{"id":41888,"date":"2020-04-09T12:22:18","date_gmt":"2020-04-09T09:22:18","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=41888"},"modified":"2020-04-09T13:48:11","modified_gmt":"2020-04-09T10:48:11","slug":"virusler-hayvanlardan-insanlara-nasil-bulasabilir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/04\/09\/virusler-hayvanlardan-insanlara-nasil-bulasabilir","title":{"rendered":"Vir\u00fcsler hayvanlardan insanlara nas\u0131l bula\u015fabilir?"},"content":{"rendered":"
Tek h\u00fccreli hayvanlardan 25 metrelik tenyalara kadar gezegenimizde bulunan t\u00fcm hayvanlar \u00e7e\u015fitli vir\u00fcslere, bakterilere, mantarlara ve parazitlere ev sahipli\u011fi yapar. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck organizmalar v\u00fccudumuza girmek i\u00e7in f\u0131rsat kollarlar, tabi o kadar kolay olsayd\u0131.<\/p>\n
\u00c7o\u011fu zaman bu organizmalar ev sahiplerine ba\u011fl\u0131 kal\u0131r ve bizim hangi hayvanda vir\u00fcs oldu\u011fundan haberimiz olmasa bile, aram\u0131zda hastal\u0131\u011f\u0131n s\u0131\u00e7ramas\u0131n\u0131 engelleyen \u00e7e\u015fitli do\u011fal bariyerler bulunur. Bir hastal\u0131k, hayvanlar ve insanlar aras\u0131ndaki bariyerleri y\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda “zoonotik hastal\u0131k” ad\u0131n\u0131 almaya hak kazan\u0131r. Ancak hastal\u0131\u011f\u0131n k\u00fcresel bir salg\u0131na yol a\u00e7acak kadar fazla bariyeri a\u015fmas\u0131 \u00e7ok nadir g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. \u00d6rne\u011fin bir vir\u00fcs, bu bariyerleri ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde a\u015farsa, \u015fu anda ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi, sonu\u00e7lar korkun\u00e7 olabilir.<\/p>\n
Bu bariyerleri a\u015fabilenler genelde vir\u00fcsler olur \u00e7\u00fcnk\u00fc d\u00fcnya \u00fczerinde milyonlarca farkl\u0131 t\u00fcrde vir\u00fcs \u00e7e\u015fidi vard\u0131r. Hayvanda bulunan bir vir\u00fcs\u00fcn insana bula\u015fmas\u0131n\u0131n en etkin ve h\u0131zl\u0131 yolu f\u0131rsat yakalad\u0131k\u00e7a tekrar, tekrar ve tekrar denemektir. Y\u00fcksek say\u0131daki \u00e7e\u015fitlilik bu rastgele deneme-yan\u0131lma oyununu vir\u00fcs\u00fcn lehine \u00e7evirir. Do\u011fal olarak gezegenimizde ortaya \u00e7\u0131kan bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131n\u0131 vir\u00fcs kaynakl\u0131 hastal\u0131klar olu\u015fturur. Washington State \u00dcniversitesi\u2019nden vah\u015fi ya\u015fam hastal\u0131klar\u0131 uzman\u0131 \u201cBu hastal\u0131klar insanlara s\u0131k bula\u015fmaz ve bunun olmas\u0131n\u0131n tipik olarak nedeni, bizim hayvanlar\u0131n ya\u015fam ortamlar\u0131n\u0131 yok etmemiz veya kalabal\u0131k pazarlarda \u00e7ok say\u0131da farkl\u0131 hayvan t\u00fcr\u00fcn\u00fc insanlarla temas halinde b\u0131rakarak do\u011fal dinamikleri zorlamam\u0131z olur” diyor.<\/p>\n
Do\u011fal ya\u015fam alan\u0131n\u0131n erozyonu, vir\u00fcsler ile aram\u0131zdaki ve onlar\u0131 ta\u015f\u0131yan hayvanlar aras\u0131ndaki bariyerlerin y\u0131k\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck fakt\u00f6rlerden biri olabilir. \u00d6rne\u011fin Malezya ve Banglade\u015f’te bulunan Nipah vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn, insanlar\u0131n meyve bah\u00e7elerini domuz \u00e7iftliklerinin yan\u0131na dikmesi sonucu meyve yiyen yarasalardan domuzlara yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. COVID-19’a neden olan vir\u00fcs benzer bir durumdan kaynaklanm\u0131\u015f olabilir. Genetik \u00e7al\u0131\u015fmalar, vir\u00fcs\u00fcn bilinen bir yarasa vir\u00fcs\u00fcne benzedi\u011fini g\u00f6steriyor, ancak bilim insanlar\u0131 ba\u015fka bir hayvan\u0131n aradaki ge\u00e7i\u015f rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015f olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bu rol i\u00e7in y\u0131lanlar ve pangolinler \u00f6nerildi, ancak ger\u00e7ek hikaye hen\u00fcz net de\u011fil.<\/p>\n
Sadece vir\u00fcsl\u00fc bir hayvan\u0131n yak\u0131n\u0131nda olmak sizi hasta etmek i\u00e7in yeterli de\u011fildir. \u201cHer g\u00fcn muhtemelen milyonlarca vir\u00fcsle temas ediyoruz ve bildi\u011fimiz kadar\u0131yla bize bula\u015fm\u0131yorlar\u201d diyor Cornell \u00dcniversitesi viroloji profes\u00f6r\u00fc Colin Parrish. Her hayvan t\u00fcr\u00fc muhtemelen y\u00fcz binlerce farkl\u0131 vir\u00fcs t\u00fcr\u00fcne ev sahipli\u011fi yapar ancak bu vir\u00fcslerin \u00e7o\u011fu ta\u015f\u0131y\u0131c\u0131lar\u0131na ba\u011fl\u0131 kal\u0131rlar.<\/p>\n
S\u0131\u00e7rama yapmak \n<\/strong>Bir hastal\u0131\u011f\u0131n s\u0131\u00e7ramas\u0131n\u0131 sa\u011flamak i\u00e7in, \u00f6ncelikle bir ki\u015finin ya\u015fayabilir bir vir\u00fcsle temas etmesi gerekir. Bir hayvan\u0131 t\u00fcketmenin, ondan bir hastal\u0131k kapmam\u0131za neden olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcr. Bilim insanlar\u0131, hayvan kaynakl\u0131 besinlerin pi\u015firilip yenilirse, vir\u00fcs kapma riskinin olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011funu belirtiyor. As\u0131l riski yeme \u00f6ncesi yap\u0131lan i\u015flemler olu\u015fturuyor. \u00d6ld\u00fcrme, derisini s\u00fczme ve kesme gibi i\u015flemler olduk\u00e7a riskli.<\/p>\n
Bununla birlikte, hayvanlardan uzak durmak her zaman i\u015fe yaramaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc sivrisinekler, pire, di\u011fer b\u00f6cekler ve keneler taraf\u0131ndan ta\u015f\u0131nan bir\u00e7ok hastal\u0131k vard\u0131r. Bu hayvanlar, hem hayvan konak\u00e7\u0131lar\u0131yla hem de insanlarla yak\u0131nla\u015farak arada istemedi\u011fimiz bir k\u00f6pr\u00fc olu\u015ftururlar.<\/p>\n
Bir virus v\u00fccudunuzun i\u00e7ine girdi\u011finde, vir\u00fcs\u00fcn hala a\u015fmas\u0131 gereken bir dizi engel vard\u0131r. Vir\u00fcs son derece kar\u0131\u015f\u0131k ve etkili ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sisteminizden ka\u00e7sa bile, sonras\u0131nda h\u00fccre zar\u0131n\u0131 a\u015farak h\u00fccrenin i\u00e7ine girmesi gerekir. H\u00fccre zar\u0131, sadece belirli maddeler ile etkile\u015fime giren resept\u00f6rler taraf\u0131ndan korunmaktad\u0131r. Resept\u00f6rler ile h\u00fccreye yana\u015fan maddeler aras\u0131nda gizli bir giri\u015f parolas\u0131 var gibidir.<\/p>\n
COVID-19’a neden olan vir\u00fcs\u00fcn hedef resept\u00f6r\u00fc ACE2 olarak bilinir. Bilim insanlar\u0131 baz\u0131 resept\u00f6rlerin bireysel hayvan t\u00fcrlerine \u00f6zg\u00fc, baz\u0131lar\u0131n\u0131n ise daha genel oldu\u011funu belirtmektedir. Hangi resept\u00f6r\u00fcn belli bir vir\u00fcse kar\u015f\u0131 savunmas\u0131z oldu\u011funu bilmek, bilim insanlar\u0131n\u0131n hangi t\u00fcr h\u00fccreleri ve vir\u00fcs\u00fcn hangi hayvan t\u00fcrlerini enfekte edebilece\u011fini bilmelerini sa\u011flar. ACE2 bildi\u011fimiz kadar\u0131yla kediler, yaban gelinci\u011fi ve domuzlar taraf\u0131ndan payla\u015f\u0131l\u0131r ve bu t\u00fcrlerin de vir\u00fcse duyarl\u0131 olabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir.<\/p>\n
Virus h\u00fccrenin i\u00e7ine bir \u015fekilde girse bile ba\u015far\u0131l\u0131 bir enfeksiyon ba\u015flatabilmesi i\u00e7in be\u015f ya da alt\u0131 bariyeri daha a\u015fmas\u0131 gerekir. Bu bariyerlerin say\u0131s\u0131 ve \u00f6zellikleri bilim insanlar\u0131 taraf\u0131ndan HIV ve grip vir\u00fcslerinin nas\u0131l salg\u0131n ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131 incelendi\u011finde bulunmu\u015ftur. Yeni koronavir\u00fcs\u00fcn benzer say\u0131da bariyerin \u00fcstesinden geldi\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n
\u0130nsan h\u00fccresinin i\u00e7ine girmeyi ba\u015farm\u0131\u015f bir vir\u00fcs bile bir salg\u0131n ba\u015flatmas\u0131 i\u00e7in sadece yar\u0131 yolu a\u015fabilmi\u015ftir. H\u00fccreden d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmak ve ba\u015fka bir kona\u011fa bula\u015fmak i\u00e7in yeni bir dizi zorluk ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Bir ki\u015fiyi enfekte eden, ama daha ileri gidemeyen \u00e7ok say\u0131da vir\u00fcs vard\u0131r. Bilim insanlar\u0131 otuz y\u0131l \u00f6nce, ku\u015f gribinin bir sonraki b\u00fcy\u00fck salg\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fini, ama vir\u00fcs insanlar aras\u0131nda etkin bir bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in asla olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n
Bilim insanlar\u0131 hastal\u0131klar\u0131n hayvanlardan insanlara nas\u0131l s\u0131\u00e7rad\u0131\u011f\u0131 hakk\u0131nda ne kadar bilgi sahibi olsa da, D\u00fcnya’daki ya\u015fam\u0131n \u00e7e\u015fitlili\u011fi ve karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 bir sonraki pandemiyi tespit etmeyi zorla\u015ft\u0131r\u0131yor. T\u0131pk\u0131 bir asteroit \u00e7arpmas\u0131 veya b\u00fcy\u00fck bir deprem gibi, olaca\u011f\u0131n\u0131 biliyorsunuz ancak ne zaman ve nerede olaca\u011f\u0131n\u0131 kestirmek olduk\u00e7a zor.<\/p>\n
Her ne kadar COVID-19 ile beraber vah\u015fi ya\u015fam insanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tehdit eder gibi g\u00f6z\u00fckse de, hayvanlar\u0131n ve do\u011fan\u0131n \u00e7o\u011funlukla sa\u011fl\u0131kl\u0131 kalmam\u0131za yard\u0131mc\u0131 oldu\u011funu ve trajik sonu\u00e7lar\u0131n nadir oldu\u011funu kabul etmemiz gerekiyor. Bu gezegende hepimizin birlik i\u00e7inde oldu\u011fu s\u00f6ylemi, hayvanlar\u0131 da kapsamaktad\u0131r. Bilim insanlar\u0131, hayvanlar\u0131n ya\u015fam alanlar\u0131na m\u00fcdahale etmeyerek ekosistemleri sa\u011fl\u0131kl\u0131 tuttu\u011fumuzda hastal\u0131k riskini ger\u00e7ekten azaltt\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 belirtmektedir.<\/p>\n
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/03\/koronavir\u00fcs-1-300x149.jpg\")
Do\u011fal ya\u015fam alan\u0131n\u0131n erozyonu, vir\u00fcsler ile aram\u0131zdaki ve onlar\u0131 ta\u015f\u0131yan hayvanlar aras\u0131ndaki bariyerlerin y\u0131k\u0131lmaya ba\u015flamas\u0131ndaki en b\u00fcy\u00fck fakt\u00f6rlerden biri olabilir. \u00d6rne\u011fin Malezya ve Banglade\u015f’te bulunan Nipah vir\u00fcs\u00fcn\u00fcn, insanlar\u0131n meyve bah\u00e7elerini domuz \u00e7iftliklerinin yan\u0131na dikmesi sonucu meyve yiyen yarasalardan domuzlara yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmektedir. COVID-19’a neden olan vir\u00fcs benzer bir durumdan kaynaklanm\u0131\u015f olabilir. Genetik \u00e7al\u0131\u015fmalar, vir\u00fcs\u00fcn bilinen bir yarasa vir\u00fcs\u00fcne benzedi\u011fini g\u00f6steriyor, ancak bilim insanlar\u0131 ba\u015fka bir hayvan\u0131n aradaki ge\u00e7i\u015f rol\u00fcn\u00fc \u00fcstlenmi\u015f olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor. Bu rol i\u00e7in y\u0131lanlar ve pangolinler \u00f6nerildi, ancak ger\u00e7ek hikaye hen\u00fcz net de\u011fil.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/01\/koronavir\u00fcs-1-300x214.jpg\")
\u0130nsan h\u00fccresinin i\u00e7ine girmeyi ba\u015farm\u0131\u015f bir vir\u00fcs bile bir salg\u0131n ba\u015flatmas\u0131 i\u00e7in sadece yar\u0131 yolu a\u015fabilmi\u015ftir. H\u00fccreden d\u0131\u015far\u0131 \u00e7\u0131kmak ve ba\u015fka bir kona\u011fa bula\u015fmak i\u00e7in yeni bir dizi zorluk ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yad\u0131r. Bir ki\u015fiyi enfekte eden, ama daha ileri gidemeyen \u00e7ok say\u0131da vir\u00fcs vard\u0131r. Bilim insanlar\u0131 otuz y\u0131l \u00f6nce, ku\u015f gribinin bir sonraki b\u00fcy\u00fck salg\u0131n olmas\u0131 gerekti\u011fini, ama vir\u00fcs insanlar aras\u0131nda etkin bir bula\u015f\u0131c\u0131l\u0131\u011fa ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in asla olamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.<\/p>\n