{"id":4248,"date":"2015-12-30T01:04:15","date_gmt":"2015-12-29T23:04:15","guid":{"rendered":"http:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=4248"},"modified":"2015-12-30T01:04:15","modified_gmt":"2015-12-29T23:04:15","slug":"lhcde-de-bulunan-heyecan-verici-yeni-bir-parcacik-olasiligi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2015\/12\/30\/lhcde-de-bulunan-heyecan-verici-yeni-bir-parcacik-olasiligi","title":{"rendered":"LHC\u2019de yeni bulunan, beklenmedik par\u00e7ac\u0131k heyecan\u0131!"},"content":{"rendered":"

G\u00f6rsel a\u00e7\u0131klamas\u0131:<\/strong> CMS dedekt\u00f6r\u00fcnden gelen sonuca g\u00f6re, proton proton \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131ndan sonra\u00a0saptanan izlere g\u00f6re,\u00a0k\u00fctlesi protonon 750 kat\u0131na denk gelen yeni bir par\u00e7ac\u0131k bulunmu\u015f olabilir.\u00a0\u00a9 CERN.<\/p>\n

 <\/p>\n

\u0130svi\u00e7re\u2019de bulunan, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131ndaki biliminsanlar\u0131 15 Aral\u0131k g\u00fcn\u00fc, Standart Model taraf\u0131ndan \u00f6nerilen fizik yasalar\u0131na uymayan, temel bir par\u00e7ac\u0131k bulmu\u015f olabileceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Sonu\u00e7lar, Nisan-Kas\u0131m aras\u0131nda, \u00f6ncekine g\u00f6re neredeyse iki kat y\u00fcksek enerjide \u00e7al\u0131\u015fan LHC\u2019den toplan\u0131lan verilerle elde edilmi\u015f. Ancak sonu\u00e7lar yeterince kesin de\u011fil ve par\u00e7ac\u0131k oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen veriler, istatistiksel bir tesad\u00fcf de olabilir. Ancak yine de, bu geli\u015fim bilim camias\u0131nda heyecanla kar\u015f\u0131land\u0131 ve duyurudan sonraki g\u00fcn arXiv\u2019da, g\u00f6zlemlenmi\u015f olabilecek olan par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 ve hangi modele ait oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fan 10\u2019dan fazla teorik makale yay\u0131mland\u0131.<\/p>\n

CERN\u2019\u00fcn teori grubunun bir par\u00e7ac\u0131 olan Adam Falkowski\u2019ye g\u00f6re bu \u00e7ok uzun zamand\u0131r beklenen Standart Model\u2019in \u00f6tesi bulu\u015flar\u0131n habercisi: \u201cTabii ki bunun asl\u0131nda hi\u00e7bir \u015fey olmayabilecek bir sonuca y\u00f6nelebilece\u011finin fark\u0131nday\u0131z, ancak bizim jenerasyonumuz i\u00e7in bu, ilk defa Standart Model\u2019in \u00f6tesindeki fizik i\u00e7in elde edilmi\u015f en b\u00fcy\u00fck ve g\u00fcvenilir sinyal.\u201d Bir\u00e7ok biliminsan\u0131 da \u00e7ok daha fazla g\u00fcvenilirli\u011fe sahip bir sinyal ile bu tarz ola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bir iddan\u0131n kabul edilebilece\u011fi konusunda zaten hemfikir.<\/p>\n

Peki ya g\u00f6r\u00fcnen sinyal, ger\u00e7ekten de yeni bir par\u00e7ac\u0131k ise bu nedir? Elde edilen bilgilere g\u00f6re, bu par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n k\u00fctlesinin 750 giga-electron volt(GeV) civar\u0131nda olmas\u0131 gerekiyor ki, bu da protonun k\u00fctlesinin yakla\u015f\u0131k olarak 750 kat\u0131na denk geliyor. Ayr\u0131ca, par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n bir bozon oldu\u011fu, yani spininin bir tam say\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Baz\u0131 teorik fizik\u00e7iler, bu par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n, Higgs\u2019in a\u011f\u0131r bir kuzeni olabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar ki, buna benzer bir sinyal, 4 sene \u00f6nce de LHC\u2019de g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. Baz\u0131 teorik fizik\u00e7iler ise bunun karanl\u0131k madde ile etkile\u015fen bir par\u00e7ac\u0131k olabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bir ba\u015fka alternatif ise, gravitasyonun ta\u015f\u0131nmas\u0131n\u0131 sa\u011flayan graviton olabilece\u011fi y\u00f6n\u00fcnde.<\/p>\n

CMS dedekt\u00f6r\u00fcnden gelen sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131klayan, Princeton \u00dcniversitesi\u2019nden Jim Olsen\u2019a g\u00f6re ise bu sonu\u00e7lar, \u015fu ana kadar evren hakk\u0131nda bildi\u011fimiz \u015feylerin \u00f6tesinde ne olabilece\u011fine dair uzun bir listenin i\u00e7indeki herhangi bir \u015fey olabilir. \u201cBiz bu sonu\u00e7lar\u0131 a\u00e7\u0131klayana kadar, bunu g\u00f6rece\u011fimizi s\u00f6yleyen hi\u00e7bir model yoktu\u2019\u2019 diyor. LHC\u2019nin s\u00fcpersimetri teorisini do\u011frulamas\u0131n\u0131 bir\u00e7ok biliminsan\u0131 uzun zamand\u0131r bekliyordu, ancak s\u00fcpersimetri modelleri Higgs\u2019in partnerleri olabilece\u011fini s\u00f6ylese de, hi\u00e7biri 750 GeV\u2019lik bir kuzeni olaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rmemi\u015fti. Ancak Stanford \u00dcniversitesi\u2019nden Peter Graham\u2019\u0131n da belirtti\u011fi gibi, bu sinyal ger\u00e7ekten de yeni bir par\u00e7a\u011f\u0131n sinyali olsa bile, bunun s\u00fcpersimetrinin ispat\u0131 olaca\u011f\u0131na dair hen\u00fcz elimizde hi\u00e7bir \u015fey yok.<\/p>\n

Ancak, bu yeni haberlerin bu belirsizliklere ra\u011fmen bu denli yank\u0131 bulmas\u0131n\u0131n bir sebebi var. O da, LHC\u2019deki iki farkl\u0131 dedekt\u00f6r CMS ve ATLAS\u2019\u0131n her ikisinin de ayn\u0131 b\u00f6lgede benzer sonu\u00e7lara ula\u015fm\u0131\u015f olmas\u0131. Bu iki dedekt\u00f6r tamemen farkl\u0131 \u015fekilde kurulmu\u015f, bu sebeple farkl\u0131 veriler toplayan ve bunlar\u0131 farkl\u0131 \u015fekillerde analiz eden gruplar. G\u00f6zlemin her iki dedekt\u00f6rde de yap\u0131lm\u0131\u015f olmas\u0131, biliminsanlar\u0131nda olu\u015fan heyecan\u0131n cevab\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc bu, olas\u0131 bir istatistiksel tesad\u00fcf\u00fcn olas\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 azalt\u0131yor. Ancak yine de LHC\u2019de duruma \u015f\u00fcpheci yakla\u015fan biliminsan\u0131 say\u0131s\u0131 da az de\u011fil. CMS grubundan Ken Bloom\u2019un a\u00e7\u0131klamas\u0131na g\u00f6re e\u011fer bir\u00e7ok b\u00f6lgeye bak\u0131l\u0131rsa, en az\u0131ndan birka\u00e7 yerde istatistiksel sapmalar g\u00f6r\u00fclecektir ve bu da bu sinyalin de istatiksel bir tesad\u00fcf oldu\u011fu konusunda ikna edicidir. Bu \u015f\u00fcphecili\u011fi artt\u0131ran bir ba\u015fka etmen de LHC\u2019nin (geli\u015ftirilmeden) daha \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131lmalar\u0131nda bu b\u00f6lgede, bu par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131 g\u00f6rmemek i\u00e7in hi\u00e7bir sebebin olmamas\u0131.<\/p>\n

ATLAS grubunun g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc sinyalde, normalde beklenenden 10 tane daha fazla par\u00e7ac\u0131k olu\u015ftu. CMS grubunda ise bu say\u0131 3. Bu say\u0131lar, milyonlarca proton \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131ndan a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kan par\u00e7ac\u0131k say\u0131lar\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcnce komik olabilir. Ama deneyler ve modeller o kadar hassas ki, her bir k\u00fctle aral\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ne kadar par\u00e7ac\u0131k olu\u015fmas\u0131 gerekti\u011fini \u00e7ok iyi biliyoruz ve bu y\u00fczden bu say\u0131lar ciddiye al\u0131n\u0131yor. Ancak yine de \u2018\u2018bu bir bulu\u015f\u2019\u2019 denilebilecek miktarda de\u011fil.<\/p>\n

Bu yeni haberin nas\u0131l sonu\u00e7lanaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6\u011frenmek i\u00e7in \u00e7ok beklememiz gerekmeyecek. Gelecek y\u0131l, LHC\u2019den gelecek olan yeni veriler ve onlar\u0131n analizleri ile beraber, istatistiksel g\u00fcvenilirli\u011fi artt\u0131r\u0131p, bu sinyalin ger\u00e7ekten bir par\u00e7ac\u0131k m\u0131 yoksa istatistiksel bir tesad\u00fcf m\u00fc oldu\u011funu daha net bir \u015fekilde \u00f6\u011frenebilece\u011fiz.<\/p>\n

 <\/p>\n

Haz\u0131rlayan: Dilege G\u00fclmez<\/strong>
\nBonn \u00dcnv. Helmholtz N\u00fckleer Fizik Enstit\u00fcs\u00fc<\/strong><\/em><\/p>\n

\u00a0<\/strong><\/em><\/p>\n

Kaynak:<\/strong><\/p>\n

http:\/\/www.scientificamerican.com\/article\/potential-new-particle-shows-up-at-the-lhc-thrilling-and-confounding-physicists1\/<\/a><\/p>\n

 <\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

G\u00f6rsel a\u00e7\u0131klamas\u0131: CMS dedekt\u00f6r\u00fcnden gelen sonuca g\u00f6re, proton proton \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131ndan sonra\u00a0saptanan izlere g\u00f6re,\u00a0k\u00fctlesi protonon 750 kat\u0131na denk gelen yeni bir par\u00e7ac\u0131k bulunmu\u015f olabilir.\u00a0\u00a9 CERN.   \u0130svi\u00e7re\u2019de bulunan, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131ndaki biliminsanlar\u0131 15 Aral\u0131k g\u00fcn\u00fc, Standart Model taraf\u0131ndan \u00f6nerilen fizik yasalar\u0131na uymayan, temel bir par\u00e7ac\u0131k bulmu\u015f olabileceklerini a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Sonu\u00e7lar, Nisan-Kas\u0131m aras\u0131nda, \u00f6ncekine g\u00f6re neredeyse […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":4250,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,26],"tags":[],"class_list":["post-4248","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-fizik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t