{"id":42309,"date":"2013-01-01T00:00:54","date_gmt":"2012-12-31T22:00:54","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=42309"},"modified":"2020-04-13T15:53:06","modified_gmt":"2020-04-13T12:53:06","slug":"tekin-dereli-ile-cerndeki-higgs-deneyleri-uzerine-bir-parcacik-bulduk-ama","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2013\/01\/01\/tekin-dereli-ile-cerndeki-higgs-deneyleri-uzerine-bir-parcacik-bulduk-ama","title":{"rendered":"Tekin Dereli ile CERN\u2019deki Higgs deneyleri \u00fczerine
\u2018Bir par\u00e7ac\u0131k bulduk ama\u2026\u2019"},"content":{"rendered":"

S\u00f6yle\u015fi: \u015eule \u00c7iviy\u0131lmaz<\/strong><\/p>\n

\u201cATLAS ve CMS deneylerinin sonu\u00e7lar\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 ilan edildi. Her iki deneyde de 125 GeV enerjisinde bir par\u00e7ac\u0131k g\u00f6zlemlendi. \u0130ki deneyde de g\u00f6zlemlenen ayn\u0131 par\u00e7ac\u0131k; bu ayr\u0131nt\u0131 cesaret verici. Enerji grafi\u011finde keskin bir t\u00fcmsek beklenirken, yumu\u015fak ge\u00e7i\u015fli bir t\u00fcmsek var. Bir t\u00fcmsek g\u00f6r\u00fclmesi bizleri bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bulundu\u011funa ikna ediyor. Fakat t\u00fcmse\u011fin keskin olmamas\u0131 bulunan par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funa tam ikna edemiyor. \u0130ncelemeler devam ediyor.\u201d <\/em><\/p>\n

Prof. Dr. Tekin Dereli, Ko\u00e7 \u00dcniversitesi Fizik B\u00f6l\u00fcm\u00fc \u00f6\u011fretim \u00fcyesi. Dereli ile CERN\u2019deki deneylerin sonu\u00e7lar\u0131, Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n kozmoloji modelleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nemi ve deneylerin gelece\u011fi \u00fczerine konu\u015ftuk.
\nCERN\u2019deki deneylerde bulunan bir Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 d\u00fcnyay\u0131 aya\u011fa kald\u0131rd\u0131. Nedir bu heyecan\u0131n sebebi?<\/em>
\n<\/strong>olu\u015fturan par\u00e7ac\u0131klar\u0131 ve bunlar\u0131n aras\u0131ndaki etkile\u015fmeleri tarif eden bir model olarak 1960\u2019larda bir \u201cStandard Teori\u201d \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu standard teorinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc t\u00fcm temel par\u00e7ac\u0131klar biliniyor, tek Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 g\u00f6zlemlenemeden kalm\u0131\u015ft\u0131. Bu nedenle CERN\u2019den gelen haberler b\u00fcy\u00fck ilgi topluyor. \u015eu an heyecan dorukta ama biz fizik\u00e7iler bulu\u015fu daha so\u011fukkanl\u0131 de\u011ferlendirmek durumunday\u0131z. 15-20 sene \u00f6nce kimse bu sonu\u00e7larla \u201cYeni bir par\u00e7ac\u0131k ke\u015ffedildi\u201d diye hemen ortaya \u00e7\u0131kmazd\u0131. Nitekim CERN\u2019in bas\u0131n duyurusunda \u201cK\u00fctlesi 125 GeV olan bir par\u00e7ac\u0131k g\u00f6zlendi ama bunun Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funu kesin kan\u0131tlamak i\u00e7in daha fazla veriye ve zamana ihtiyac\u0131m\u0131z var\u201d dendi.<\/p>\n

O halde bize CERN\u2019de neler oldu\u011fundan s\u00f6z eder misiniz?<\/em>
\n<\/strong>CERN \u0130svi\u00e7re\u2019nin Cenevre kentinde bulunan Avrupa N\u00fckleer Ara\u015ft\u0131rma Merkezi. Kurulu\u015f y\u0131l\u0131 olan 1954\u2019den beri burada in\u015fa edilen, kapasitesi giderek art\u0131r\u0131lan temel par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 ve \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131nda onlarca \u00fclkeden binlerce fizik\u00e7i ve m\u00fchendisin kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ortak deneyler yap\u0131l\u0131yor. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n son \u00e7eyre\u011findeki pek \u00e7ok \u00f6nemli ke\u015fif CERN\u2019deki kalabal\u0131k ekiplerin yapt\u0131\u011f\u0131 deneylerle ger\u00e7ekle\u015ftirildi. 2008\u2019de d\u00fcnyan\u0131n en g\u00fc\u00e7l\u00fc proton \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131 olan \u201cB\u00fcy\u00fck Hadron \u00c7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131s\u0131\u201d LHC\u2019yi faaliyete ge\u00e7irdiler. \u0130lk turlardaki bir kaza nedeniyle veri al\u0131m\u0131 2010\u2019dan sonra m\u00fcmk\u00fcn oldu. \u015eu anda LHC\u2019de al\u0131nan ilk sonu\u00e7lardan baz\u0131lar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015fmaktay\u0131z.<\/p>\n

\"\"
LHC dedi\u011fimiz, i\u00e7inde her biri trilyonlarca protondan olu\u015fan huzmelerin h\u0131zland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakumlu ince bir t\u00fcp. \u00c7embersel bir halka \u015feklindeki bu t\u00fcp\u00fcn \u00e7evresi 27 kilometre uzunlu\u011funda ve yerin 100 metre alt\u0131nda.<\/figcaption><\/figure>\n

Deneyde, LHC\u2019de protonlar\u0131 \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131yorlar de\u011fil mi?<\/em>
\n<\/strong>LHC dedi\u011fimiz, i\u00e7inde her biri trilyonlarca protondan olu\u015fan huzmelerin h\u0131zland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 vakumlu ince bir t\u00fcp. \u00c7embersel bir halka \u015feklindeki bu t\u00fcp\u00fcn \u00e7evresi 27 kilometre uzunlu\u011funda ve yerin 100 metre alt\u0131nda. Protonlar\u0131 ivmelendirmek i\u00e7in bu halkan\u0131n etraf\u0131na dizilmi\u015f 10\u2019ar tonluk s\u00fcperiletken m\u0131knat\u0131slar bulunuyor. Birisi saat y\u00f6n\u00fcnde, di\u011feri saat y\u00f6n\u00fcn\u00fcn tersinde h\u0131zlanan iki proton huzmesi detekt\u00f6rlerin (al\u0131c\u0131lar\u0131n) bulundu\u011fu d\u00f6rt noktada \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131labiliyorlar. Her \u00e7arp\u0131\u015fma noktas\u0131nda ma\u011fara gibi derin birer tespit b\u00f6lgesi var. Halen bu d\u00f6rt b\u00f6lgeden birisi CMS deneyi i\u00e7in, di\u011feri de ATLAS deneyi i\u00e7in kullan\u0131lmakta. Bunlar birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z y\u00fcr\u00fct\u00fclen deneyler. \u0130\u00e7lerinde T\u00fcrkiye\u2019den kat\u0131lan gruplar da var.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019den kimler kat\u0131l\u0131yor?<\/em>
\n<\/strong>Bo\u011fazi\u00e7i \u00dcniversitesi, Orta Do\u011fu Teknik \u00dcniversitesi ve \u00c7ukurova \u00dcniversite\u2019sinden ekipler kat\u0131l\u0131yor. Di\u011fer \u00fcniversitelerden de bireysel kat\u0131l\u0131mlar var.<\/p>\n

Protonlar\u0131 \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131rmak i\u00e7in \u00e7ok b\u00fcy\u00fck enerji veriliyor. Bu kadar b\u00fcy\u00fck enerjiye neden ihtiya\u00e7 var?<\/em>
\n<\/strong>Hepimiz biliriz; art\u0131 elektrik y\u00fckler art\u0131 elektrik y\u00fckleri iter, eksi elektrik y\u00fckleri \u00e7eker. Protonlar art\u0131 elektrik y\u00fckl\u00fcd\u00fcr. \u0130ki protonu d\u00fc\u015f\u00fck enerjide \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131rsak, yani k\u00fc\u00e7\u00fck bir h\u0131zla birisini di\u011feri \u00fczerine yollarsak, birbirlerini iter ve \u00e7ok yak\u0131nla\u015famazlar. Oysa biz olabildi\u011fince yak\u0131nla\u015fmalar\u0131n\u0131, hatta protonlar\u0131n da\u011f\u0131l\u0131p i\u00e7indekilerin ortal\u0131\u011fa sa\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 istiyoruz. Y\u00fcksek enerjilere \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n nedeni bu. LHC\u2019de d\u00f6nen protonlar\u0131n kinetik enerjileri 7 TeV\u2019e kadar ula\u015fabiliyor. Bir protonun k\u00fctlesini \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n karesiyle \u00e7arparsan\u0131z (mc2<\/sup>) Einstein ba\u011f\u0131nt\u0131s\u0131na g\u00f6re protonun durgun enerjisi bulunur. Kulland\u0131\u011f\u0131m\u0131z enerji birimi hakk\u0131nda fikir vermek i\u00e7in protonun durgun enerjisinin yakla\u015f\u0131k 1 GeV oldu\u011funu belirteyim. Protonun kinetik enerjisinin 7 TeV\u2019e ula\u015fmas\u0131 bunun 7000 kat\u0131na denk geliyor. B\u00f6yle \u00e7ok y\u00fcksek enerjili, neredeyse \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131na yak\u0131n h\u0131zlara ula\u015fm\u0131\u015f iki proton kafa kafaya \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131klar\u0131nda sanki duran protona 14 TeV enerjili bir proton \u00e7arpm\u0131\u015f gibi oluyor.<\/p>\n

\u00c7arp\u0131\u015fma sonras\u0131nda ne oluyor?<\/em>
\n<\/strong>Y\u00fcksek enerjili iki protonun \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 sonras\u0131nda her t\u00fcrl\u00fc temel par\u00e7ac\u0131k ortaya sa\u00e7\u0131l\u0131yor. Hassas detekt\u00f6rler \u00e7\u0131kan par\u00e7ac\u0131klar\u0131n izlerini kaydediyor. Veriler daha sonra analiz edilmek \u00fczere dijital olarak saklan\u0131yorlar.<\/p>\n

Bu \u00e7arp\u0131\u015fmalar nas\u0131l g\u00f6zlemleniyorlar?<\/em>
\n<\/strong>\u0130\u015fin bu k\u0131sm\u0131nda at\u0131lan iki ad\u0131m \u00e7ok \u00f6nemli: Birinci ad\u0131m, \u00e7arp\u0131\u015fma b\u00f6lgesinden \u00e7\u0131kan par\u00e7ac\u0131k izlerinin 3-boyutlu g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerini bilgisayarda olu\u015fturmak. Bu bilgiyi kullanarak \u00e7izilen bol renkli ve hatta hareketlendirilmi\u015f \u00e7arp\u0131\u015fma resimlerini ekranlarda ve dergilerde bolca g\u00f6rmekteyiz. \u0130kinci ad\u0131m ise sim\u00fclasyon olu\u015fturmak. Standard Teori\u2019nin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc, proton-proton \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 sonras\u0131 elde edilebilecek t\u00fcm olas\u0131 \u00e7arp\u0131\u015fmalar resimlendiriliyor. Sonras\u0131nda bilgisayarlarda olu\u015fturulan resimler ile say\u0131s\u0131 trilyonlara ula\u015fm\u0131\u015f ger\u00e7ek \u00e7arp\u0131\u015fma resimleri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor. \u0130\u015fe yarayacak olanlar ayr\u0131ca incelenmek \u00fczere ay\u0131klan\u0131yor.<\/p>\n

20 milyon CD-ROM\u2019u dolduracak kadar veri al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. Bu kadar b\u00fcy\u00fck miktarda veriyle nas\u0131l i\u015f yap\u0131l\u0131yor?<\/em>
\n<\/strong>\u0130\u015flenecek veri miktar\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck tabii. \u0130lk kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmalar bizim kulland\u0131klar\u0131m\u0131zdan \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 bilgisayarlarla otomatik yap\u0131l\u0131yor. Bulunan uyumlu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcler, art\u0131k tek tek incelenebilecek kadar az say\u0131da oluyor. Bunlardan grafikler \u00e7iziliyor, istatistik \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131yor. Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in trilyonlarca proton \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f. Neden h\u00e2l\u00e2 yeterli veri yok? \u00c7\u00fcnk\u00fc Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n dahil olabilece\u011fi \u00e7arp\u0131\u015fma s\u00fcre\u00e7leri \u00e7ok ender g\u00f6r\u00fclen t\u00fcrden. Deneylerde Higgs aramak i\u00e7in di\u011ferlerinden ayr\u0131larak incelenen s\u00fcre\u00e7lerin say\u0131s\u0131 sadece 100\u2019ler mertebesinde. Bu kadar veriyle elde edilen grafikler teorideki kadar keskin de\u011fil. Grafikleri inceleyenlerin istatistiksel bak\u0131mdan emin olabilmeleri i\u00e7in daha \u00e7ok veriye ihtiya\u00e7lar\u0131 var. Bu y\u00fczden Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131 bulduklar\u0131n\u0131 emin olarak s\u00f6yleyemiyorlar.<\/p>\n

\"\"
ATLAS ve CMS deneylerinin sonu\u00e7lar\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 ilan edildi. Her iki deneyde de 125 GeV enerjisinde bir par\u00e7ac\u0131k g\u00f6zlemlemi\u015fler.<\/figcaption><\/figure>\n

Ama bir par\u00e7ac\u0131k bulundu de\u011fil mi?<\/em>
\n<\/strong>ATLAS ve CMS deneylerinin sonu\u00e7lar\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 ilan edildi. Her iki deneyde de 125 GeV enerjisinde bir par\u00e7ac\u0131k g\u00f6zlemlemi\u015fler. \u0130ki deneyde de g\u00f6zlemlenen ayn\u0131 par\u00e7ac\u0131k; bu ayr\u0131nt\u0131 cesaret verici. Enerji grafi\u011finde keskin bir t\u00fcmsek beklenirken, yumu\u015fak ge\u00e7i\u015fli bir t\u00fcmsek var. Bir t\u00fcmsek g\u00f6r\u00fclmesi bizleri bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bulundu\u011funa ikna ediyor. Fakat t\u00fcmse\u011fin keskin olmamas\u0131 bulunan par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 oldu\u011funa tam ikna edemiyor. G\u00f6zlemlenen par\u00e7ac\u0131k Higgs ise \u00f6zellikleri belirlenmeli; de\u011filse bulunan nedir anla\u015f\u0131lmal\u0131. Deneyciler art\u0131k bu sorular\u0131 yan\u0131tlamaya u\u011fra\u015facaklar.<\/p>\n

Peki, Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 de\u011filse ne olacak? Teorilerimiz \u00e7\u00f6ker mi?<\/em>
\n<\/strong>Bir \u015fey olmaz! Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 Standard Teori\u2019nin di\u011fer temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131na k\u00fctle kazand\u0131r\u0131m\u0131 sa\u011flayan \u00f6nemli bir \u00f6\u011fesi, ama yaln\u0131zca bir \u00f6\u011fesi. Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6zlemlenememesi bizi teorinin do\u011frulu\u011fundan ku\u015fkuya d\u00fc\u015f\u00fcrmeyecekti. Zaten Higgs\u2019in bulunmamas\u0131 da en az bulunmas\u0131 kadar \u00f6nem ta\u015f\u0131yacakt\u0131. E\u011fer Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n yoklu\u011fu kan\u0131tlansayd\u0131 Standard Teori\u2019nin yanl\u0131\u015f oldu\u011funu de\u011fil, yanl\u0131\u015f yorumland\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm. K\u00fctle kazand\u0131r\u0131m mekanizmas\u0131n\u0131 ba\u015ftan ele al\u0131p Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131na gerek olmayacak \u015fekilde yeniden kurgulamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rd\u0131m. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda Standard Teori aynen kal\u0131rd\u0131.<\/p>\n

Par\u00e7ac\u0131\u011fa neden Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 veya Higgs bozonu ad\u0131 verildi?<\/em>
\n<\/strong>Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n varl\u0131\u011f\u0131, Standard Teori\u2019de temel par\u00e7ac\u0131klara g\u00f6zlenen k\u00fctle de\u011ferlerini kazand\u0131rmak \u00fczere di\u011ferlerinden farkl\u0131 nitelikte bir par\u00e7ac\u0131k bulunmas\u0131 gerekti\u011fi i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcr\u00fcld\u00fc. Bu fikir ilk kez, Edinburgh \u00dcniversitesi\u2019nin emekli profes\u00f6rlerinden Peter Higgs taraf\u0131ndan 1964\u2019te Physical Review Letters<\/em>\u2019ta yay\u0131nlanan bir makalede tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Fakat ayn\u0131 derginin ayn\u0131 cildinde \u00e7\u0131km\u0131\u015f iki makale daha var. Birisi Bel\u00e7ika\u2019dan Robert Brout ve Fran\u00e7ois Englert taraf\u0131ndan, di\u011feri ise Rochester \u00dcniversitesi\u2019nden Chris Hagen ve Gerald Guralnik ile Imperial College\u2019den Tom Kibble taraf\u0131ndan yaz\u0131lm\u0131\u015flar. Her \u00fc\u00e7 makalede de ayn\u0131 k\u00fctle kazand\u0131r\u0131m mekanizmas\u0131 anlat\u0131lmaktad\u0131r. Do\u011frusu Brout-Englert-Guralnik-Hagen-Higgs-Kibble par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 demek, ama Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 demek daha kolay geldi ve b\u00f6yle yerle\u015fti. G\u00fcn\u00fcm\u00fcz LHC sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n ard\u0131ndan bir Nobel Fizik \u00d6d\u00fcl\u00fc gelirse muhtemelen bunu Higgs tek ba\u015f\u0131na almayacak, Brout ge\u00e7en y\u0131l \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in en az\u0131ndan Englert ile payla\u015facaklard\u0131r. Zaten ge\u00e7ti\u011fimiz aylarda CERN\u2019deki bas\u0131n toplant\u0131s\u0131na Peter Higgs ve Fran\u00e7ois Englert birlikte \u00e7\u0131kt\u0131lar.<\/p>\n

Higgs\u2019in teorisi ayn\u0131 anda birbirinden ba\u011f\u0131ms\u0131z \u00fc\u00e7 ayr\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma grubu taraf\u0131ndan yay\u0131mland\u0131, \u00f6yle mi?<\/em>
\n<\/strong>E\u015f zamanl\u0131 bilimsel ke\u015fiflere 20. y\u00fczy\u0131lda daha s\u0131k rastlan\u0131r oldu. \u00c7\u00fcnk\u00fc ileti\u015fim kolayl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle herkes ayn\u0131 kaynaklardan ayn\u0131 \u015feyleri \u00f6\u011freniyor; e\u015f anl\u0131 olarak benzer \u015feyleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcp yaz\u0131yorlar. Bu benim ba\u015f\u0131ma da bir ka\u00e7 kez geldi. Makaleni yaz\u0131p yollad\u0131ktan sonra bir bak\u0131yorsun, mesela Amerika\u2019dan veya Japonya\u2019dan bir makale neredeyse ayn\u0131 laflarla ayn\u0131 anda yaz\u0131l\u0131p yollanm\u0131\u015f. Kredi \u00f6nce kimin makalesi bas\u0131lm\u0131\u015fsa ona gidiyor. Bu anlamda d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda h\u0131zl\u0131 bir \u00f6ncelik yar\u0131\u015f\u0131 s\u00fcregitmekte. Her ikisini de \u015fahsen tan\u0131d\u0131\u011f\u0131m Peter Higgs ve Fran\u00e7ois Englert \u00fcst\u00fcn nitelikli fizik\u00e7iler ama Higgs\u2019in \u015fans\u0131 daha a\u00e7\u0131k.<\/p>\n

\"\"
G\u00f6zlemlenen par\u00e7ac\u0131k Higgs ise \u00f6zellikleri belirlenmeli; de\u011filse bulunan nedir anla\u015f\u0131lmal\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar art\u0131k bu sorular\u0131 yan\u0131tlamaya u\u011fra\u015facaklar.<\/figcaption><\/figure>\n

Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131na neden \u201cTanr\u0131 Par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131\u201d da demi\u015fler?<\/em>
\n<\/strong>Bunu ba\u015flatan Nobel \u00d6d\u00fcll\u00fc deneysel fizik\u00e7i Leon Lederman; Chicago yak\u0131nlar\u0131nda Fermilab\u2019daki h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 deneylerinin ba\u015f\u0131ndayd\u0131. Pop\u00fcler bir bilim kitab\u0131nda \u201c\u015fu Allah\u0131n cezas\u0131 par\u00e7ac\u0131k\u201d niyetine b\u00f6yle bir s\u00f6z etmi\u015f, \u00fcst\u00fcne atlam\u0131\u015flar. Bundan \u00f6te bir anlam\u0131 yok.<\/p>\n

Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n\u0131n B\u00fcy\u00fck Patlama ile ilgisi nedir?<\/em>
\n<\/strong>G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir ba\u015fka \u201cStandard Teori\u201d de kozmolojide var. Evrendeki maddenin \u00e7ok yo\u011fun, tek bir noktada toplanm\u0131\u015f bir halden genle\u015ferek g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki haline geldi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmekteyiz. Genle\u015fmenin h\u0131z\u0131 ivmelenerek art\u0131yor. Bunu sa\u011flayan bir enerji gerek, fakat bu enerjinin kayna\u011f\u0131n\u0131 bilinen, g\u00f6zledi\u011fimiz madde t\u00fcrleri aras\u0131nda bulam\u0131yoruz. Bilinmeyen anlam\u0131nda bir \u201ckaranl\u0131k enerji\u201d t\u00fcr\u00fc veya ba\u015fka bir deyi\u015fle kozmolojik sabit bulunmal\u0131d\u0131r diyoruz. Bu sabitin bildi\u011fimiz Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131ndan kaynaklanmas\u0131 akla yak\u0131n bir ihtimal gibi geliyor. B\u00f6ylece karanl\u0131k enerjiyi sa\u011flayan kozmolojik sabit, Standard Teori\u2019de k\u00fctle kazand\u0131r\u0131m mekanizmas\u0131n\u0131 tetikleyen Higgs bozonuyla ili\u015fkilendirilmi\u015f oluyor. Higgs par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 kozmoloji modelleri i\u00e7in \u00f6nemlidir sonucuna ula\u015ft\u0131k fakat bu k\u0131sa s\u00f6yle\u015fide daha ayr\u0131nt\u0131ya girmem m\u00fcmk\u00fcn de\u011fil.<\/p>\n

LHC deneylerinin sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 teknolojiye uygulad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda nelerle kar\u015f\u0131la\u015fabiliriz? Hangi alanlarda kullan\u0131labilir?<\/em>
\n<\/strong>CERN laboratuvarlar\u0131 bilimin teknolojik uygulamalar\u0131n\u0131 bulmak i\u00e7in de\u011fil, temel ara\u015ft\u0131rmalar yapmak amac\u0131yla kurulmu\u015ftur. Bug\u00fcn d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 ve \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n\u0131 bar\u0131nd\u0131rmaktad\u0131r. Bunlardan daha b\u00fcy\u00fcklerinin yak\u0131n gelecekte in\u015fa edilebileceklerini tahmin etmiyoruz. D\u00fcnyadaki mevcut daha d\u00fc\u015f\u00fck kapasiteli h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131n pek \u00e7o\u011fu ise yak\u0131n zamanlarda t\u0131p ve m\u00fchendislik uygulamalar\u0131na y\u00f6nelik yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Uygulamalara birer \u00f6rnek vermek gerekirse, bilirsiniz k\u0131saca NMR denilen n\u00fckleer magnetik rezonans ile tomografi art\u0131k hastanelerde \u00e7ok yayg\u0131n kullan\u0131lmakta. Bundan \u00e7ok daha hassas bir y\u00f6ntem olan pozitron emisyon tomografisi veya k\u0131saca PET ile de v\u00fccut dokular\u0131na bak\u0131labiliyor. Pozitronlar, yani anti-elektronlar \u00e7arp\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131larda elde edilip PET taramas\u0131 i\u00e7in y\u00f6nlendirilir. End\u00fcstriyel bir \u00f6rnek olarak ise sinkrotron \u0131\u015f\u0131mas\u0131 ile malzemelerin tahribats\u0131z kalite kontrol\u00fcnden s\u00f6z edilebilir. Pratikte bunlara benzer ve daha ba\u015fka hangi h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131 uygulamalar\u0131n\u0131n bulunaca\u011f\u0131n\u0131 zaman i\u00e7inde g\u00f6rece\u011fiz.<\/p>\n

\u00c7ok h\u0131zl\u0131 bilgisayarlar kullan\u0131l\u0131yor demi\u015ftiniz. Verileri kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabilmek i\u00e7in yine \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir yaz\u0131l\u0131m geli\u015ftirilmi\u015f GGG denen; WWW\u2019dan \u00e7ok daha h\u0131zl\u0131 imi\u015f.<\/em>
\n<\/strong>Bu CERN\u2019deki ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak geli\u015fen y\u00f6ntemlerden birisi. Deneylerin analizinde kullan\u0131lan ve d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda bulunan bilgisayarlar\u0131n kapasitelerini ortak a\u011f halinde birlikte kullanabilmek i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015f. Zaten \u0130nternet de 1980\u2019lerin sonuna do\u011fru CERN\u2019deki ara\u015ft\u0131rma gruplar\u0131n\u0131n ileti\u015fim sorunlar\u0131n\u0131 halletmek i\u00e7in geli\u015ftirilmi\u015fti.<\/p>\n

M\u00fchendislik a\u00e7\u0131s\u0131ndan neler kazand\u0131k?<\/em>
\n<\/strong>Ba\u015ftan ama\u00e7lanmasa bile CERN teknolojiye ciddi katk\u0131lar sa\u011flayabiliyor. \u00d6rne\u011fin \u00e7evresi 27 kilometreyi bulan \u00e7embersel bir t\u00fcnel yerin 100 metre alt\u0131na mikrometre d\u00fczeyinde hassasiyette yatay kalacak \u015fekilde ba\u015fka hi\u00e7bir yerde kaz\u0131lmazd\u0131. Bu kadar ileri t\u00fcnel kazma teknolojisi nerede gerekir? Otoyol \u00fczerine t\u00fcnel a\u00e7man\u0131n veya Marmara Denizi\u2019nin alt\u0131ndan metro ge\u00e7irmenin gerektirdi\u011fi hassasiyet bundan \u00e7ok daha alt d\u00fczeylerdedir. Bir ba\u015fka \u00f6rnek, 8 Tesla\u2019l\u0131k manyetik alan \u015fiddeti sa\u011flayan devasa b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki s\u00fcperiletken m\u0131knat\u0131slar. Bunlar CERN\u2019den ba\u015fka nerede kullan\u0131l\u0131r ki? CERN\u2019deki projeler ilerinin ilerisi teknolojiyi yaratmak ve geli\u015ftirmek i\u00e7in birer vesile oluyorlar. Bu faaliyetler \u00e7ok maliyetli ama uzun d\u00f6nemli yararlar\u0131 b\u00fct\u00fcnl\u00fck i\u00e7inde de\u011ferlendirilerek CERN sadece Avrupa de\u011fil t\u00fcm d\u00fcnya \u00fclkeleri taraf\u0131ndan desteklenmektedir.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

S\u00f6yle\u015fi: \u015eule \u00c7iviy\u0131lmaz \u201cATLAS ve CMS deneylerinin sonu\u00e7lar\u0131 ayr\u0131 ayr\u0131 ilan edildi. Her iki deneyde de 125 GeV enerjisinde bir par\u00e7ac\u0131k g\u00f6zlemlendi. \u0130ki deneyde de g\u00f6zlemlenen ayn\u0131 par\u00e7ac\u0131k; bu ayr\u0131nt\u0131 cesaret verici. Enerji grafi\u011finde keskin bir t\u00fcmsek beklenirken, yumu\u015fak ge\u00e7i\u015fli bir t\u00fcmsek var. Bir t\u00fcmsek g\u00f6r\u00fclmesi bizleri bir par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bulundu\u011funa ikna ediyor. Fakat t\u00fcmse\u011fin keskin […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":42311,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[144,38],"tags":[2884,6188],"class_list":["post-42309","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-107-sayi","category-dergi-sayilari","tag-higgs-bozonu","tag-tekin-dereli"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t