir vir\u00fcs olmas\u0131ndan dolay\u0131, yeni yerle\u015fti\u011fi kona\u011f\u0131n \u015fartlar\u0131n\u0131 (yani biz Homo sapiensleri<\/em>) hen\u00fcz bilmiyor. Belli bir s\u00fcre ge\u00e7tikten sonra hem bizler onlara ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k kazanaca\u011f\u0131z hem de onlar kendi sonsuz ya\u015famlar\u0131 i\u00e7in mutasyona u\u011frayacaklar. B\u00f6ylece beraber ya\u015famaya al\u0131\u015faca\u011f\u0131z, t\u0131pk\u0131 herpes simplex<\/em> adl\u0131 vir\u00fcs gibi. Herpes vir\u00fcs\u00fc kap\u0131nca bir \u015fey olmuyor, bizle beraber ya\u015fay\u0131p gidiyorlar, arada bir de ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemimiz zay\u0131flay\u0131nca u\u00e7uk \u00e7\u0131kart\u0131yoruz. Ancak koronada durum farkl\u0131. Hen\u00fcz bize al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan bazen \u00f6l\u00fcme neden oluyor. Elbette birey \u00f6l\u00fcnce vir\u00fcs de yok oldu\u011fundan \u00e7ok i\u015fe yarar bir strateji de\u011fil. Bir s\u00fcre sonra korona da evrim ge\u00e7irecek ve di\u011fer vir\u00fcsler gibi bizimle beraber ya\u015famaya ba\u015flayacak. Korona a\u015f\u0131s\u0131 bulunsa bile birka\u00e7 sene sonra i\u015fe yaramayacak \u00e7\u00fcnk\u00fc o s\u0131rada korona mutasyona u\u011fram\u0131\u015f olacak. Grip a\u015f\u0131lar\u0131 da bizi sadece ge\u00e7mi\u015f senelerin grip vir\u00fcslerinden korur. Ama bu olana kadar baz\u0131 insanlar, \u00f6zellikle ya\u015fl\u0131lar ve hastalarda \u00f6l\u00fcm riski artacak. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada olan bu. O zaman bu panik niye? \u00c7\u00fcnk\u00fc mevcut sa\u011fl\u0131k sistemi buna uygun de\u011fil. Kapitalist sa\u011fl\u0131k sistemi k\u00e2r\/zarar optimizasyonuna g\u00f6re kendini d\u00fczenlemi\u015f bir sistem. Biraz fazla y\u0131\u011f\u0131lma olunca sistem \u00e7\u00f6k\u00fcyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc ama\u00e7 b\u00fct\u00fcn toplumun sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 korumaya g\u00f6re d\u00fczenlenmemi\u015f. Herkese yetecek kadar solunum cihaz\u0131 olsa bu yeni vir\u00fcs\u00fc en az zayiatla, normal hayat\u0131m\u0131za devam ederek atlatabilirdik.
\n\u00d6zetle vir\u00fcs krizi diye bir \u015fey yok, bu bir kapitalizm krizidir.<\/p>\n

Bilim indirgemeci ve belirlenimci midir?
\n<\/strong>San\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131n aksine do\u011fa bilimleri ne indirgemeci ne de belirlenimcidir. Ne de do\u011frusal bir neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisine dayan\u0131r. D\u00fcnya neden bir kartopu de\u011fil? E\u011fer \u0131s\u0131n\u0131yorsa D\u00fcnya neden \u0131s\u0131n\u0131yor? Neden 2013 Haziran\u0131nda Gezi direni\u015fi ger\u00e7ekle\u015fti? Neden korona vir\u00fcs\u00fc birden yay\u0131ld\u0131 ya da neden b\u00f6yle bir toplumsal pani\u011fe yol a\u00e7t\u0131? Bu sorular\u0131 neredeyse sonsuza kadar uzatmak m\u00fcmk\u00fcn. \u00c7ok s\u0131k rastlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ama ba\u015ftan sona hatal\u0131 bir kli\u015fe vard\u0131r: \u201cBilimler nas\u0131l sorusuna cevap arar, felsefe ise ni\u00e7in sorusuna.\u201d Bu s\u00f6z\u00fcn hangi felsefi ya da bilimsel cehaletten kaynakland\u0131\u011f\u0131n\u0131 belki \u00e7ok uzun irdelemek gerekir, ama burada vurgulamak istedi\u011fim nokta ba\u015fka: \u201cneden\u201d (ya da \u201cni\u00e7in\u201d) kavram\u0131 gerek bilimde gerekse felsefede ba\u015fat bir konumdad\u0131r.<\/p>\n

– Elmalar a\u011fa\u00e7tan neden d\u00fc\u015fer?
\n– K\u00fctle\u00e7ekim y\u00fcz\u00fcnden!
\n– Peki, k\u00fctle\u00e7ekim neden vard\u0131r?
\n– Evrende b\u00fct\u00fcn sistemler en d\u00fc\u015f\u00fck enerji seviyelerine inerler. K\u00fctle\u00e7ekim potansiyeli d\u00fcnyan\u0131n merkezine yakla\u015ft\u0131k\u00e7a azal\u0131r. A\u011fa\u00e7ta duran elma yerdeki elmaya g\u00f6re daha y\u00fcksek bir potansiyel enerjidedir. O y\u00fczden elma d\u00fc\u015fer.
\n– Peki, neden b\u00f6yle?
\n– Fizik yasalar\u0131n\u0131n \u00e7\u0131k\u0131\u015f kayna\u011f\u0131n\u0131 kimse tam olarak bilmiyor, ama b\u00fcy\u00fck ihtimalle evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131ndaki simetriden ve bu simetrinin k\u0131r\u0131n\u0131m\u0131ndan kaynaklanm\u0131\u015f olabilir.
\nBilimde neden-ni\u00e7in sorular\u0131n\u0131n cevab\u0131 hi\u00e7bir zaman tam olarak verilmez, devam eder gider. Peki, felsefede verilebilir mi? Elbette verilemez, ama bu yaz\u0131n\u0131n konusu sadece bilimle s\u0131n\u0131rland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in felsefeye \u00e7ok fazla de\u011finmeyece\u011fiz. Yine de alt\u0131n\u0131 \u00e7izmek gerekir ki, neden-sonu\u00e7 ili\u015fkileri \u00fczerine 2500 y\u0131ld\u0131r yaz\u0131l\u0131p \u00e7izilmekte. Eski Yunandaki atomculardan 18. y\u00fczy\u0131l felsefesine kadar b\u00fct\u00fcn felsefelerin temel sorunlar\u0131ndan biridir \u201cneden\u201d problemi. \u00d6yle ki, Latin k\u00f6kenli dillerde \u201cneden\u201d kavram\u0131 ile rasyonalizm (ak\u0131lc\u0131l\u0131k) aras\u0131nda do\u011frudan ba\u011flant\u0131 vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u0130ngilizcede reason<\/em> hem ak\u0131l hem de neden anlam\u0131na gelir. Reasoning<\/em>, di\u011fer bir deyi\u015fle \u201cneden bulma\u201d T\u00fcrk\u00e7eye \u201cak\u0131l y\u00fcr\u00fctme\u201d olarak \u00e7evrilir. Herhangi bir usavuruma \u201crasyonel de\u011fil\u201d (ya da g\u00fcnl\u00fck dilde mant\u0131ks\u0131z) dedi\u011fimiz zaman kastedilen asl\u0131nda onda \u201creason\u201d olmad\u0131\u011f\u0131, yani neden-sonu\u00e7 ili\u015fkilerinin do\u011fru olmad\u0131\u011f\u0131 ya da tutars\u0131z oldu\u011fudur.
\n\u00c7evremize bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz olaylar\u0131n mutlaka bir nedeni olmas\u0131 gerekir diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr\u00fcz. Evrimsel bir uyarlan\u0131m gere\u011fi b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunday\u0131z. \u00c7al\u0131lar h\u0131\u015f\u0131rdad\u0131\u011f\u0131 zaman arkas\u0131nda bir y\u0131rt\u0131c\u0131 olma ihtimali y\u00fcksektir, ona g\u00f6re bir sonraki davran\u0131\u015f\u0131m\u0131z\u0131 ayarlamak durumday\u0131zd\u0131r. Her \u015feyin bir nedeni olmas\u0131 gere\u011fi o kadar yerle\u015fmi\u015ftir ki, \u201cate\u015f olmayan yerden duman \u00e7\u0131kmaz\u201d gibi deyimler hemen b\u00fct\u00fcn dillerde vard\u0131r. \u0130lk\u00e7a\u011flardan beri insan zihni, \u00e7evresinde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc olaylar\u0131n nedenini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Her olaya bir neden bulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Aksi takdirde d\u00fc\u015f\u00fcnme eylemi bile ger\u00e7ekle\u015femez. Zaten o y\u00fczden rasyonellik, ak\u0131l y\u00fcr\u00fctme (reasoning<\/em>) vb. gibi s\u00f6zc\u00fcklerin k\u00f6keninde \u201cneden\u201d yatar. Di\u011fer hayvanlar\u0131n zihinlerinde de nedensellik ili\u015fkileri yerle\u015fmi\u015ftir. Pek \u00e7ok geli\u015fmi\u015f hayvan herhangi bir eylemi sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 hesap ederek yapar. Hatta alet kullanan, alet geli\u015ftiren hayvanlar da vard\u0131r. Demek ki neden-sonu\u00e7 ili\u015fkileri hayvan zihinlerinde g\u00f6r\u00fclen bir do\u011fa olgusudur. Oysa Hume\u2019dan beri \u00e7ok iyi bilinir ki, iki olay aras\u0131nda tek s\u00f6yleyebilece\u011fimiz korelasyondur, yani ili\u015fkiselliktir. Hi\u00e7bir tek olay i\u00e7in \u00f6tekinin nedeni diyemeyiz.
\nYak\u0131n zamanlara kadar fizik bilimi de neden-sonu\u00e7 ili\u015fkilerinin a\u00e7\u0131klamas\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcl\u00fcrd\u00fc. \u00d6rne\u011fin bir ta\u015f\u0131 havaya atarsan\u0131z yere d\u00fc\u015fer \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnyan\u0131n k\u00fctle\u00e7ekimi vard\u0131r. Bir ta\u015f\u0131 \u00e7ok h\u0131zl\u0131 atarsan\u0131z da d\u00fcnyan\u0131n etraf\u0131nda y\u00f6r\u00fcngeye oturabilir ve t\u0131pk\u0131 Ay gibi D\u00fcnya\u2019n\u0131n etraf\u0131nda d\u00f6nmeye ba\u015flayabilir. Bunu Newton yasalar\u0131yla pek g\u00fczel a\u00e7\u0131klayabiliyoruz. Ta\u015f\u0131n ya da Ay\u2019\u0131n D\u00fcnya etraf\u0131nda d\u00f6nmesiyle k\u00fctle\u00e7ekim aras\u0131nda \u00e7ok do\u011frudan bir neden-sonu\u00e7 ili\u015fkisi var gibi g\u00f6z\u00fck\u00fcyor. Oysa Newton zaman\u0131ndan beri biliniyor ki, iki de\u011fil de \u00fc\u00e7 cisim oldu\u011funda (\u00f6rne\u011fin G\u00fcne\u015f, D\u00fcnya ve Ay) bu cisimlerin birbirleri etraf\u0131nda d\u00f6nmelerini analitik denklemlerle ifade etmek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil. Dolay\u0131s\u0131yla d\u00fcnyan\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6nme nedeni k\u00fctle\u00e7ekimdir diyemeyiz. G\u00fcne\u015f sistemi kararl\u0131ysa, d\u00fcnyam\u0131z tek ba\u015f\u0131na uzayda s\u00fcr\u00fcklenip gitmiyorsa bunun nedeni k\u00fctle\u00e7ekim de\u011fildir. Uzayda ba\u015f\u0131bo\u015f dola\u015fan y\u0131ld\u0131zlar var. Bunlar galaksilerin devasa \u00e7ekim etkilerinden kurtulmu\u015f g\u00f6kcisimleri. Peki neden biz G\u00fcne\u015f\u2019in etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fcyoruz? Bu soru asl\u0131nda Newton\u2019\u0131n da akl\u0131na gelmi\u015fti. \u00c7\u00fcnk\u00fc o \u00fcnl\u00fc evrensel k\u00fctle\u00e7ekim denklemi sadece iki cisim i\u00e7in bir a\u00e7\u0131klama sunabiliyordu. Oysa ortada G\u00fcne\u015f ve etraf\u0131nda gezegenlerden olu\u015fan bir G\u00fcne\u015f Sistemi Newton yasalar\u0131yla analitik olarak a\u00e7\u0131klanam\u0131yordu. Newton bu sorunu ilahi g\u00fcce ba\u015fvurarak ge\u00e7i\u015ftirdi: Ona g\u00f6re e\u011fer gezegenler y\u00f6r\u00fcngelerinden saparlarsa Tanr\u0131 onlar\u0131 tekrar y\u00f6r\u00fcngelerine sokacakt\u0131.
\nAma elbette hi\u00e7 kimse bu a\u00e7\u0131klamayla tatmin olmad\u0131. Ayd\u0131nlanma \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n bilim insanlar\u0131 Tanr\u0131\u2019ya ba\u015fvurmadan do\u011fal olgular\u0131 a\u00e7\u0131klama g\u00fc\u00e7lerine g\u00fcveniyorlard\u0131. Newton\u2019dan y\u00fczy\u0131l kadar sonra, 18. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015flar\u0131nda Laplace problemi \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ilan etti. Ama analitik olarak de\u011fil (ki g\u00fcn\u00fcm\u00fczde 3 ve \u00fc\u00e7ten fazla say\u0131da birbirleriyle do\u011frusal olmayan ili\u015fkiler i\u00e7inde bulunan cismin analitik \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131 konusunda fikir birli\u011fi vard\u0131r), iterasyon y\u00f6ntemine ba\u015fvurarak \u00e7\u00f6zmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 Laplace. \u0130terasyon y\u00f6ntemi, bir ad\u0131m\u0131n bir sonraki ad\u0131ma girdi olarak girildi\u011fi kesintili ve say\u0131sal hesaplama bi\u00e7imidir. \u00d6rne\u011fin modern bilgisayarlar analitik fonksiyonlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcmlerinde bile bu y\u00f6ntemi kullan\u0131rlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc bilgisayar\u0131n hesaplama y\u00f6ntemi s\u00fcrekli de\u011fil kesintilidir, 0 ve 1 \u015feklindeki bit\u2019lerden olu\u015fur. Laplace \u00f6nce cisimlerden birinin hareketsiz oldu\u011funu varsay\u0131p di\u011fer ikisinin kendi y\u00f6r\u00fcngelerinde k\u0131sa bir mesafeyi nas\u0131l kat ettiklerini hesaplama y\u00f6ntemiyle, ad\u0131m ad\u0131m her seferinde yeni pozisyonlardan ba\u015flayarak di\u011fer bir cismi hareketsiz tutarak sonuca varmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Bu y\u00f6ntem \u00e7ok kesin sonu\u00e7lar vermez. Ama Laplace Mars, J\u00fcpiter ve Sat\u00fcrn gibi gezegenlerin y\u00f6r\u00fcngelerinde g\u00f6zlemlenmi\u015f d\u00f6ng\u00fcleri de hesaplara katarak sonu\u00e7lar\u0131 d\u00fczeltti. G\u00fcne\u015f\u2019in k\u00fctlesi \u00e7ok b\u00fcy\u00fck oldu\u011fu i\u00e7in, di\u011fer gezegenlerin \u00e7ekim etkisini ihmal ederek hesaplar yapabildi. Laplace \u00fc\u00e7 cisim problemini \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc iddia etti\u011fi G\u00f6k Mekani\u011fi<\/em> (Traite de Mecanique Celeste<\/em>) adl\u0131 \u00e7ok ciltli kitab\u0131n\u0131 Napol\u00e9on\u2019a ithaf etti. Napol\u00e9on\u2019un dan\u0131\u015fmanlar\u0131 h\u00fck\u00fcmdara kitapta Tanr\u0131\u2019dan bahsedilmedi\u011fini s\u00f6yleyerek Laplace\u2019\u0131 k\u00f6t\u00fclemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Laplace\u2019\u0131n cevab\u0131ysa tarihe ge\u00e7ti: \u201cO varsay\u0131ma ihtiya\u00e7 duymuyorum.\u201d(1)
\nAncak Laplace problemi \u00e7\u00f6zememi\u015fti. Her ne kadar \u00fc\u00e7 ve daha \u00e7ok say\u0131da cisimden olu\u015fan sistemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc konusunda \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 geli\u015fmeler kaydetmi\u015fse de, G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin kararl\u0131 olaca\u011f\u0131 (di\u011fer bir ifadeyle G\u00fcne\u015f\u2019in yar\u0131n do\u011faca\u011f\u0131) matematiksel bir kesinlikle, iki kere ikinin d\u00f6rt etti\u011fi gibi ispat edilememi\u015fti. Frans\u0131z biliminsan\u0131 ve matematik\u00e7i Henri Poincar\u00e9 1880\u2019lerde, Laplace\u2019\u0131n gezegen y\u00f6r\u00fcngelerinin kararl\u0131l\u0131\u011f\u0131 problemini \u00e7\u00f6zememi\u015f oldu\u011funu g\u00f6stermekle kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda k\u0131s\u0131tl\u0131 \u00fc\u00e7 cisim probleminin (iki b\u00fcy\u00fck y\u0131ld\u0131z ve onlara etki etmeyen k\u00fc\u00e7\u00fck bir gezegen) bile kestirim teknikleriyle \u00e7o\u011fu zaman \u00e7\u00f6z\u00fclemedi\u011fini ve Newton mekani\u011fine tabi olan basit y\u00f6r\u00fcngelerin kaotik ve tahmin edilemez \u015fekilde davranabilece\u011fini ortaya koydu. B\u00f6ylece \u201ckaos kuram\u0131\u201d modern anlam\u0131yla ba\u015flam\u0131\u015f oldu. Poincar\u00e9\u2019nin ke\u015ffetti\u011fi \u015fey g\u00fcn\u00fcm\u00fczde kelebek etkisi olarak bilinir. Buna g\u00f6re belirlenimci denklemler bile, e\u011fer do\u011frusal denklemler de\u011fillerse, ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131na o kadar hassast\u0131rlar ki, denklemlerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde ba\u015flang\u0131\u00e7ta yap\u0131lacak \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck farkl\u0131l\u0131klar ilerde b\u00fcy\u00fcyerek kaotik devinime yol a\u00e7ar. Diyelim ki, modern bilgisayarlar\u0131 kullanarak, G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019ndeki t\u00fcm gezegenleri ve onlar\u0131n birbirleri \u00fczerindeki etkilerini kapsayan, hepsi birbiri ard\u0131na gelen d\u00fczeltmelerden olu\u015fan ard\u0131\u015f\u0131k i\u015flemlerle (iterasyonlarla) hesaplama yaparken, ilgilendi\u011finiz gezegenin g\u00f6zlemlenen as\u0131l y\u00f6r\u00fcngesine yak\u0131n \u00e7ok iyi bir kestirim kullanmak istiyorsunuz. Ancak bu gezegenin, g\u00f6zlemlenen as\u0131l y\u00f6r\u00fcngesinde sonsuza dek nas\u0131l hareket edece\u011fini tahmin etmeye dair kesin bir matematiksel \u00e7\u00f6z\u00fcm olmad\u0131\u011f\u0131ndan, her zaman bir hata pay\u0131 olacakt\u0131r. O nedenle, denklemlerinizin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc i\u00e7in girece\u011finiz verilerdeki \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck farkl\u0131l\u0131klar, gelecekteki zamanlardaki y\u00f6r\u00fcngeleri \u00fczerinde tahmin edilemeyecek farkl\u0131l\u0131klara yol a\u00e7acakt\u0131r. Sonu\u00e7ta G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin kararl\u0131 kalaca\u011f\u0131n\u0131 bu hesaplamalarla ispatlamak olanaks\u0131zd\u0131r. Ancak yine de yar\u0131n G\u00fcne\u015f do\u011facak. G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin en az 4,5 milyar y\u0131ld\u0131r kararl\u0131 bir \u015fekilde i\u015fledi\u011fi de olgusal bir ger\u00e7eklik. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bu \u00e7ekici etkisiyle ifade edilir. G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019miz bir \u00e7ekiciye oturmu\u015f kaotik bir sistem. Pek \u00e7ok ba\u015fka g\u00fcne\u015f sistemleri \u015eekil 2\u2019nin sol taraf\u0131nda g\u00f6sterildi\u011fi gibi da\u011f\u0131l\u0131p gittiler. Bizim G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019mizin bir \u00e7ekiciye oturup belli bir s\u00fcre i\u00e7in kararl\u0131 durumda devam etmesi tarihsel bir olay.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 2: Solda Poincare\u0301\u2019nin k\u0131s\u0131tl\u0131 \u00fcc\u0327 cisim probleminde ku\u0308c\u0327u\u0308k go\u0308kcisminin yo\u0308ru\u0308ngesi. Sag\u0306da Lorenz\u2019in kelebek c\u0327ekicisi.<\/figcaption><\/figure>\n

Uzun zaman unutulan Poincar\u00e9\u2019nin ke\u015ffini MIT meteorolo\u011fu Edward Lorenz 1959\u2019da tekrar ke\u015ffetti. Lorenz o y\u0131llarda basit atmosfer modelleriyle hava tahminleri yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Kulland\u0131\u011f\u0131 denklemler havan\u0131n bas\u0131n\u00e7, s\u0131cakl\u0131k vb. gibi de\u011ferlerini i\u00e7eren do\u011frusal olmayan denklemlerdi. T\u0131pk\u0131 Poincar\u00e9\u2019nin ke\u015ffetti\u011fi gibi, bu belirlenimci denklemlerin ba\u015flang\u0131\u00e7 girdilerindeki k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fikliklerin zamanla b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klara yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc. Kendi ifadesiyle pasifikte bir kelebe\u011fin kanat \u00e7\u0131rpmas\u0131 d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer ucunda f\u0131rt\u0131naya yol a\u00e7\u0131yordu. Elbette f\u0131rt\u0131nan\u0131n sebebi kelebe\u011fin kanat \u00e7\u0131rpmas\u0131 de\u011fildi, ama kanat \u00e7\u0131rpmadan do\u011fan \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bas\u0131n\u00e7 farkl\u0131l\u0131klar\u0131 bile hava tahmini denklemlerinin zamanla evriminde b\u00fcy\u00fck farkl\u0131l\u0131klara, f\u0131rt\u0131na tahminlerine yol a\u00e7\u0131yordu. Ancak yine de bu hava tahminleri \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri belli s\u0131n\u0131rlar\u0131n i\u00e7inde kal\u0131yordu. \u00d6rne\u011fin bir hafta sonra hava s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 0 derece ile 20 derece aras\u0131nda oynayabiliyordu ama -170 ya da +80 derece olmuyordu. Hava tahmini baz\u0131 de\u011ferlere \u201c\u00e7ekiliyordu\u201d (bkz. \u015eekil 2). Lorenz\u2019in \u00e7ekicisi de tesad\u00fcfen kelebe\u011fi and\u0131rd\u0131\u011f\u0131ndan bu \u015fekil b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada kaosun sembol\u00fc oldu. Modern kaos kuram\u0131, \u00e7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz karma\u015fan\u0131n baz\u0131 de\u011ferlere \u201c\u00e7ekilip\u201d \u00e7ekilmeyece\u011fini ara\u015ft\u0131r\u0131r. Bu \u00f6zel kaosa bilimde belirlenimci kaos denir. Daha bilimsel ad\u0131yla bu tip \u00e7al\u0131\u015fmalara \u201cdo\u011frusal olmayan dinamik\u201d denir ki, \u00e7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gerek fiziki gerekse toplumsal olgular\u0131 ara\u015ft\u0131ran geni\u015f bir bilim ordusu taraf\u0131ndan y\u00fcr\u00fct\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

Yeni bilim dal\u0131: Karma\u015f\u0131kl\u0131k bilimi
\n<\/strong>Karma\u015f\u0131kl\u0131k bilimi \u00e7ok yeni bir bilim dal\u0131. Neredeyse 40-50 y\u0131ll\u0131k diyebiliriz. 3-cisim problemi 350 y\u0131ld\u0131r bilinmesine kar\u015f\u0131n, asl\u0131nda bu problemin inceledi\u011fimiz b\u00fct\u00fcn sistemlerde var olmas\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131lmas\u0131 olduk\u00e7a yava\u015f ger\u00e7ekle\u015fti. Bunun bir nedeni de elbette indirgemeci incelemelerin daha basit olmas\u0131 ve bunlar\u0131n a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fcn\u00fcn bulunmas\u0131. G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019ni bir b\u00fct\u00fcn olarak ele alamasak da, b\u00fct\u00fcn k\u00fctlenin G\u00fcne\u015f\u2019te topland\u0131\u011f\u0131n\u0131 varsayarak (ki bu olduk\u00e7a do\u011fru bir varsay\u0131md\u0131r) d\u00fcnyan\u0131n G\u00fcne\u015f etraf\u0131nda d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc tatmin edici bir hassasl\u0131k d\u00fczeyinde ba\u015far\u0131yla a\u00e7\u0131klayabiliriz. Ama i\u015f ger\u00e7ekten G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nin neden kararl\u0131 oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamaya gelince elimizde bunu s\u00f6yleyebilecek bir kuram kalmaz. Bu yeni bilim dal\u0131ndaki geli\u015fmeler ilk olarak ancak 1980\u2019li y\u0131llar\u0131n sonunda yay\u0131nlanm\u0131\u015f ve \u015fimdi klasikle\u015fmi\u015f olan Ilya Prigogine ile Isabelle Stengers\u2019\u0131n beraber yazd\u0131\u011f\u0131 Order out of Chaos <\/em>(Kaostan D\u00fczene<\/em>)(2)<\/em> ve daha sonra James Gleick\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 Chaos<\/em> (Kaos<\/em>)(3)<\/em> adl\u0131 kitaplarla geni\u015f halk kitlelerine ula\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Ilya Prigogine ile Isabelle Stengers\u2019\u0131n beraber yazd\u0131\u011f\u0131 Order out of Chaos (Kaostan D\u00fczene) adl\u0131 kitap karma\u015f\u0131kl\u0131k biliminin klasiklerinden biri.<\/figcaption><\/figure>\n

Karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n<\/strong> (complexity) tam bir tan\u0131m\u0131 yok ama kar\u0131\u015f\u0131kl\u0131kla<\/strong> (complicated) kar\u0131\u015ft\u0131rmamak gerekir. \u00d6rne\u011fin satran\u00e7 karma\u015f\u0131k bir sistemdir. Satran\u00e7ta Claude Elwood Shannon\u2019un hesaplamalar\u0131na g\u00f6re her hamlede oyuncunun ortalama 30 farkl\u0131 se\u00e7ene\u011fini de hesaba katarsak 10150<\/sup> olas\u0131 hamle dizilimi elde ederiz. Bu say\u0131 g\u00f6zlemlenebilir evrendeki yakla\u015f\u0131k 1080 <\/sup>atomdan kat be kat fazla bir say\u0131d\u0131r. S\u0131n\u0131rl\u0131 say\u0131da kuralla \u00fcretilen bu s\u00fcrekli yenilik<\/strong>, karma\u015f\u0131k sistemlerin ay\u0131rt edici \u00f6zelli\u011fidir: DNA d\u00f6rt n\u00fckleotidin dizilerinden olu\u015fur ancak hi\u00e7bir insan birbirine tamamen benzemez; \u00d6klit\u00e7i geometrinin teoremleri yaln\u0131zca be\u015f aksiyoma dayan\u0131r ama iki bin y\u0131ld\u0131r yeni teoremler olu\u015fturulmakta. \u0130nsan toplumlar\u0131ndan d\u00fcnya biyosferine kadar say\u0131s\u0131z karma\u015f\u0131k sistem vard\u0131r: piyasalar, ekonomik sistemler; proteinlerden, zarlardan, organellerden, h\u00fccrelerden ve organlardan olu\u015fan \u00e7ok h\u00fccreli organizmalar; beynimizdeki n\u00f6ronlar; kullan\u0131c\u0131lar\u0131yla, istasyonlar\u0131yla, sunucular\u0131yla ve siteleriyle internet vs\u2026 Karma\u015f\u0131k sistemlerin en \u00f6nemli \u00f6zelli\u011fi \u201cb\u00fct\u00fcn\u00fcn eylemi par\u00e7alar\u0131n eylemlerinin toplam\u0131ndan daha fazla\u201d olmas\u0131d\u0131r ki, \u201cbelirme\u201d ad\u0131 verilen bu \u00f6zelli\u011fi onu di\u011fer sistemlerden ay\u0131r\u0131r. \u00d6rne\u011fin \u0131slakl\u0131k beliren bir \u00f6zelliktir. Yoksa H2<\/sub>O molek\u00fcllerinden olu\u015fmu\u015f suyun par\u00e7alar\u0131nda \u0131slakl\u0131k diye bir \u00f6zellik bulunmaz. Biyolojik evrimi de karma\u015f\u0131k sistemleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne almadan anlayamay\u0131z: Yeni ortaya \u00e7\u0131kan her bir t\u00fcr, yeni bir veya daha fazla t\u00fcr i\u00e7in bir ni\u015f sunar.
\nKarma\u015f\u0131k sistemlerin belli ba\u015fl\u0131 en \u00f6nemli \u00f6zellikleri \u015funlard\u0131r:
\n– Geri bildirim.
\n– Do\u011frusal olmayan ili\u015fkiler.
\n– Belirme olgusu.
\nK\u00fcmelenmenin toplam taraf\u0131ndan elde edilemeyen<\/strong> \u00f6zellikler sergiledi\u011fi etkile\u015fimler belirmeyi do\u011furur. G\u00fcnl\u00fck hayatta kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan hemen her \u015fey beliren neden-sonu\u00e7 ili\u015fkileridir. Kristalin olu\u015fmas\u0131 beliren bir \u00f6zelliktir, atomlar\u0131n aras\u0131 temel kuvvetlerle form\u00fcle edilemez. Suyun donmas\u0131, s\u0131v\u0131n\u0131n buharla\u015fmas\u0131 gibi b\u00fct\u00fcn faz ge\u00e7i\u015fleri beliren \u00f6zellikler ortaya \u00e7\u0131kart\u0131r. B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019dan sonra evrenin ge\u00e7irdi\u011fi madde\/kar\u015f\u0131-madde simetrisinin k\u0131r\u0131lmas\u0131 vs gibi b\u00fct\u00fcn faz ge\u00e7i\u015fleri, ilk DNA\u2019n\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, ilk \u00f6n-h\u00fccrenin belirmesi, canl\u0131 ad\u0131n\u0131 verdi\u011fimiz biyolojik h\u00fccrenin belirmesi vb gibi say\u0131s\u0131z \u00f6rnekte, bir seviyedeki se\u00e7ili k\u00fcmelenmeler daha y\u00fcksek seviyedeki belirme \u00f6zellikleri i\u00e7in birer yap\u0131ta\u015f\u0131d\u0131r, t\u0131pk\u0131 H2<\/sub>O molek\u00fcllerinin su i\u00e7in birer yap\u0131ta\u015f\u0131 haline gelmesi gibi. Matematik terminolojisinde bu t\u00fcr sistemlere do\u011frusal-olmayan<\/strong> sistemler denir.(4)
\n\u00d6te yandan yeni bir seviyenin yasalar\u0131, \u00f6nceki seviyelerin yasalar\u0131yla uyum i\u00e7indedir. Di\u011fer bir deyi\u015fle daha d\u00fc\u015f\u00fck seviyelerdeki yasalar, y\u00fcksek seviyelerdeki yasalar\u0131 k\u0131s\u0131tlar. Karma\u015f\u0131k sistemlerde herhangi bir seviyedeki belirme \u00f6zellikleri, daha d\u00fc\u015f\u00fck seviyelerde belirlenen etkile\u015fimlerle tutarl\u0131 olmal\u0131d\u0131r.
\nKarma\u015f\u0131k sistemler, kabaca \u015fu davran\u0131\u015flar sergiler.
\n– Hayvan s\u00fcr\u00fclerinde ya da d\u00fcnyam\u0131z\u0131n biyosferinde ya da beynimizdeki n\u00f6ronlarda oldu\u011fu gibi \u00f6r\u00fcnt\u00fcler halinde \u00f6z \u00f6rg\u00fctlenme<\/strong>.
\n– Ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131ndaki k\u00fc\u00e7\u00fck de\u011fi\u015fimlerin daha sonras\u0131nda daha b\u00fcy\u00fck de\u011fi\u015fimlere yol a\u00e7mas\u0131nda oldu\u011fu gibi kaotik davran\u0131\u015f<\/strong> (\u201ckelebek etkisi\u201d).
\n– Nadir olaylar\u0131n (\u00f6rn. kitlesel yok olu\u015flar ve depremler) normal (\u00e7an e\u011frisi) da\u011f\u0131l\u0131mda \u00f6ng\u00f6r\u00fclenden \u00e7ok daha s\u0131k ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi \u201ckuvvet yasas\u0131<\/strong>\u201d.
\n– Etkile\u015fimde bulunan arac\u0131lar\u0131n deneyim biriktirdik\u00e7e stratejilerini \u00e7ok \u00e7e\u015fitli yollarla de\u011fi\u015fikli\u011fe u\u011fratt\u0131\u011f\u0131 uyarlanabilir etkile\u015fim<\/strong>.
\n– Belirme \u00f6zelli\u011fi.
\nGenellikle diferansiyel denklemlerle ifade edilen sabit fizik yasalar\u0131 \u00e7ok az say\u0131dad\u0131r, neredeyse bir A4 sayfas\u0131na s\u0131\u011far. Ama \u00e7evremize bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z zaman g\u00f6r\u00fclen do\u011fa olgular\u0131n\u0131n a\u00e7\u0131klamas\u0131 binlerce cilt kitaba s\u0131\u011fmaz. Az say\u0131daki fizik yasalar\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak etraf\u0131m\u0131zdaki karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131klayamay\u0131z. Bunlar beliren \u00f6zelliklerdir.(5) Karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131, entropideki (di\u011fer bir deyi\u015fle d\u00fczensizlikteki) art\u0131\u015fa ba\u011fl\u0131d\u0131r<\/strong>. Y\u00fcksek entropili bir denge durumunda olan bir sistemde karma\u015f\u0131kl\u0131k hi\u00e7bir zaman kendini g\u00f6stermez. Karma\u015f\u0131kl\u0131k her zaman dengeden uzakla\u015f\u0131rken ortaya \u00e7\u0131kar. Etraf\u0131m\u0131zda y\u0131ld\u0131zlar, gezegenler, canl\u0131lar, bilin\u00e7, d\u00fc\u015f\u00fcnce, toplum vs gibi karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131n\u0131n tek nedeni, evrenin d\u00fc\u015f\u00fck entropiden y\u00fcksek entropiye giden a\u011f\u0131r bir evrim s\u00fcrecinden ge\u00e7iyor olmas\u0131d\u0131r. Fizik yasalar\u0131 zamanda simetriktir, yani ge\u00e7mi\u015f ile gelecek ayr\u0131m\u0131 yapmaz. Zaman\u0131n bir y\u00f6n\u00fcn\u00fcn olmas\u0131n\u0131n nedeni (mesela do\u011fumdan \u00f6l\u00fcme do\u011fru gidi\u015fimiz ya da biyolojik evrimde karma\u015f\u0131k yap\u0131lar\u0131n ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131) entropinin art\u0131\u015f\u0131 demek olan termodinami\u011fin ikinci yasas\u0131d\u0131r. Entropinin art\u0131\u015f\u0131, dengeden s\u00fcrekli ka\u00e7an evrene ger\u00e7ek anlamda ya\u015fam verir.(6) Kuvvet yasalar\u0131<\/strong> her yerde kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u00d6rne\u011fin herhangi bir dilde en s\u0131k kullan\u0131lan s\u00f6zc\u00fck, en s\u0131k kullan\u0131lan ikinci s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn yakla\u015f\u0131k iki kat\u0131, en s\u0131k kullan\u0131lan \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn yakla\u015f\u0131k \u00fc\u00e7 kat\u0131\u2026 s\u0131kl\u0131kta kullan\u0131l\u0131r. Matematiksel a\u00e7\u0131dan s\u00f6zc\u00fckler bu kullan\u0131m bi\u00e7imlerine g\u00f6re s\u0131raland\u0131\u011f\u0131nda (1., 2.\u2026), sonras\u0131nda da bu kullan\u0131m\u0131na g\u00f6re bir grafik \u00e7\u0131kar\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan e\u011fri devasad\u0131r. Ayn\u0131 \u015fey depremlerden cam k\u0131r\u0131klar\u0131na kadar b\u00fct\u00fcn karma\u015f\u0131k do\u011fal olaylarda bulunur.(7)<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 3: Gutenberg-Richter yasas\u0131; depremlerin s\u0327iddetleri ile meydana geldig\u0306i s\u0131kl\u0131klar aras\u0131nda bag\u0306lant\u0131 kurar. Bu, 1\/f davran\u0131s\u0327\u0131n\u0131 go\u0308steren bir kuvvet yasas\u0131 o\u0308rneg\u0306idir.<\/figcaption><\/figure>\n

Karma\u015f\u0131k sitemler kendi kendilerini \u00f6rg\u00fctlerler. Buna en g\u00fczel \u00f6rnek olarak farkl\u0131 boyutlardaki hayvanlar\u0131n metabolizmalar\u0131 verilir. Hayvanlar\u0131n metabolizmalar\u0131n\u0131n \u00fcretti\u011fi \u0131s\u0131, onlar\u0131n \u00e7evresini saran zar\u0131n bar\u0131nd\u0131rd\u0131\u011f\u0131 h\u00fccrelerin say\u0131s\u0131 taraf\u0131ndan belirlenir ve hacimle yakla\u015f\u0131k olarak orant\u0131l\u0131d\u0131r. Geometrik olarak k\u00fcrenin y\u00fczey alan\u0131, en fazla k\u00fcrenin yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131n karesi \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcnde b\u00fcy\u00fcyebilir ve bu k\u00fcresel y\u00fczeyin kapsad\u0131\u011f\u0131 hacim de yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131n k\u00fcp\u00fc kadar artabilir. Dolay\u0131s\u0131yla bir hayvan\u0131n kaplay\u0131c\u0131 zar\u0131 k\u00fcre benzeri bir \u015fekle sahip oldu\u011fu \u00f6l\u00e7\u00fcde, hayvan\u0131n boyutlar\u0131 artarken \u0131s\u0131 \u00fcretimi oran\u0131na k\u0131yasla \u0131s\u0131 yayma kapasitesi 2\/3 kuvveti oran\u0131nda de\u011fi\u015fmelidir. O halde k\u00fc\u00e7\u00fck hayvanlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir hayvan \u0131s\u0131 yaymak i\u00e7in oransal olarak daha az alana sahip oldu\u011fundan hayli<\/strong> s\u0131cak olmal\u0131d\u0131r. \u00d6te yandan metabolizma h\u0131z\u0131 \u00fczerine yap\u0131lan daha titiz \u00f6l\u00e7\u00fcmler metabolizma h\u0131z\u0131\/boyut 3\/4 kuvvetine daha yak\u0131n oldu\u011funu ortaya \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Yani b\u00fcy\u00fck hayvanlar, y\u00fczey\/hacim hesaplar\u0131na g\u00f6re beklenenden daha s\u0131cakt\u0131r. Do\u011fru sonu\u00e7 karma\u015f\u0131k sistemlerin fraktaller \u015feklinde \u00f6z \u00f6rg\u00fctlenmesiyle bulundu. Bir organizman\u0131n, metabolizmas\u0131na enerji almada kulland\u0131\u011f\u0131 kaynaklar\u0131 elde etme s\u00fcreci her h\u00fccreye ula\u015fan do\u011frudan bir yol olsayd\u0131 nakliye problemiyle ba\u015f edilemezdi. Bunun yerine kaynaklar dallanan a\u011flar \u00fczerinden da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Fraktal bir y\u00fczeyin organizman\u0131n i\u00e7 k\u0131s\u0131mlar\u0131nda ilerlerken \u00f6zbenze\u015fik bir bi\u00e7imde dallanan bir ta\u015f\u0131ma a\u011f\u0131 her h\u00fccreye do\u011frudan giden bir yoldan daha az \u201cboru\u201d kullanarak da\u011f\u0131tacakt\u0131r. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n sonlar\u0131nda J. H. Brown, B. J. Enquist ve G. B. West bu fraktal \u00e7\u00f6z\u00fcmlemeyi titizlikle hesaplayarak 3\/4 kuvvet yasas\u0131n\u0131 belirlemi\u015flerdir. Bu elbette bir tasar\u0131mc\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc de\u011fildir. Milyarlarca y\u0131ll\u0131k evrim s\u00fcrecinde, h\u00fccrelerin kendi \u00f6z \u00f6rg\u00fctlenmeleriyle yava\u015f yava\u015f geli\u015ftirdikleri bir y\u00f6ntemdir ki bir benzerini de bir sonraki b\u00f6l\u00fcmde inceleyece\u011fimiz gibi d\u00fcnyam\u0131z\u0131n biyosferinde g\u00f6r\u00fcr\u00fcz.<\/p>\n

\"\"
James Lovelock, d\u00fcnyan\u0131n biyosferinin bir geri bildirimli sistem olarak kendi kendini reg\u00fcle etti\u011fini ortaya koyarak bu olguyu basit bir bilgisayar modeliyle a\u00e7\u0131klad\u0131. Biyosferimiz t\u0131pk\u0131 bir buzdolab\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131k reg\u00fclat\u00f6r\u00fc gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu.<\/figcaption><\/figure>\n

Karma\u015f\u0131k bir sistem olarak D\u00fcnya iklimi
\n<\/strong>1970\u2019lerden \u00f6nce G\u00fcne\u015f\u2019in parlakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n milyarlarca y\u0131l i\u00e7inde s\u00fcrekli artt\u0131\u011f\u0131 bilinmekteydi, ancak hi\u00e7 kimse D\u00fcnya\u2019n\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n neden G\u00fcne\u015f\u2019le birlikte artmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayamam\u0131\u015ft\u0131. James Lovelock, d\u00fcnyan\u0131n biyosferinin bir geri bildirimli<\/strong> sistem olarak kendi kendini reg\u00fcle etti\u011fini ortaya koyarak bu olguyu basit bir bilgisayar modeliyle a\u00e7\u0131klad\u0131. Biyosferimiz t\u0131pk\u0131 bir buzdolab\u0131ndaki s\u0131cakl\u0131k reg\u00fclat\u00f6r\u00fc gibi \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Ancak bir farkla ki, biyosferi kimse programlamam\u0131\u015ft\u0131, her \u015fey kendi kendine ger\u00e7ekle\u015fiyordu. Lovelock bunu \u201cpapatya d\u00fcnyas\u0131\u201d ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi basit bir modelle a\u00e7\u0131klad\u0131: Bir bilgisayar sim\u00fclasyonunda papatyalar sadece belli s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131nda \u00fcremeye g\u00f6re programland\u0131. \u0130ki renk papatya vard\u0131; siyah ve beyaz papatyalar. Siyah papatyalar \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 so\u011furduklar\u0131ndan \u00e7evreyi \u0131s\u0131t\u0131rlar, beyaz papatyalarsa \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tarak s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcr. Bilgisayar sim\u00fclasyonlar\u0131 bu papatyalar\u0131 kendi kendilerine \u00fcremeye b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131nda, ortam\u0131n belli s\u0131cakl\u0131k de\u011ferlerini korudu\u011fu g\u00f6r\u00fcld\u00fc. \u00c7\u00fcnk\u00fc siyah papatyalar \u00e7ok \u00fcredi\u011finde ortam \u0131s\u0131n\u0131yordu ve papatyalar \u00f6lmeye ba\u015fl\u0131yordu. Beyaz papatyalar \u00e7ok \u00fcredi\u011findeyse s\u0131cakl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcyor ve papatyalar yine \u00f6l\u00fcyordu. Dolay\u0131s\u0131yla papatyalar\u0131n hayatta kalabilece\u011fi bir s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131 kendili\u011finden olu\u015fmu\u015f oluyordu. Bu basit modeli biyosferimize, yani d\u00fcnyada ya\u015fayan b\u00fct\u00fcn canl\u0131lara uygulad\u0131\u011f\u0131nda Lovelock, Gaia<\/strong> ad\u0131n\u0131 verdi\u011fi d\u00fcnya sisteminin kendini nas\u0131l belli s\u0131cakl\u0131k aral\u0131\u011f\u0131nda tuttu\u011funu g\u00f6sterdi.(8) \u00d6zetlersek, t\u00fcm bu kaos ve karma\u015f\u0131kl\u0131k d\u00fc\u015f\u00fcncesinin temeli, sistemin kendi ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131na olan duyarl\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve geri bildirim gibi iki basit d\u00fc\u015f\u00fcnceden ibarettir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 4: Lovelock\u2019un kendilig\u0306inden bir geri bildirim sistemi olus\u0327turan papatya du\u0308nyas\u0131 modeli, Gu\u0308nes\u0327\u2019in parlakl\u0131g\u0306\u0131 artarken Du\u0308nya\u2019n\u0131n neden ayn\u0131 s\u0131cakl\u0131kta kald\u0131g\u0306\u0131n\u0131 bas\u0327ar\u0131yla ac\u0327\u0131klar.<\/figcaption><\/figure>\n

Korona ve karma\u015f\u0131kl\u0131k
\n<\/strong>Kas\u0131m 2019\u2019dan bu yana ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201ckorona vakas\u0131\u201d hem do\u011fal hem de toplumsal karma\u015f\u0131k sistemlere tam bir \u00f6rnek olu\u015fturuyor. \u00d6nce meselenin biyolojik karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na bakal\u0131m. Evrimde geri bildirimin rol\u00fcn\u00fc g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck. S\u00fcrekli bir geri bildirimle gitgide daha karma\u015f\u0131k sistemler ve yeni \u00fcst d\u00fczeyler \u00e7\u0131kar ortaya. Sadece vir\u00fcslere odaklan\u0131rsak, bu \u201cfailler\u201d gezegen ekolojisi u\u0308zerinde \u00e7ok etkin oyunculard\u0131r. Vir\u00fcsler, tu\u0308rler aras\u0131nda DNA\u2019lar\u0131 tas\u0327\u0131r, evrim ic\u0327in yeni kal\u0131tsal malzeme sag\u0306lar ve c\u0327ok c\u0327es\u0327itli organizma popu\u0308lasyonlar\u0131n\u0131 du\u0308zenlerler. En ku\u0308c\u0327u\u0308k mikroptan en bu\u0308yu\u0308k memeliye kadar bu\u0308tu\u0308n tu\u0308rler, viru\u0308slerin eylemlerinden etkilenirler. Viru\u0308sler soludug\u0306umuz havadaki oksijenin c\u0327og\u0306unun u\u0308retimine ve gezegenin \u0131s\u0131 ayar kontrolu\u0308ne yard\u0131m ederler. Kabataslak bir hesapla, Du\u0308nya gezegenindeki tu\u0308m fotosentezlerin yu\u0308zde 10\u2019u viru\u0308s genleriyle gerc\u0327ekles\u0327tirilmektedir. On kez nefes al\u0131p verdig\u0306imizde, bu nefeslerin biri size bir viru\u0308s sayesinde gelecektir. (9) Viru\u0308sler say\u0131ca okyanusun dig\u0306er bu\u0308tu\u0308n sakinlerinden, yaklas\u0327\u0131k bire on bes\u0327 oran\u0131nda, daha fazlad\u0131r. Okyanusun bu\u0308tu\u0308n viru\u0308slerini bir teraziye koyacak olursan\u0131z, ag\u0306\u0131rl\u0131klar\u0131 yetmis\u0327 bes\u0327 milyon mavi balinan\u0131n ag\u0306\u0131rl\u0131g\u0306\u0131na es\u0327it olacakt\u0131r. \u00d6zetle asl\u0131nda t\u00fcrc\u00fc bak\u0131\u015f\u0131m\u0131zdan kurtulup nesnel bir \u015fekilde bakmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rsak bu d\u00fcnyan\u0131n as\u0131l sahipleri vir\u00fcsler (ve bakteriler) diyebiliriz. Vir\u00fcslerden ka\u00e7\u0131\u015f yoktur, onlar her yerdedir. Vir\u00fcslerin evrimi geri beslemeli uyarlanabilir karma\u015f\u0131k sistemlere (complex adaptive sistems) \u00e7ok iyi bir \u00f6rnek olu\u015fturur. Vir\u00fcs\u00fcn genomunu meydana getiren d\u00f6rt temel baz\u0131n binlerce farkl\u0131 dizilimi tam bir karma\u015f\u0131k sistem \u00f6rne\u011fidir. \u00c7\u00fcnk\u00fc bunlar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 25-30 bin n\u00fckleotid \u201cb\u00fct\u00fcn\u00fc\u201d kesinlikle par\u00e7alardan fazlad\u0131r. Burada hem \u201cbelirme\u201d olay\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz hem de h\u0131zl\u0131 mutasyonlar\u0131yla ortama adapte olma kapasiteleriyle uyarlanabilir etkile\u015fim<\/strong> sergilerler. Ayn\u0131 zamanda \u00f6z \u00f6rg\u00fctlenme \u00f6zelli\u011fi de vard\u0131r vir\u00fcslerin. Her ne kadar canl\u0131 kabul edilmeseler de viru\u0308sler hu\u0308creye girdi\u011finde bir gu\u0308n ic\u0327erisinde kendilerinin binlerce kopyas\u0131n\u0131 \u00e7\u0131karabilirler. Vir\u00fcsler tasar\u0131m \u00f6rne\u011fi de\u011fildir. Milyarlarca y\u0131ld\u0131r kendi kendilerine bilin\u00e7siz olarak \u00f6rg\u00fctlenen ama sonu\u00e7ta ortaya \u201c\u00f6r\u00fcnt\u00fcler\u201d \u00e7\u0131karan (mesela kona\u011fa zarar vermek ya da konakta bir de\u011fi\u015fime yol a\u00e7mak gibi) molek\u00fcl zincirleridir. Ama molek\u00fcllerin basit\u00e7e diziliminden \u00e7ok daha fazla bir anlamda.
\nSog\u0306uk alg\u0131nl\u0131g\u0306\u0131n\u0131n da ana nedeni olan insan rhinoviru\u0308su\u0308 (rhino<\/em> burun anlam\u0131nda) bu\u0308tu\u0308n viru\u0308sler aras\u0131nda en etkili olanlardan biridir. Ortalama bir insan\u0131n bu\u0308tu\u0308n yas\u0327am\u0131n\u0131n bir y\u0131l\u0131n\u0131, sog\u0306uk alg\u0131nl\u0131g\u0306\u0131ndan muzdarip bir s\u0327ekilde yatakta gec\u0327irdig\u0306i ve her y\u0131l grip kaynakl\u0131 yar\u0131m milyona yak\u0131n \u00f6l\u00fcm oldu\u011fu tahmin edilmektedir. Son olaylar\u0131n kahraman\u0131 ve COVID-19 olarak adland\u0131r\u0131lan hastal\u0131\u011f\u0131n sebebi olarak g\u00f6sterilen SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fc de y\u0131llardan beri evrimi izlenen SARS, MERS gibi Corona vir\u00fcslerinin genetik de\u011fi\u015fimlere u\u011framas\u0131 sonucu yeni tan\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir vir\u00fcs. Bu konuda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 yaz\u0131lar Bilim ve Gelecek<\/em> dergisinin Mart say\u0131s\u0131nda yer alm\u0131\u015ft\u0131.(10) Bu yaz\u0131da son ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z krizinin toplumsal boyutuna dikkat \u00e7ekmeye \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131m.<\/p>\n

\"\"
Uzmanlar\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re bu vir\u00fcsten ka\u00e7\u0131\u015f yok. Er ya da ge\u00e7, hemen herkes bu vir\u00fcse yakalanacak. Ama elbette yakalanan herkes hasta olmayacak ki bu da karma\u015f\u0131k sistemlerin bir \u00f6zelli\u011fidir: kelebek etkisi.<\/figcaption><\/figure>\n

Vir\u00fcs\u00fcn toplumsal dinamiklere etkisi
\n<\/strong>Vir\u00fcsler milyonlarca y\u0131ld\u0131r bizimle birlikte ya\u015fad\u0131klar\u0131 ve bazen de b\u00fcy\u00fck salg\u0131nlara yol a\u00e7t\u0131klar\u0131 halde neden bu sefer bu kadar b\u00fcy\u00fck bir krize yol a\u00e7t\u0131. Her \u015feyden \u00f6nce bu yeni vir\u00fcs\u00fcn (SARS-CoV-2) \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatal\u0131m. \u00d6l\u00fcm oran\u0131 d\u00fc\u015f\u00fck de olsa, h\u0131zla bula\u015f\u0131p herkesi enfekte etme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 y\u00fcz\u00fcnden sa\u011fl\u0131k merkezleri alarm \u00e7anlar\u0131 \u00e7almaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Yarasalardan kaynakland\u0131\u011f\u0131 tahmin edilen memeli korona vir\u00fcsleri onlara bir zarar vermiyor, \u00e7\u00fcnk\u00fc birlikte ya\u015famaya adapte olmu\u015flar. Ancak insana bula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda yeni bir gen dizilimiyle kar\u015f\u0131la\u015fan vir\u00fcs, kendi zarar\u0131na da olsa kona\u011fa (yani bizlere) zarar verebiliyor. Hepinizin bildi\u011fi gibi Mart ay\u0131n\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda \u00fclkemizde de sert \u00f6nlemler al\u0131nmaya ba\u015fland\u0131: okullar tatil edildi, kafeler, barlar ve lokantalar kapat\u0131ld\u0131. #Evdekal kampanyas\u0131 ba\u015flad\u0131 ve pek \u00e7ok kimse kendini eve kapatt\u0131. Peki, bu bir \u00e7\u00f6z\u00fcm m\u00fc? Vir\u00fcsten ka\u00e7abilir miyiz, saklanabilir miyiz? Uzmanlar\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re bu vir\u00fcsten ka\u00e7\u0131\u015f yok. Er ya da ge\u00e7, hemen hemen herkes bu vir\u00fcse yakalanacak. Ama elbette yakalanan herkes hasta olmayacak ki bu da karma\u015f\u0131k sistemlerin bir \u00f6zelli\u011fidir: kelebek etkisi. Her beden farkl\u0131 bir reaksiyon g\u00f6sterir ayn\u0131 vir\u00fcse. \u00dcstelik vir\u00fcs de durmadan mutasyon ge\u00e7irmektedir. Kona\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ld\u00fcren vir\u00fcsler genlerini art\u0131k aktaramaz olur, kona\u011f\u0131yla beraber ya\u015fayacak \u015fekilde mutasyon ge\u00e7irenler ise genlerini aktararak \u00e7o\u011fal\u0131r. Bizler de yava\u015f yava\u015f vir\u00fcsle ya\u015famay\u0131 \u00f6\u011freniriz ve sonunda di\u011fer normal grip vir\u00fcsleri gibi bizlerin bir par\u00e7as\u0131 olur SARS-CoV-2. Ancak o zamana kadar maalesef pek \u00e7ok can kayb\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor uzmanlar. Uzun vadede hasta olacak insan say\u0131s\u0131 ayn\u0131. B\u00fct\u00fcn bu \u00f6nlemlerin tek amac\u0131 hastanelere birden y\u0131\u011f\u0131lmay\u0131 \u00f6nlemek. \u0130\u015fin asl\u0131, e\u011fer sa\u011fl\u0131k sistemimiz yeterli olsayd\u0131 b\u00fct\u00fcn \u00f6nlemlere de gerek kalmayacakt\u0131. Bu \u00f6nlemler vir\u00fcsten ilelebet ka\u00e7maya y\u00f6nelik de\u011fil. Bir g\u00fcn mutlaka yakalanaca\u011f\u0131z, belki hasta olaca\u011f\u0131z belki olmayaca\u011f\u0131z. Hasta olsak bile hayat\u0131m\u0131z\u0131 kaybetme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck.
\nKorona krizi o kadar karma\u015f\u0131k bir kriz ki, insanlar do\u011frusal d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi b\u0131rakmad\u0131klar\u0131 s\u00fcrece bunu kavrayamayacaklar. \u00d6rne\u011fin \u015f\u00f6yle haberler okuyoruz gazetelerde: \u00c7in\u2019in salg\u0131nla m\u00fccadelesi nas\u0131l ba\u015far\u0131l\u0131 oldu?(11) Salg\u0131nla m\u00fccadelede ba\u015far\u0131l\u0131 olmak ne anlama geliyor? Vir\u00fcs\u00fcn \u00c7in s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde k\u00f6k\u00fcn\u00fcn kaz\u0131nmas\u0131 m\u0131? \u00c7in\u2019de COVID-19 hastas\u0131 kalmamas\u0131 m\u0131? Hi\u00e7biri de\u011fil. Salg\u0131nla m\u00fccadelede ba\u015far\u0131l\u0131 olmak, hasta say\u0131s\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131k sisteminin kald\u0131rabilece\u011fi y\u00fck\u00fc ge\u00e7memesi demek. Yoksa bu vir\u00fcs uzun y\u0131llar bizi terk etmeyecek.
\nHastal\u0131\u011f\u0131n pandemi boyutuna ula\u015fmas\u0131n\u0131n bir nedeni de ba\u015flang\u0131c\u0131nda etkenin bilinmemesi. Etkenin (yani Sars-CoV-2\u2019nin) tan\u0131mlanmas\u0131ndan ve (klasik) SARS benzeri bir etken oldu\u011fu ama ondan daha h\u0131zl\u0131 yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve belirtisiz olgu oran\u0131n\u0131n (ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131n oran\u0131n\u0131n) y\u00fcksek oldu\u011fu g\u00f6sterildikten sonra salg\u0131n\u0131n toplum i\u00e7inde nas\u0131l bir evrilmeye y\u00f6nlenece\u011fi\u00a0de bilinmedi\u011finden s\u0131k\u0131 \u00f6nlemler al\u0131nmak zorunda kal\u0131nd\u0131. Pek do\u011fal ki sa\u011fl\u0131k sistemlerinin y\u00fcklenmesinden korkulmas\u0131 ve sa\u011fl\u0131k sistemlerinin yan\u0131t veremeyece\u011finin anla\u015f\u0131lmas\u0131 \u00f6nemli bir parametre ve \u00c7in bu nedenle binlerce yatakl\u0131k ge\u00e7ici hastaneler kurdu. Ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemlerinin yetersizli\u011fi, kapitalist sistemin insan ya\u015fam\u0131n\u0131 hi\u00e7e sayan de\u011ferler k\u00fcmesi yaratmas\u0131 bir ger\u00e7ektir, ancak bu s\u0131cak d\u00f6nemde bu sistemin yaratt\u0131\u011f\u0131 bu durum da salg\u0131nla ba\u015f edilmesinde dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken bir parametredir. Sonu\u00e7 olarak b\u00fct\u00fcn bu ko\u015fullar alt\u0131nda hastalanan ve \u00f6len insan say\u0131s\u0131 nas\u0131l en aza indirilir sorusu yan\u0131tlanmak durumundad\u0131r. Yani bu verili ortamda hastal\u0131kla ba\u015f etmekte do\u011fru politikalar nedir ve bu yetersizlikler\u00a0insanlara en do\u011fru \u015fekilde nas\u0131l anlat\u0131l\u0131r, bu ancak karma\u015f\u0131k sistemler analizleriyle m\u00fcmk\u00fcn olabilir.<\/p>\n

\"\"<\/p>\n

\u00dcstelik bir de b\u00fct\u00fcn bu karma\u015f\u0131k sistemdeki neden-sonu\u00e7 ili\u015fkilerini analiz etmek de hi\u00e7 kolay de\u011fil. Evet, bu yeni SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fc \u00e7ok bula\u015f\u0131c\u0131 ama ger\u00e7ekten \u00f6l\u00fcmlere o mu neden oluyor? Bilimde neden sonu\u00e7 ili\u015fkileri \u00e7ok karma\u015f\u0131kt\u0131r. A<\/em> olay\u0131n\u0131n nedeni B<\/em>\u2019dir demek neredeyse imk\u00e2ns\u0131z. Pek \u00e7ok fakt\u00f6r i\u015fin i\u00e7indeyken hangi fakt\u00f6r\u00fcn belli bir sonuca yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l s\u00f6yleyece\u011fiz? Karma\u015f\u0131k sistemler s\u00f6z konusu oldu\u011funda bilimsel olarak tek yapabildi\u011fimiz iki olay aras\u0131ndaki ilintiyi (korelasyonu) ortaya \u00e7\u0131karmakt\u0131r.(12) Konuyu basitle\u015ftirerek ele al\u0131rsak, bir bireyde iki vir\u00fcs\u00fcn oldu\u011funu varsayal\u0131m, birisi normal al\u0131\u015fk\u0131n oldu\u011fumuz (ama yine de \u00f6l\u00fcm oran\u0131 % 0,1) olan bir influenza vir\u00fcs\u00fc, di\u011feri de yeni bir vir\u00fcs olan SARS-CoV-2. \u015eimdi bu iki vir\u00fcs\u00fcn ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi zay\u0131f birinde veya \u00e7ok ya\u015fl\u0131 bir insanda bulundu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Bu iki vir\u00fcs\u00fc de ta\u015f\u0131yan hasta \u00f6lm\u00fc\u015f olsun. Acaba hangi vir\u00fcs y\u00fcz\u00fcnden \u00f6ld\u00fc? SARS-CoV-2 olmasayd\u0131 \u00f6lmeyecek miydi? \u00d6yle ya, her y\u0131l yar\u0131m milyona yak\u0131n (\u00e7o\u011fu ya\u015fl\u0131 veya ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemi zay\u0131f) insan gripten \u00f6l\u00fcyor. Bu gibi \u00f6rnekleri \u00e7o\u011faltmak m\u00fcmk\u00fcn. Ama her t\u00fcr do\u011fa biliminde, ikiden fazla \u00f6\u011fenin rol oynad\u0131\u011f\u0131 do\u011frusal olmayan sistemlerde neden-sonu\u00e7 ili\u015fkileri ancak Bayes\u00e7i (yani ko\u015fullu) istatistikle hesaplanabilir. Ama bu hesaplar \u00e7ok say\u0131da etmenin i\u015fin i\u00e7ine kar\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 durumda bazen i\u00e7inden \u00e7\u0131k\u0131lmaz hale gelir.
\n\u0130nsanlar olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 nesnel bir fenomen olarak d\u00fc\u015f\u00fcnmeye al\u0131\u015fm\u0131\u015flard\u0131r. Bayes\u00e7i olmayan frekantalist yakla\u015f\u0131mda, yani olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n nesnel farz edildi\u011fi yakla\u015f\u0131mda \u00f6rne\u011fin bir zar atsak 2 gelme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 1\/6 varsayar\u0131z. Bu durumda e\u011fer d\u00fcnyada COVID-19 y\u00fcz\u00fcnden 6 milyon insan \u00f6lecekse, bu vir\u00fcsten \u00f6lme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 P(\u00d6<\/em>) = 6 milyar\/6 milyon = % 0,1 buluruz ki bu da bizi binde bir olas\u0131l\u0131kla<\/strong> \u00f6lecekmi\u015fiz gibi yanl\u0131\u015f bir sonuca g\u00f6t\u00fcrebilir. Oysa 250 y\u0131ld\u0131r Bayes sayesinde biliyoruz ki, olas\u0131l\u0131k nesnel de\u011fil \u00f6zneldir, bir tak\u0131m \u00f6n varsay\u0131mlara dayan\u0131r. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcn olas\u0131l\u0131klar \u201cko\u015fullu\u201d olas\u0131l\u0131kt\u0131r. Bu \u00f6n varsay\u0131mlar da s\u00fcrekli de\u011fi\u015fmektedir. Herhangi birinin COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131ndan (pop\u00fcler deyimiyle koronadan) \u00f6lme ihtimali bir\u00e7ok \u00f6n ko\u015fula ba\u011fl\u0131d\u0131r. En ba\u015fta elbette SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fcne yakalanmas\u0131 gerekir ki\u015finin. Diyelim ki d\u00fcnyadaki herkes bu vir\u00fcse bir g\u00fcn yakalanacak. Sonraki ko\u015ful elbette bu vir\u00fcs\u00fcn hastal\u0131\u011fa yol a\u00e7m\u0131\u015f olmas\u0131 gelecek ki bu noktada art\u0131k g\u00f6zlemsel de\u011ferlere ihtiyac\u0131m\u0131z olacak. Di\u011fer b\u00fct\u00fcn fakt\u00f6rleri ve \u00f6n ko\u015fullar\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131p \u00e7ok basit bir model kurarsak olay\u0131 daha iyi anlamaya ba\u015flar\u0131z.
\nVarsayal\u0131m ki sizde SARS-CoV-2 vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn neden oldu\u011fu COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131 var. Ve bu vir\u00fcs\u00fcn \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc uzmanlar % 3,4 olarak a\u00e7\u0131kl\u0131yorlar (bkz<\/em>. Yukar\u0131daki tablo). Hemen pani\u011fe kap\u0131lmay\u0131n, % 3,4 olas\u0131l\u0131kla \u00f6lecek de\u011filsiniz. Yukar\u0131daki tabloyu temel al\u0131rsak ilk yakla\u015f\u0131mla kaba bir hesap yapabiliriz. Bayes\u00e7i istatisti\u011fin temel form\u00fcl\u00fcn\u00fc yazal\u0131m:<\/p>\n

P(\u00d6<\/em>|H<\/em>)xP(H<\/em>) = P(H<\/em>|\u00d6<\/em>)xP(\u00d6<\/em>)<\/p>\n

Bu denklemde P(\u00d6<\/em>|H<\/em>) ifadesi H<\/em> ko\u015fuluyla \u00d6<\/em> olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir. S\u00f6zel olarak ifade edersek, \u201cCOVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131 olma ko\u015fuluyla \u00f6l\u00fcm\u201d anlam\u0131na gelir ki arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u201cg\u00fcncellenmi\u015f\u201d olas\u0131l\u0131k budur. P(H<\/em>|\u00d6<\/em>) ifadesi ise \u00d6 <\/em>ko\u015fuluyla H<\/em> olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 demektir, yani \u00f6lenlerin COVID-19 hastas\u0131 olma olas\u0131l\u0131\u011f\u0131. Burada P(\u00d6<\/em>) \u00f6ncel olas\u0131l\u0131kt\u0131r ki meselenin can al\u0131c\u0131 noktas\u0131n\u0131 olu\u015fturur. P(\u00d6<\/em>) olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n \u00f6znel oldu\u011funun cisimle\u015fmi\u015f ifadesidir. Yani do\u011fadan de\u011fil bizim \u00f6n varsay\u0131mlar\u0131m\u0131zdan kaynaklan\u0131r. \u015eu anda bu ifadeye say\u0131sal bir de\u011fer vermek \u00e7ok zor ama en k\u00f6t\u00fc olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnelim ve d\u00fcnyada herkesin bir g\u00fcn koronadan \u00f6lme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131na binde bir (% 0,1) diyelim.
\nBu durumda arad\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcncellenmi\u015f olas\u0131l\u0131k:
\nP(\u00d6<\/em>|H<\/em>) = P(H<\/em>|\u00d6<\/em>)xP(\u00d6<\/em>) \/ P(H<\/em>) \u00bb %3,4 x (%20-30) x %0,1 olur ki bunun sonucu da yakla\u015f\u0131k % 0,02 \u00e7\u0131kar.
\nYani \u00e7ok kaba bir hesapla COVID-19 (korona) hastas\u0131 olan bir ki\u015finin hayat\u0131n\u0131 kaybetme olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 on binde 2\u2019dir (ba\u015flang\u0131\u00e7ta d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz gibi binde bir de\u011fil).
\n\u015eimdi bu \u00f6rne\u011fi pek \u00e7ok vir\u00fcse genelleyelim ve ayr\u0131ca \u00f6l\u00fcme yol a\u00e7an di\u011fer fakt\u00f6rleri de hesaba katal\u0131m. Bu durumda ger\u00e7ekten COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131ndan \u00f6lenlerin say\u0131s\u0131n\u0131n dramatik bir \u015fekilde d\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6receksiniz.
\nA1<\/sub>, A2<\/sub>, A3<\/sub>, vs \u015feklinde giden pek \u00e7ok fakt\u00f6r\u00fc i\u015fin i\u00e7ine katt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ko\u015fullu olas\u0131l\u0131k \u015fu hali al\u0131r:<\/p>\n

P(B) = P(B|A1<\/sub>)P(A1<\/sub>) + P(B|A2<\/sub>)P(A2<\/sub>) + P(B|A3<\/sub>)P(A3<\/sub>) + .. = \u00e5 P(B|Ai<\/sub>)P(Ai<\/sub>)<\/p>\n

\u0130nsanlar her g\u00fcn \u00f6l\u00fcyorlard\u0131 zaten. \u015eimdi buna COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n etkisini eklemek hi\u00e7 de kolay bir i\u015f de\u011fil.
\nPeki, o zaman her y\u0131l influenza vir\u00fcslerinden yar\u0131m milyona yak\u0131n insan \u00f6l\u00fcrken b\u00fct\u00fcn bu panik neden? Bunun incelemesini sosyologlara b\u0131rakaca\u011f\u0131m ancak birka\u00e7 noktaya dikkat \u00e7ekmek istiyorum. Son ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z toplumsal dinamikleri ancak karma\u015f\u0131k sistem analizleriyle anlayabiliriz. Karma\u015f\u0131k bir sistem olan toplum kendisini meydana getiren bireylerden fazlas\u0131d\u0131r. Bu da \u00f6rg\u00fctlenmeyle ortaya \u00e7\u0131kar. Son 20 y\u0131lda \u00fcstel bir \u015fekilde artan internet ve sosyal medya kullan\u0131m\u0131 bu karma\u015f\u0131k sisteme m\u00fcthi\u015f bir geri bildirim sa\u011flamakta. \u0130nsanlar d\u00fcnyan\u0131n her yerinden do\u011fru\/yanl\u0131\u015f an\u0131nda birtak\u0131m haberler al\u0131yorlar ve t\u0131pk\u0131 canl\u0131 bir organizma gibi sosyal medya b\u00fct\u00fcn bu girdilerden bir \u00e7\u0131kt\u0131 \u00fcretiyor. Eminim \u201ckorona krizini\u201d inceleyecek sosyologlar bu konuya geni\u015f yer ay\u0131racaklar. 5-10-20 y\u0131l arayla gelen \u00f6nceki SARS, MERS gibi vir\u00fcs \u00e7e\u015fitlerinin bu kadar pani\u011fe yol a\u00e7mamas\u0131n\u0131n \u00f6nemli bir nedeni sosyal a\u011flar\u0131n \u015fimdiye g\u00f6re daha zay\u0131f olu\u015flar\u0131 ve daha az geri bildirim vermeleri olmalar\u0131 diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.
\n\u00d6te yandan insan beyni do\u011frusal d\u00fc\u015f\u00fcnmeye al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ve neden-sonu\u00e7 ili\u015fkilerini A olay\u0131 B\u2019ye neden olur \u015feklinde de\u011ferlendirmeye evrimle\u015fti\u011fi i\u00e7in, vir\u00fcs gibi karma\u015f\u0131k bir meseleyi kafas\u0131nda \u00e7\u00f6zemeyip a\u015f\u0131r\u0131 tepkiler verebiliyorlar. \u00d6rne\u011fin sosyal medyada \u201cevde kalmayan bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcne neden olacakt\u0131r\u201d gibi a\u015f\u0131r\u0131 ifadelere \u00e7ok s\u0131k rastlar olduk. Bu t\u00fcr beyanlar sadece e\u011fitimsiz ya da konunun uzman\u0131 olmayan ki\u015filerden de\u011fil bazen yo\u011fun bak\u0131mda \u00e7al\u0131\u015fan doktorlardan veya uzmanlardan da gelebiliyor. \u00d6te yandan AVM\u2019ler a\u00e7\u0131k, i\u015fyerleri a\u00e7\u0131k, insanlar metrob\u00fcslerle i\u015fe gelip gidiyorlar. Bunlar sanki yokmu\u015f gibi, soka\u011fa \u00e7\u0131kan insan\u0131 lin\u00e7 etmeye y\u00f6nelik bir #evdekal kampanyas\u0131 ya\u015f\u0131yoruz. Sanki insanlar sonsuza kadar evde kalacaklar ve vir\u00fcsten kurtulacaklarm\u0131\u015f gibi bir hava estiriliyor. Oysa bu ge\u00e7ici eve kapanmalar, okula tatilleri vs sadece ve sadece sa\u011fl\u0131k merkezlerine y\u0131\u011f\u0131lmay\u0131 \u00f6nlemeye y\u00f6nelik. \u00dcstelik tam ters bir etki yap\u0131yor \u00e7\u00fcnk\u00fc biraz \u00f6ks\u00fcren insanlar eskiden olsa hastaneye gitmeyecekken \u015fimdi acil servislere y\u0131\u011f\u0131ld\u0131lar. Sonu\u00e7ta bu panik havas\u0131n\u0131n sa\u011fl\u0131k sisteminin y\u00fck\u00fcn\u00fc hafifletmekten \u00e7ok tersine y\u0131\u011f\u0131lmaya neden olmas\u0131 da olas\u0131. Elbette \u015fimdilik kesin bir \u015fey s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00e7ok karma\u015f\u0131k bir sistem. Basit analitik form\u00fcllerle a\u00e7\u0131klanamaz.
\nT\u00fcrkiye\u2019de \u015fu an uygulanan k\u0131smi soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131 ve baz\u0131 i\u015fyerlerinin ve okullar\u0131n tatili asl\u0131nda bir t\u00fcr \u201ckitle ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u201d sistemini hat\u0131rlat\u0131yor. Di\u011fer bir deyi\u015fle toplumun bir kesiminin hasta olmas\u0131n\u0131 g\u00f6ze alarak, vir\u00fcs\u00fcn evrim ge\u00e7irmesini beklemek ve b\u00f6ylece vir\u00fcse ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k kazanmak. Yoksa uzmanlar\u0131n dedi\u011fine g\u00f6re bu pandemiden % 100 kurtulu\u015f ancak bir ay s\u00fcreyle tam bir soka\u011fa \u00e7\u0131kma yasa\u011f\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra b\u00fct\u00fcn toplumun testlerden ge\u00e7irilip hastalar\u0131n izole edilerek tedavi edilmesiyle m\u00fcmk\u00fcn olabilir ki, bu da T\u00fcrkiye ger\u00e7ekleriyle uyu\u015fmamakta. B\u00fct\u00fcn \u00fclkenin bir ay s\u00fcreyle tam bir karantinada kalmas\u0131n\u0131n imk\u00e2ns\u0131zl\u0131\u011f\u0131 bir yana, 80 milyonun testten ge\u00e7irilmesi ve saptanan vakalar\u0131n hastanelerde tedaviye al\u0131nmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.
\nBaz\u0131 \u00fclkelerde COVID-19 hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131n art\u0131\u015f ve d\u00fc\u015f\u00fc\u015flerine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, grafiklerin ini\u015f ve \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131n\u0131n bir denkleme uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 zamanla geri beslemelerle (mesela tedavi ya da bula\u015fma gibi) artt\u0131\u011f\u0131n\u0131\/azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u015eekil 5\u2019teki grafi\u011fi etkileyen o kadar \u00e7ok fakt\u00f6r var ki, herhangi bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc ancak karma\u015f\u0131k sistem modellemeleriyle yap\u0131labilir.\"\"<\/p>\n

Toplumda panik yarat\u0131lmasayd\u0131, karantinalar ya\u015fanmasayd\u0131 ama sa\u011fl\u0131k sistemi herkese yeterli testi ve solunum cihaz\u0131 sa\u011flayacak kadar geli\u015fmi\u015f olsayd\u0131 bu grafik nas\u0131l giderdi bilmek \u00e7ok zor. \u00dcstelik durum sosyolojik a\u00e7\u0131dan daha da vahim bir hal almaya ba\u015flad\u0131, neredeyse orta\u00e7a\u011fdaki cad\u0131 av\u0131na benzer sahneler ya\u015fanmakta. 23 Mart g\u00fcn\u00fc Ukrayna\u2019da otob\u00fcste \u00f6ks\u00fcren biri d\u00f6v\u00fclerek otob\u00fcsten at\u0131ld\u0131.(13) Otob\u00fcse binmek zaten vir\u00fcs bula\u015fma vesilesiyken yarat\u0131lan bu panik ve histeri ortam\u0131, pandeminin verebilece\u011finden daha \u00e7ok zararlar verme yolunda gidiyor. Bu da karma\u015f\u0131k bir sistem olan toplumun nas\u0131l geri bildirim ara\u00e7lar\u0131yla irrasyonel bir dinami\u011fi kendili\u011finden yaratt\u0131\u011f\u0131na tam bir \u00f6rnek olu\u015fturuyor. Herhalde orta\u00e7a\u011fdaki ak\u0131l-d\u0131\u015f\u0131 cad\u0131 av\u0131 veya 1930\u2019lar Nazi Almanya\u2019s\u0131ndaki soyk\u0131r\u0131mlara kadar g\u00f6t\u00fcren toplumsal dinamikler de bu \u015fekilde olu\u015fmu\u015ftur. Art\u0131k toplumsal dinamikleri ara\u015ft\u0131ran \u00e7a\u011fda\u015f sosyolojik makaleler, karma\u015f\u0131k sistemlerdeki bu ak\u0131l-d\u0131\u015f\u0131 hareketlerin olu\u015fturdu\u011fu \u201cbelirme\u201d olgular\u0131 \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar (\u015eekil 6).<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 6:Son y\u0131llarda bas\u0131lan sosyoloji makalelerinde ba\u015fl\u0131kta \u201cbelirme\u201d ge\u00e7enler.<\/figcaption><\/figure>\n

 <\/p>\n

\u0130klim krizi mi toplumsal kriz mi?
\n<\/strong>Son y\u0131llar\u0131n en b\u00fcy\u00fck toplumsal olgular\u0131ndan biri de ku\u015fkusuz \u201ck\u00fcresel \u0131s\u0131nma\u201d meselesi. Bu bir bilimsel tart\u0131\u015fma oldu\u011fu halde tamamen politik, sosyolojik, k\u00fclt\u00fcrel ve ideolojik boyutlar kazanm\u0131\u015f durumda. D\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc iklimbilimci Mike Hulme\u2019\u00fcn belirtti\u011fi gibi, \u201c…iklim de\u011fi\u015fikli\u011fi, a\u011f\u0131rl\u0131kl\u0131 olarak fiziksel bir olgu olman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra sosyal bir olgu haline gelmi\u015ftir. Bu iki olgu da birbirinden \u00e7ok farkl\u0131d\u0131r\u201d(14) Yaz\u0131n\u0131n ba\u015flar\u0131nda da belirtti\u011fimiz gibi, 1970\u2019lere kadar d\u00fcnyan\u0131n neden bir kartopu olmad\u0131\u011f\u0131 tam olarak anla\u015f\u0131lamam\u0131\u015ft\u0131. D\u00fcnya 4,5 milyar y\u0131l i\u00e7inde \u00e7ok b\u00fcy\u00fck iklim de\u011fi\u015fikliklerine sahne olmu\u015f ve 6 \u00f6nemli evreden ge\u00e7mi\u015fti.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 7: D\u00fcnyan\u0131n 4,5 milyar y\u0131lda ge\u00e7irdi\u011fi belli ba\u015fl\u0131 evreler: Siyah D\u00fcnya, Gri D\u00fcnya, Mavi D\u00fcnya, K\u0131rm\u0131z\u0131 D\u00fcnya, Beyaz D\u00fcnya ve 450 milyon y\u0131ld\u0131r i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Ye\u015fil D\u00fcnya.<\/figcaption><\/figure>\n

Siyah D\u00fcnya:<\/strong> 4,5 milyar y\u0131l \u00f6nce G\u00fcne\u015fin etraf\u0131nda d\u00f6nen g\u00f6k cisimlerinin birle\u015fmesi sonucu olu\u015fan d\u00fcnya \u00f6nceleri binlerce derece s\u0131cakl\u0131ktayd\u0131. Zamanla \u00fcst katmanlar so\u011fudu.
\nGri D\u00fcnya:<\/strong> Kuartz vs gibi mineraller, granit kayalar olu\u015ftu.
\nMavi D\u00fcnya<\/strong>: D\u00fcnyan\u0131n y\u00fczeyini su (belki de kuyruklu y\u0131ld\u0131zlardan geldi) kaplad\u0131. En iyi \u00e7\u00f6z\u00fcc\u00fc olan su, ya\u015fam i\u00e7in en gerekli molek\u00fcld\u00fcr. Ya\u015fam\u0131n yap\u0131ta\u015flar\u0131 b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, ekstrem ko\u015fullarda, minerallerin \u00fczerinde olu\u015ftu. Tek h\u00fccreli prokaryotlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.
\nK\u0131rm\u0131z\u0131 D\u00fcnya<\/strong>: Prokaryotlardan fotosentez yaparak oksijen \u00fcreten \u00f6karyotlara ge\u00e7i\u015f. D\u00fcnyay\u0131 olu\u015fturan kayalar yakla\u015f\u0131k 250 mineral i\u00e7eriyordu. Oksijen sayesinde 5000\u2019in \u00fczerinde mineral olu\u015ftu ve oksitlenme yaparak d\u00fcnyay\u0131 k\u0131rm\u0131z\u0131ya boyad\u0131.
\nBeyaz D\u00fcnya:<\/strong> Yeni k\u0131talar olu\u015ftu, k\u0131talar birbirlerinden ayr\u0131ld\u0131. Kutuplarda biriken buzlar d\u00fcnyay\u0131 so\u011futtu. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnyay\u0131 buzlar kaplad\u0131. Ya\u015fam neredeyse tamamen yok olma a\u015famas\u0131na geldi. Yanarda\u011flardan \u00e7\u0131kan karbondioksit d\u00fcnyay\u0131 tekrar \u0131s\u0131tt\u0131 (Sera etkisi) ve ya\u015fam\u0131 kurtard\u0131.
\nYe\u015fil D\u00fcnya:<\/strong> 450 milyon y\u0131ld\u0131r i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Ye\u015fil D\u00fcnya canl\u0131lar\u0131n karaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla \u015fekillendi. Bol oksijen b\u00fcy\u00fck hayvanlar\u0131n geli\u015fimine yarad\u0131. \u00c7evremizde g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz canl\u0131 ya\u015fam asl\u0131nda son birka\u00e7 y\u00fcz milyon y\u0131lda olu\u015ftu.
\nB\u00fct\u00fcn bu evreler kendi i\u00e7 dinamikleriyle ger\u00e7ekle\u015fti. Son 500 milyon y\u0131l\u0131n s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimlerine bakarsak \u015eekil 8\u2019deki gibi bir grafik g\u00f6r\u00fcr\u00fcz:<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 8: Grafi\u011fin sol taraf\u0131 500 milyon y\u0131l\u0131n, sa\u011f taraf\u0131 ise son bin y\u0131l\u0131n s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimi. Y ekseni g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki ortalama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re de\u011fi\u015fimi Santigrad cinsinden g\u00f6steriyor.<\/figcaption><\/figure>\n

500 milyon y\u0131l \u00f6nce sera etkisi nedeniyle d\u00fcnyan\u0131n \u0131s\u0131nd\u0131\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. Ama bu sera etkisine neden olan dinamikler nelerdir? \u0130\u015fte buras\u0131 tart\u0131\u015fman\u0131n p\u00fcf noktas\u0131. Lovelock bunu bilimsel olarak a\u00e7\u0131klamada ilk ad\u0131m\u0131 atm\u0131\u015f insand\u0131. \u201cAtmosferin sabit kompozisyonunda kalmas\u0131 i\u00e7in i\u015fleyi\u015finin bir \u015fey taraf\u0131ndan reg\u00fcle ediliyor olmas\u0131 gereklidir. Kald\u0131 ki gazlar\u0131n \u00e7o\u011fu canl\u0131lardan kaynaklan\u0131yorsa, bu reg\u00fcle etme g\u00f6revini y\u00fczeydeki ya\u015fam \u00fcstleniyor demektir\u201d(15) demi\u015fti. Art\u0131k d\u00fcnya iklimi karma\u015f\u0131k sistemler olarak \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Sera etkisine yakla\u015f\u0131k % 90 oran\u0131yla en \u00e7ok katk\u0131da bulunan su buhar\u0131 ve yakla\u015f\u0131k % 8 oran\u0131yla metan gazlar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, d\u00fcnyan\u0131n kendi \u00fcretti\u011fi karbon dioksit d\u00fcnyan\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reg\u00fcle eden ba\u015fl\u0131ca fakt\u00f6rler. Ama bunlar neye g\u00f6re de\u011fi\u015fiyor ve d\u00fcnyan\u0131n s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 nas\u0131l etkiliyorlar? As\u0131l tart\u0131\u015fma burada ba\u015fl\u0131yor. Medyada s\u0131k kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir kavram var: \u201cClimate Denialist\u201d, T\u00fcrk\u00e7esi \u201c\u0130klim \u0130nk\u00e2rc\u0131s\u0131\u201d. K\u00fcresel \u0131s\u0131nma konusunda biraz farkl\u0131 bir \u015fey s\u00f6yleyenlere yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lan pejoratif bir terim. Evrim ink\u00e2rc\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor. Oysa d\u00fcnyan\u0131n iklimi de\u011fi\u015fmemektedir diyen kimse yok. Bu d\u00fcnya d\u00fczd\u00fcr demek gibi bir \u015fey. B\u00fct\u00fcn bilim insanlar\u0131 d\u00fcnyan\u0131n ikliminin de\u011fi\u015fti\u011fini kabul ediyor. Ama hangi y\u00f6nde ve bu de\u011fi\u015fikli\u011fin nedenleri nedir, bu konuda tart\u0131\u015fma s\u00fcr\u00fcyor. Bu tart\u0131\u015fmalarla ilgili kapsaml\u0131 bir yaz\u0131 Bilim ve Gelecek<\/em> dergisinin May\u0131s 2018 say\u0131s\u0131nda yer almaktad\u0131r.(16) Bu yaz\u0131da d\u00fcnya ikliminin nas\u0131l bir karma\u015f\u0131k sistem olu\u015fturdu\u011funa ve iklim konusunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclerin ancak bir tak\u0131m bilgisayar modellemeleriyle yap\u0131labildi\u011fine ve bunlar\u0131n da ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131na (yani girdilere) a\u015f\u0131r\u0131 derece hassas ve kelebek etkisinin had safhada oldu\u011funa dikkat \u00e7ekmek istiyorum.
\nD\u00fcnya iklimini etkileyen s\u00fcre\u00e7ler, G\u00fcne\u015f\u2019teki periyodik parlamalar ve bunlar\u0131n kozmik \u0131\u015f\u0131nlara etkisinden, d\u00fcnya biyosferinde bulunan b\u00fct\u00fcn canl\u0131lar\u0131n geri bildirimli etkile\u015fimlerine kadar o kadar karma\u015f\u0131k bir sistem olu\u015fturuyor ki, belki de bildi\u011fimiz evrende insan beynindeki n\u00f6ronlardan sonraki en karma\u015f\u0131k sistem. \u00d6nceleri d\u00fcnyan\u0131n eski \u0131s\u0131nma ve so\u011fuma e\u011frilerinden bunlar\u0131n periyodik olduklar\u0131 varsay\u0131larak birtak\u0131m \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunulmaktayd\u0131. \u00d6rne\u011fin eldeki verilere bakarak son buzul \u00e7a\u011f\u0131n\u0131n sonunda d\u00fcnyan\u0131n 10 bin y\u0131ld\u0131r \u0131s\u0131nmakta oldu\u011fu g\u00f6r\u00fcl\u00fcyordu ancak d\u00fcnya uzun ve k\u0131sa periyotlarla bir so\u011fuyup bir \u0131s\u0131nd\u0131\u011f\u0131ndan, pek \u00e7ok biliminsan\u0131 yeni bir so\u011fuma evresine girilece\u011fini varsay\u0131yordu.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 9: Buzlardan al\u0131nan verilerle d\u00fcnyan\u0131n son 10 bin y\u0131ldaki s\u0131cakl\u0131k de\u011fi\u015fimleri. Genel e\u011filim d\u00fcnyan\u0131n so\u011fudu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde.<\/figcaption><\/figure>\n

Karma\u015f\u0131kl\u0131k biliminin geli\u015fmesi ve bilgisayar modellerinin kullan\u0131lmas\u0131yla, son 30-40 y\u0131ld\u0131r, t\u0131pk\u0131 Lorenz\u2019in 1960\u2019lar\u0131n ba\u015f\u0131nda yapt\u0131\u011f\u0131 gibi bir tak\u0131m do\u011frusal olmayan de\u011fi\u015fkenlerle modeller yaparak iklim konusunda \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunulmaya ba\u015fland\u0131. Ancak Lorenz\u2019in analizlerinde oldu\u011fu gibi b\u00fct\u00fcn bu modellemelerde kelebek etkisi \u00e7ok bask\u0131nd\u0131r. O nedenle \u00f6rne\u011fin 2 hafta sonras\u0131n\u0131n hava tahminini kimse pek ciddiye almaz. Hal b\u00f6yleyken, yine benzer modellemelerle ancak \u00e7ok daha fazla parametreyi i\u015fin i\u00e7ine katarak yap\u0131lan iklim modellemeleri sonucu bir y\u0131l hatta 10 y\u0131l sonras\u0131nda D\u00fcnya\u2019n\u0131n felaket d\u00fczeyde \u0131s\u0131naca\u011f\u0131n\u0131 iddia edenlere neden inan\u0131l\u0131yor? \u0130\u015fte bu noktada bilimsel y\u00f6ntem ve tart\u0131\u015fma bir kenara b\u0131rak\u0131l\u0131p i\u015fin i\u00e7ine politik, ideolojik, sosyolojik, psikolojik vs fakt\u00f6rler kar\u0131\u015f\u0131yor. Bir de elbette basit do\u011frusal a\u00e7\u0131klamalar herkesin anlayabilece\u011fi ve kolayca inanabilece\u011fi arg\u00fcmanlar (bir ifadeyle \u201cmemler\u201d) \u00fcretti\u011fi i\u00e7in. \u201cKarbon dioksit bir sera gaz\u0131, atmosferde karbon dioksit artarsa d\u00fcnyam\u0131z \u0131s\u0131n\u0131r\u201d arg\u00fcman\u0131 herkese anla\u015f\u0131l\u0131r ve kolay geliyor. Kimse atmosferimizdeki karbon dioksitin asl\u0131nda % 0,035 oran\u0131nda oldu\u011funu ve bunun da % 99\u2019unun d\u00fcnyan\u0131n kendi \u00fcretti\u011fi karbon dioksit oldu\u011funu sorgulam\u0131yor. Oysa karbon dioksitin d\u00fcnya iklimine etkisi do\u011frusal bir neden sonu\u00e7 ili\u015fkisi i\u00e7inde de\u011fil. \u00dcstelik de insan kaynakl\u0131 karbondioksit d\u00fcnyan\u0131n kendi \u00fcretti\u011finin yan\u0131nda \u00e7ok \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir y\u00fczde olu\u015fturuyor. Yine de \u201ck\u00fcresel \u0131s\u0131nmac\u0131lar\u201d bu k\u00fc\u00e7\u00fck etkiyi kendi bilgisayar modellerinde \u00e7ok bask\u0131n hale getirebiliyorlar. B\u00fct\u00fcn mesele bu modellemeleri nas\u0131l yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z ve hangi girdileri verdi\u011finizle ilgili. T\u0131pk\u0131 Lorenz\u2019in basit hava durumu tahmin modelindeki gibi.<\/p>\n

\"\"
Son y\u0131llar\u0131n en b\u00fcy\u00fck toplumsal olgular\u0131ndan biri de ku\u015fkusuz \u201ck\u00fcresel \u0131s\u0131nma\u201d meselesi. Bu bir bilimsel tart\u0131\u015fma oldu\u011fu halde tamamen politik, sosyolojik, k\u00fclt\u00fcrel ve ideolojik boyutlar kazanm\u0131\u015f durumda.<\/figcaption><\/figure>\n

G\u00fcne\u015f\u2019in serin oldu\u011fu d\u00f6nemde d\u00fcnyan\u0131n neden donmu\u015f bir buz topu olmad\u0131\u011f\u0131na dair a\u00e7\u0131klamay\u0131 getirmek hi\u00e7 de g\u00fc\u00e7 de\u011fildir. Karbondioksit y\u00f6n\u00fcnden zengin bir atmosferin, G\u00fcne\u015f\u2019ten gelen \u0131s\u0131y\u0131 gezegenin y\u00fczeyine yak\u0131n bir yerde hapsedece\u011fini ve b\u00f6ylece sera etkisi sayesinde s\u0131cak kalaca\u011f\u0131n\u0131 da s\u00f6yleyebiliriz. G\u00fcne\u015f\u2019ten gelen g\u00f6zle g\u00f6r\u00fclebilir (k\u0131sa dalga boylu) \u0131\u015f\u0131k, karbondioksit gibi gazlar\u0131n i\u00e7inden so\u011furulmadan ge\u00e7er ve D\u00fcnya y\u00fczeyini \u0131s\u0131t\u0131r. Is\u0131nan y\u00fczey, enerjisini yeniden yayarak onu tayf\u0131n uzun dalga boylu k\u0131z\u0131lalt\u0131 dalga boylar\u0131nda uzaya do\u011fru geri g\u00f6nderir. Su buhar\u0131 ve karbondioksit gibi gazlar bu k\u0131z\u0131lalt\u0131 radyasyonun bir k\u0131sm\u0131n\u0131 so\u011furur ve so\u011furdu\u011fu enerjiyi t\u00fcm do\u011frultularda yeniden yayar. Bu enerjinin bir miktar\u0131 gezegenin y\u00fczeyine y\u00f6nelip onun \u0131s\u0131nmas\u0131na yol a\u00e7arken, di\u011fer bir k\u0131sm\u0131 uzaya ka\u00e7ar.
\nD\u00fcnya y\u00fczeyinin bug\u00fcnk\u00fc ortalama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 ile G\u00fcne\u015f\u2019e bizimle ger\u00e7ekte ayn\u0131 uzakl\u0131ktaki atmosfersiz Ay\u2019\u0131n ortalama s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak sera etkisinin g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6rebiliriz. Ay\u2019da ortalama y\u00fczey s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 -18 0<\/sup>C\u2019yken, d\u00fcnyada bu s\u0131cakl\u0131k 15 0<\/sup>C\u2019dir. 33 0<\/sup>C\u2019lik bu fark tamamen, atmosferde bulunan y\u00fczde 0,035 oran\u0131ndaki karbondioksitin yan\u0131 s\u0131ra yine sera gazlar\u0131 olan su buhar\u0131 ile eser miktardaki metan gibi gazlar\u0131n da bulunmas\u0131ndan kaynaklan\u0131r. Atmosferin bile\u015fenlerindeki de\u011fi\u015fimler, gezegenin s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131n hangi yollarla sabit kalm\u0131\u015f olabilece\u011fi hakk\u0131nda kafa yormam\u0131z\u0131 hayli kolayla\u015ft\u0131r\u0131r. Lovelock, Gaia mekanizmas\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmeden \u00f6nce Carl Sagan gibileri de benzer \u00e7er\u00e7eve dahilinde yetersiz \u00e7e\u015fitli arg\u00fcmanlar \u00fcretmi\u015fti ama kimse bu soruya yan\u0131t bulam\u0131yordu. D\u00fcnya ya\u015fland\u0131k\u00e7a, atmosferdeki sera gazlar\u0131n\u0131n G\u00fcne\u015f\u2019ten gelen \u0131s\u0131 art\u0131\u015f\u0131n\u0131 dengelemek i\u00e7in mutlaka giderek azalm\u0131\u015f olmas\u0131 laz\u0131md\u0131r. Bunun nas\u0131l ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f olabilece\u011fini anlamak genel anlamda kolayd\u0131r. D\u00fcnya\u2019daki fotosentez yapan ilk ya\u015fam bi\u00e7imleri havadan karbondioksiti al\u0131p v\u00fccutlar\u0131n\u0131 in\u015fa etmekte kullanm\u0131\u015fsa da bu sefer ba\u015fka bir sera gaz\u0131 olan -ancak karbondioksitten farkl\u0131 k\u0131z\u0131lalt\u0131 so\u011furma \u00f6zelliklerine sahip- metan gaz\u0131n\u0131 havaya b\u0131rakm\u0131\u015f olacakt\u0131. Denge, bakterilerin faaliyetleri artt\u0131k\u00e7a metan\u0131n taraf\u0131na do\u011fru, azald\u0131k\u00e7aysa karbondioksitin taraf\u0131na do\u011fru kayar.
\nBunun do\u011fadaki i\u015fleyi\u015finin nas\u0131l oldu\u011funu anlamak i\u00e7in at\u0131lmas\u0131 gereken ilk kritik ad\u0131m, hesaplamalara geri-bildirimi katmakt\u0131. Lovelock, G\u00fcne\u015f\u2019in artmakta olan \u0131s\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131n\u0131 dikkate alan bir model arac\u0131l\u0131\u011f\u0131yla, bakterilerin b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131n\u0131n s\u0131cakl\u0131k 25 o<\/sup>C\u2019yken maksimum d\u00fczeyde oldu\u011funu, \u00f6te yandan daha y\u00fcksek veya d\u00fc\u015f\u00fck s\u0131cakl\u0131klarda bu h\u0131z\u0131n biraz azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve s\u0131cakl\u0131k 0 o<\/sup>C – 50 o<\/sup>C aral\u0131\u011f\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndaysa ortadan kalkt\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul ederek D\u00fcnya\u2019n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 ilk bir milyar y\u0131l\u0131 s\u00fcresince s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 az-\u00e7ok de\u011fi\u015fmeden tutulabildi\u011fini g\u00f6sterdi. Daha sonraysa, bilhassa havaya oksijen salan ba\u015fka ya\u015fam bi\u00e7imlerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131yla ba\u015fka s\u00fcre\u00e7ler devreye giriyordu. Oksijen, metanla tepkimeye girerek bu bile\u015feni a\u011f \u00f6rg\u00fcs\u00fcnden \u00e7\u0131kar\u0131yordu. Milyonlarca y\u0131l boyunca ad\u0131m ad\u0131m azalan karbondioksit yo\u011funlu\u011fu da m\u00fcdahil olan bu di\u011fer s\u00fcre\u00e7lerden biriydi. \u0130\u015fte Lovelock\u2019un Papatya D\u00fcnyas\u0131 modeli de bu karma\u015f\u0131k sistemi a\u00e7\u0131kl\u0131yordu. (17)
\nToparlarsak, d\u00fcnyan\u0131n iklimi s\u00fcrekli de\u011fi\u015fmekte. Ama bu de\u011fi\u015fim hangi y\u00f6nde oldu\u011funu ve nedenlerini saptamak \u00e7ok karma\u015f\u0131k bilgisayar modelleri gerektirmekte. Bu modellere girdi olarak kesirli say\u0131lar\u0131n girilmesi de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz. Hal b\u00f6yleyken kelebek etkisi \u00e7ok bask\u0131n olan bu modeller verilen girdilere g\u00f6re \u00e7ok \u00e7ok farkl\u0131 sonu\u00e7lara yol a\u00e7makta. \u0130\u015fte g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki \u201ciklim tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n\u201d bilimsel arka plan\u0131 bu olu\u015fturuyor. Bu nedenle karbon dioksitin (CO2<\/sub>) d\u00fcnyan\u0131n iklimini etkiledi\u011fini \u00f6ne s\u00fcren IPCC raporlar\u0131na kar\u015f\u0131 aralar\u0131nda Nobel \u00f6d\u00fcll\u00fclerin ve sayg\u0131n iklimbilimcilerden fizik\u00e7ilere kadar pek \u00e7ok ismin yer ald\u0131\u011f\u0131 31 bin biliminsan\u0131 bildiri yay\u0131mlam\u0131\u015f durumda.(18) Bu muhaliflerin bir k\u0131sm\u0131 d\u00fcnyan\u0131n \u0131s\u0131nd\u0131\u011f\u0131na kar\u015f\u0131 bir delil olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrerken di\u011fer k\u0131sm\u0131 k\u00fcresel \u0131s\u0131nmay\u0131 kabul ediyor ancak bunda karbon dioksitin hi\u00e7bir rol\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlar.<\/p>\n

Son s\u00f6z olarak
\n<\/strong>Sonu\u00e7 olarak, G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nden donan g\u00f6llere, korona krizinden iklim krizine kadar b\u00fct\u00fcn bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fal ya da toplumsal olgular ancak karma\u015f\u0131k sistemler analizleriyle anla\u015f\u0131labilirler. Bunlar\u0131n tek bir \u201cfaili\u201d yoktur, bir \u201crasyonaliteleri\u201d yoktur, beliren olgulard\u0131r. Ama kimi zaman beliren olgularda belli \u00f6r\u00fcnt\u00fcler, d\u00fczenler yakalayabiliriz. Karma\u015f\u0131k sistemler so\u011fan kabu\u011fu gibi i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f hiyerar\u015fik d\u00fczeyler \u015feklinde \u00f6rg\u00fctlenmi\u015ftir. Herhangi bir \u00fcst d\u00fczeydeki nedensellik ili\u015fkileri alt d\u00fczeydeki yasalarla a\u00e7\u0131klanamaz. Bir alt d\u00fczey bir \u00fcst d\u00fczeye \u201ca\u00e7\u0131klama\u201d imk\u00e2n\u0131 sunmasa da, \u00fcst d\u00fczeydeki yasalar alt d\u00fczeydekilerle \u00e7eli\u015femez. O nedenle toplumsal dinamikleri bir \u201ckomployla\u201d ya da tek bir \u201cmekanizmayla\u201d a\u00e7\u0131klamak beyhude bir \u00e7abad\u0131r. Elbette bu toplumda hi\u00e7 komplo yoktur anlam\u0131na da gelmez; ya da toplumsal \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin hi\u00e7bir i\u015fe yaramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylemek de yanl\u0131\u015f olur. Elbette insanl\u0131\u011f\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri (hatta primatlarda bile) komplolar d\u00fczenlenmi\u015ftir ve elbette \u00f6rne\u011fin s\u0131n\u0131f sava\u015flar\u0131 ya da e\u015fitlik\u00e7i toplum aray\u0131\u015f\u0131 gibi \u00fcst d\u00fczey nedensellik ili\u015fkileri toplumsal dinamiklerde rol oynar. Ama b\u00fct\u00fcn bu etmenler, kimi zaman toplum dinamiklerinin kelebek etkisi alt\u0131nda s\u00f6n\u00fcmlenir gider. Art\u0131k gerek do\u011fa bilimlerinde gerekse toplum bilimlerinde i\u015fe yarar \u00e7al\u0131\u015fmalar disiplinler aras\u0131 bir \u015fekilde karma\u015f\u0131k sistem analizleri temelinde y\u00fcr\u00fct\u00fclmeye ba\u015flanm\u0131\u015ft\u0131r. 19. y\u00fczy\u0131l biyoloji, evrim, materyalist tarih, kimya ve elektromanyetizma y\u00fczy\u0131l\u0131yd\u0131. 20. y\u00fczy\u0131l kuantum, g\u00f6relilik ve genetik y\u00fczy\u0131l\u0131 oldu. 21 y\u00fczy\u0131l, b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 birle\u015ftiren karma\u015f\u0131k sistemler y\u00fczy\u0131l\u0131 olacakt\u0131r.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR
\n<\/strong>1) Kerem Canko\u00e7ak,50 Soruda Maddenin evrimi<\/em>, Bilim ve Gelecek, 2019
\n2) Isabelle Stengers ve Ilya Prigogine, Kaostan D\u00fczene<\/em>, \u0130z Yay., 1999
\n3) James Gleick, Kaos<\/em>, Alfa Bilim, 2016
\n4) J. Holland, Karma\u015f\u0131kl\u0131k<\/em>, Ginko Bilim (bas\u0131ma haz\u0131rlan\u0131yor).
\n5) .B. Laughlin, Farkl\u0131 Bir Evren<\/em>, Alfa Bilim, 2015.
\n6) S. Carroll, Zaman\u0131n Kozmolojik Tarihi<\/em>, Alfa Bilim, 2018.
\n7)J. Gribbin, Derin Basitlik<\/em>, Alfa Bilim, 2. Bask\u0131 2020.
\n8) James Lovelock, Gai<\/em>, Alfa Bilim, 2013.
\n9) Carl Zimmer, Vir\u00fcs Gezegeni<\/em>, Alfa Bilim
\n10) Zeynep Ahsen Ko\u00e7er, Bilim ve Gelecek Mart, 2020.
\n11) http:\/\/www.cumhuriyet.com.tr\/yazarlar\/olaylar-ve-gorusler\/cinin-salginla-mucadelesi-nasil-basarili-oldu-1728860
\n12) Ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir inceleme i\u00e7in bkz. Ian Hacking, Olas\u0131l\u0131k ve T\u00fcmevar\u0131m Mant\u0131\u011f\u0131na Giri\u015f<\/em>, Alfa Bilim, 2015 ve J. Pearl, Neden Sorusunun Kitab\u0131<\/em>, Ginko Bilim (bas\u0131ma haz\u0131rlan\u0131yor).
\n13) https:\/\/www.milliyet.com.tr\/milliyet-tv\/oksuren-yolcuyu-doverek-otobusten-attilar-6171271?utm_source=Facebook&utm_medium=post&utm_campaign=oksuren-yolcuyu-doverek-otobusten-attilar-6171271&fbclid=IwAR3RwXj9F2RF0jsYNvPlc2tmmizowCZacz0jwd7UFKEXEO5rULq6GQzDOcw
\n14)Mike Hulme, \u0130klim De\u011fi\u015fikli\u011fi Konusunda Neden Anla\u015fam\u0131yoruz<\/em>, Alfa Bilim, 2016
\n15) James Lovelock, Gaia<\/em>, Alfa Bilim, 2015
\n16)Kerem Canko\u00e7ak, \u201c\u0130klim de\u011fi\u015fikli\u011fi tart\u0131\u015fmalar\u0131nda madalyonun \u00f6teki y\u00fcz\u00fc\u201d, Bilim ve Gelecek, May\u0131s 2018.
\n17) John Gribbin, Derin Basitlik, Alfa Bilim, 2020.
\n18) \u00d6te yandan, karbon dioksitin (CO2<\/sub>) d\u00fcnyan\u0131n iklimini etkiledi\u011fini \u00f6ne s\u00fcren IPCC raporlar\u0131na kar\u015f\u0131 da \u00e7ok say\u0131da ba\u011f\u0131ms\u0131z bilim insan\u0131n\u0131n itiraz\u0131 var. Hatta bu konuda 31 bin bilim insan\u0131 bildiri yay\u0131mlam\u0131\u015f durumda [GWPP]<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u00fcne\u015f Sistemi\u2019nden donan g\u00f6llere, korona krizinden iklim krizine kadar b\u00fct\u00fcn bu kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z do\u011fal ya da toplumsal olgular ancak karma\u015f\u0131k sistemler analizleriyle anla\u015f\u0131labilirler. Bunlar\u0131n tek bir \u201cfaili\u201d yoktur, bir \u201crasyonaliteleri\u201d yoktur, beliren olgulard\u0131r. Ama kimi zaman beliren olgularda belli \u00f6r\u00fcnt\u00fcler, d\u00fczenler yakalayabiliriz. G\u00f6zlerimizi kapat\u0131p ya\u015fam\u0131m\u0131z boyunca ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u015feyleri h\u0131zl\u0131ca d\u00fc\u015f\u00fcnelim. Ne \u00e7ok \u015fey oldu de\u011fil mi? […]<\/p>\n","protected":false},"author":380,"featured_media":41635,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[5947],"tags":[433,6030,5249,4768],"class_list":["post-41624","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-olaganustu-nisan-sayisi","tag-kapitalizm","tag-karmasiklik-teorisi","tag-kerem-cankocak","tag-kuresel-salgin"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t