{"id":43389,"date":"2020-05-01T00:00:15","date_gmt":"2020-04-30T21:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=43389"},"modified":"2020-06-27T16:58:37","modified_gmt":"2020-06-27T13:58:37","slug":"saglik-mi-mahremiyet-mi-ikilemi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/05\/01\/saglik-mi-mahremiyet-mi-ikilemi","title":{"rendered":"\u2018Sa\u011fl\u0131k m\u0131, mahremiyet mi?\u2019 ikilemi"},"content":{"rendered":"

Sa\u011fl\u0131k ve mahremiyet haklar\u0131ndan birini se\u00e7meye zorlan\u0131yoruz. 11 Eyl\u00fcl 2001\u2019den sonra oldu\u011fu gibi COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede baz\u0131 haklar\u0131m\u0131zdan vazge\u00e7memizin gereklili\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. H\u00fck\u00fcmetler, \u015firketlerin deste\u011fiyle, krizi \u00e7e\u015fitli teknolojilerle y\u00f6netmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Otoriterle\u015fme e\u011filimlerinin artma tehlikesi var. Oysa: Amazon, Google, Apple, Microsoft… \/ Bizleri nas\u0131l kurtar\u0131r? \/ Bizleri kurtaracak olan \/ Kendi platformlar\u0131m\u0131zd\u0131r…<\/em><\/p>\n

21. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri dijital teknolojilerin g\u00fcndelik ya\u015fama etkilerini, olanaklar\u0131n\u0131 ve s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yoruz. Dijitalle\u015fme ya\u015fam\u0131n her alan\u0131n\u0131 etkiliyor ama eski kurumlar\u0131 ve ili\u015fkileri bir \u00e7\u0131rp\u0131da ortadan kald\u0131rarak yerine dijitalini koymak her zaman o kadar kolay olmuyor. \u00d6rne\u011fin yeni dijital teknolojiler uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma ve \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rma olanaklar\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131. \u015eirketler, son y\u0131llarda bunun \u00fczerinde daha \u00e7ok duruyorlar. Bir s\u00fcredir d\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 yerlerindeki i\u015fverenleri ve i\u015f\u00e7ileri bir araya getiren dijital platformlar ucuz, esnek ve g\u00fcvencesiz istihdam olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor. Bu gibi platformlar\u0131n yan\u0131nda \u00e7ok say\u0131da \u015firket \u00e7e\u015fitli denemelerle uzaktan \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rman\u0131n uygulanabilirli\u011fini \u00f6l\u00e7meye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ba\u015far\u0131l\u0131 olurlarsa ofisleri kapatarak veya k\u00fc\u00e7\u00fclterek tasarruf sa\u011flamak; ama daha \u00f6nemlisi g\u00fcvencesiz ve esnek \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131n\u0131 dayatmak daha kolay olacak. \u00c7al\u0131\u015fanlar\u0131n her hareketini uzaktan izleyebilmek i\u00e7in geli\u015ftirilen teknolojiler her ge\u00e7en g\u00fcn \u015firketlerin planlar\u0131n\u0131 daha uygulanabilir hale getiriyor.<\/p>\n

\"\"
D\u00fcnyan\u0131n farkl\u0131 yerlerindeki i\u015fverenleri ve i\u015f\u00e7ileri bir araya getiren dijital platformlar ucuz, esnek ve g\u00fcvencesiz istihdam olana\u011f\u0131 sa\u011fl\u0131yor.<\/figcaption><\/figure>\n

Uzaktan e\u011fitimde ise i\u015fler biraz daha zor. \u015eirketler ve \u00fcniversiteler, y\u0131llard\u0131r webde e\u011fitimler d\u00fczenliyor ve bu e\u011fitimleri tamamlayanlara sertifikalar veriyorlar. \u00d6\u011fretmen ve \u00f6\u011frenci aras\u0131ndaki etkile\u015fimi g\u00fc\u00e7lendiren teknolojilerle beraber uzaktan e\u011fitimin olanaklar\u0131 da art\u0131yor. \u00dcniversite sonras\u0131, \u201c\u00f6m\u00fcr boyu e\u011fitim\u201d hedefiyle ger\u00e7ekle\u015ftirilen ve insanlar\u0131n kendilerini geli\u015ftirmelerine yard\u0131mc\u0131 olan e\u011fitimlere kimsenin itiraz\u0131 yok. T\u00fcrkiye\u2019nin ve hatta d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen \u00fcniversitelerinde ders veren \u00f6\u011fretim \u00fcyelerinin derslerine kat\u0131labilmek e\u015fsiz bir f\u0131rsat. Peki, uzaktan e\u011fitim, s\u0131n\u0131flardaki y\u00fcz y\u00fcze e\u011fitimin yerini alabilir mi? Bunun i\u00e7in \u00f6n\u00fcm\u00fczde daha uzun bir yol var. YZ (yapay zek\u00e2) ve sanal ger\u00e7eklik, uzaktan e\u011fitimi daha etkili ve verimli yapabilir. Ama okul ve \u00fcniversite, al\u0131nan ve ge\u00e7ilen derslerden \u00e7ok daha fazlas\u0131…
\nDaha birka\u00e7 ay \u00f6ncesine kadar bu nedenlerden dolay\u0131 uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in hen\u00fcz haz\u0131r olmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 ve uzaktan e\u011fitimin \u00f6rg\u00fcn e\u011fitimin yerini alamayaca\u011f\u0131n\u0131 (ve almamas\u0131 gerekti\u011fini) d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordum. Fakat COVID-19 sonras\u0131nda masa ba\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fanlar ve \u00f6\u011frenciler belirsiz bir s\u00fcre evlerine kapand\u0131klar\u0131nda ba\u015fka bir se\u00e7ene\u011fimiz yoktu. Haz\u0131rl\u0131ks\u0131z yakalanm\u0131\u015ft\u0131k. \u0130\u015f toplant\u0131lar\u0131 internete ta\u015f\u0131nd\u0131; \u00f6\u011fretmenler \u00e7e\u015fitli dijital teknolojilerle \u00f6\u011frencilere ula\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar. Bu uygulamalar\u0131n ne kadar ba\u015far\u0131l\u0131 olabilece\u011fini bilemiyorum ama \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki aylarda uzaktan \u00e7al\u0131\u015fma ve e\u011fitim alan\u0131nda yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar h\u0131z kazanacak, daha etkili teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmler geli\u015ftirilecektir. COVID-19 sonras\u0131 h\u0131z kazanan dijitalle\u015fme uzaktan e\u011fitim ve \u00e7al\u0131\u015fma ile de s\u0131n\u0131rl\u0131 kalmad\u0131. E-ticaret al\u0131\u015fveri\u015flerinin yan\u0131nda sosyal medya siteleri, Whatsapp ve Telegram\u2019daki enformasyon trafi\u011fi de artt\u0131. Okano-Heijmans\u2019a g\u00f6re COVID-19\u2019un \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve etkileri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde bir aya\u011f\u0131m\u0131z hep dijital d\u00fcnyadayd\u0131 ve tarihin ilk dijital pandemisiyle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yayd\u0131k ( https:\/\/www.clingendael.org\/publication\/coronavirus-worlds-first-digital-pandemic). Kyoto \u00dcniversitesi\u2019nden Makoto Yokozawa\u2019ya g\u00f6re daha s\u00fcrecin en ba\u015f\u0131nda \u00c7in h\u00fck\u00fcmeti, COVID-19 vakalar\u0131 hakk\u0131ndaki haberlerin dijital ortamlarda yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engelleyerek vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lmas\u0131na katk\u0131da bulunmu\u015ftu. H\u00fck\u00fcmetlerin vir\u00fcsle m\u00fccadele etmek i\u00e7in dijital teknolojilere ba\u015fvurmas\u0131 mahremiyet ve g\u00f6zetim tart\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 da beraberinde getirdi. Daha en ba\u015ftan Asya \u00fclkeleri dijital takip cihazlar\u0131yla salg\u0131n\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken Avrupa \u00fclkeleri ilk ba\u015fta mahremiyet hakk\u0131nda daha hassas davrand\u0131lar ve sosyal mesafelendirmeyi \u00f6n planda tuttular. Felaketin boyutu artt\u0131k\u00e7a k\u00fcresel bir salg\u0131nda mahremiyetin ne kadar korunmas\u0131 gerekti\u011fi ve korunabilece\u011fi tart\u0131\u015fmas\u0131 ba\u015flad\u0131. Son zamanlarda ise en az\u0131ndan 2021 ortalar\u0131na kadar bir a\u015f\u0131n\u0131n olanakl\u0131 olmayaca\u011f\u0131ndan yola \u00e7\u0131karak g\u00f6zetim devletinin ve otoriter y\u00f6netim anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n t\u00fcm d\u00fcnyada yeni norm olaca\u011f\u0131ndan s\u00f6z ediliyor. Bu nedenle d\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda h\u00fck\u00fcmetler, \u00f6nce GPS verileriyle vir\u00fcsl\u00fc ki\u015finin di\u011fer insanlarla temas halinde olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 izlemeyi denediler. Daha sonra, GPS verilerinin konum belirlemedeki yetersizli\u011finden dolay\u0131, (kimi zaman kullan\u0131lmas\u0131 zorunlu olan!) mobil uygulamalarla salg\u0131n\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 kontrol etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131lar; insanlar\u0131 belirli bir do\u011frultuda hareket etmeleri i\u00e7in d\u00fcrtmeye ba\u015flad\u0131lar. B\u00f6ylece George Orwell\u2019in 1984\u2019\u00fc bir kez daha g\u00fcndeme geldi.<\/p>\n

\"\"
Uzaktan e\u011fitim, s\u0131n\u0131flardaki y\u00fcz y\u00fcze e\u011fitimin yerini alabilir mi?<\/figcaption><\/figure>\n

Ancak COVID-19 \u00f6ncesinde de h\u00fck\u00fcmetlerin her \u015feyi g\u00f6rmek ve takip etmek istemeleri \u00c7in ve Kuzey Kore ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildi. Ula\u015f Ta\u015ftekin\u2019in yaz\u0131s\u0131nda vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi \u201ckapitalizmde hem ekonomik zor nedeniyle, hem de ekonomi d\u0131\u015f\u0131 zor kapsam\u0131nda g\u00f6zetim ve denetim ayg\u0131tlar\u0131n\u0131n hali haz\u0131rda olduk\u00e7a \u00f6rg\u00fctl\u00fc olmas\u0131 nedeniyle zaten \u00f6zg\u00fcr de\u011fildik\u201d (https:\/\/sendika63.org\/2020\/04\/ozgur-muyduk-584173\/). Ak\u0131ll\u0131 telefonlar ve kapal\u0131 devre kameralar taraf\u0131ndan zaten s\u00fcrekli g\u00f6zetleniyorduk; sosyal medya payla\u015f\u0131mlar\u0131 didikleniyordu. G\u00f6zetimin kapsam\u0131 her ge\u00e7en g\u00fcn geni\u015fliyor ve derinle\u015fiyordu. Fakat COVID-19\u2019la h\u00fck\u00fcmetler ve Cambridge Analytica\/Facebook skandal\u0131 sonras\u0131 imajlar\u0131 sars\u0131lan g\u00f6zetim kapitalizmi \u015firketleri, 11 Eyl\u00fcl 2001 sonras\u0131nda oldu\u011fu gibi daha c\u00fcretk\u00e2r hareket edebilecekleri bir ortama kavu\u015ftular. COVID-19\u2019la m\u00fccadele s\u00fcrd\u00fck\u00e7e mahremiyet hakk\u0131 ve ifade \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ihlalleri artacak gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor.
\nCOVID-19 sonras\u0131 d\u00fcnyay\u0131 analiz ederken teknoloji \u015firketlerinin krizdeki konumlan\u0131\u015flar\u0131na ve siyaset \u00fczerindeki etkilerine bakman\u0131n yararl\u0131 olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bir\u00e7ok sekt\u00f6r, COVID-19\u2019la beraber zor g\u00fcnler ya\u015farken b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri hem kazan\u00e7lar\u0131n\u0131 hem de prestijlerini art\u0131rd\u0131lar. Kullan\u0131c\u0131 verilerini paraya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren \u015firketlerin i\u015f modelleri son y\u0131llarda s\u0131k\u00e7a tart\u0131\u015fma konusu olmu\u015f ve \u015firketlerin faaliyetleri hem akademide hem de kamuoyunda daha \u00e7ok sorgulanmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u015eimdi daha iddial\u0131 projelerle kar\u015f\u0131m\u0131zdalar!<\/p>\n

\u015eirketler, b\u00fcy\u00fck veri ve yapay zek\u00e2
\n<\/strong>Teknoloji, COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 m\u00fccadelenin olmazsa olmaz\u0131 durumunda. Bug\u00fcn tart\u0131\u015fma b\u00fcy\u00fck veri ve YZ \u00fczerinde yo\u011funla\u015fsa da otomatik kap\u0131lar gibi basit teknolojiler bile vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lmas\u0131n\u0131 engellemede \u00f6nemli bir katk\u0131 sa\u011fl\u0131yor (https:\/\/theconversation.com\/automatic-doors-the-simple-technology-that-could-help-stop-coronavirus-spreading-135420). \u0130nsanlar\u0131n bir sa\u011fl\u0131k kurulu\u015funa ba\u015fvurmadan \u00f6nce yapabildikleri, hangi belirtilerin COVID-19\u2019la ilgili oldu\u011funu g\u00f6steren \u00e7evrimi\u00e7i testler (\u00f6rne\u011fin https:\/\/covid-19.ontario.ca\/self-assessment\/) hastanelerin y\u00fck\u00fcn\u00fc azaltabiliyor.
\nAyr\u0131ca teknoloji firmalar\u0131ndan amat\u00f6rlere bir\u00e7ok insan COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleye katk\u0131da bulunuyor. Maske ve eldivenlerden ventilat\u00f6rlere kadar \u00e7e\u015fitli t\u0131bbi gere\u00e7lerin temininde ya\u015fanan s\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 a\u015fmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Koruyucu donan\u0131mlar\u0131n kalitesini art\u0131rmak gibi daha \u00f6zel problemlerle ilgilenmeleri, da\u011f\u0131t\u0131m (test, \u00fcretim ve lojistik da\u011f\u0131t\u0131m altyap\u0131s\u0131) i\u00e7in mevcut yollardan yararlanmalar\u0131 ve geli\u015ftirilen donan\u0131m hakk\u0131nda en az\u0131ndan \u00fcst d\u00fczey bir anlay\u0131\u015fa sahip kullan\u0131c\u0131lar\u0131n olmas\u0131 bu alandaki projelerin ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar almas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor.
\nTeknoloji, h\u00fck\u00fcmetlerin salg\u0131na kar\u015f\u0131 m\u00fccadelesinde de kritik bir yere sahip. En ba\u015f\u0131ndan beri Singapur, G\u00fcney Kore ve \u00c7in, b\u00fcy\u00fck veri ve YZ\u2019den yararlanarak salg\u0131n\u0131n yay\u0131lmas\u0131n\u0131 kontrol alt\u0131na almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Di\u011fer \u00fclkelerde de durum pek farkl\u0131 de\u011fil. Beyaz Saray, teknoloji \u015firketlerine, pandemiye kar\u015f\u0131 ne yapabileceklerini sorarken \u0130ngiltere Ba\u015fbakan\u0131 Boris Johnson COVID-19\u2019la sava\u015fta teknoloji \u015firketlerini yard\u0131ma \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131. B\u00f6ylece \u015firketler farkl\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri ve sunabilecekleri katk\u0131larla sahnedeki yerlerini ald\u0131lar.
\nBu s\u00fcre\u00e7te, teknolojiyi, \u00f6zellikle son y\u0131llar\u0131n g\u00f6zdesi b\u00fcy\u00fck veri ve YZ\u2019y\u0131, bir kurtar\u0131c\u0131 olarak g\u00f6ren\/g\u00f6steren haberlerin say\u0131s\u0131 da artt\u0131. A\u015fa\u011f\u0131daki gibi haberlere \u00e7ok s\u0131k rastlamaya ba\u015flad\u0131k:
\n22 \u015eubat\u2019ta Telegraph<\/em>, YZ\u2019n\u0131n koronavir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemede etkili olabilece\u011fini yazd\u0131 (https:\/\/www.telegraph.co.uk\/technology\/2020\/02\/22\/ai-could-best-hope-fighting-next-coronavirus\/).
\n2 Mart\u2019ta TNW, Alibaba\u2019n\u0131n yeni YZ sisteminin koronavir\u00fcs\u00fc saniyeler i\u00e7inde tespit edebildi\u011fini duyurdu.\"\"(https:\/\/thenextweb.com\/neural\/2020\/03\/02\/alibabas-new-ai-system-can-detect-coronavirus-in-seconds-with-96-accuracy\/).
\nSifted\u2019de robotlardan YZ ila\u00e7lar\u0131na kadar koronavir\u00fcse kar\u015f\u0131 m\u00fccadele eden startuplar tan\u0131t\u0131ld\u0131 (https:\/\/sifted.eu\/articles\/coronavirus-tech-startups-europe\/).
\nYZ, pandemiyle m\u00fccadelede \u00f6nemli bir yere sahip olmakla beraber \u00e7ok fazla belirsizlik ve endi\u015fe verici konular da vard\u0131. \u00d6nce YZ\u2019dan yararlan\u0131lan \u00e7e\u015fitli alanlara, daha sonra da tart\u0131\u015fma ve endi\u015felerin yo\u011funla\u015ft\u0131\u011f\u0131 yerlere bakal\u0131m (https:\/\/www.bbc.com\/news\/technology-51851292).
\nB\u00fcy\u00fck verinin ilk g\u00fcnlerinde Google, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n arama verileriyle grip salg\u0131n\u0131n\u0131n yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 tahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f, ilk ba\u015fta ba\u015far\u0131l\u0131 sonu\u00e7lar almalar\u0131na ra\u011fmen, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n arama al\u0131\u015fkanl\u0131klar\u0131n\u0131n de\u011fi\u015fmesiyle sonraki tahminleri o kadar isabetli olamam\u0131\u015ft\u0131. Facebook da bir s\u00fcredir Harvard \u00dcniversitesi Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Fak\u00fcltesi ve Tayvan\u2019daki Ulusal Tsing Hua \u00dcniversitesi ile beraber \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n hareketleri hakk\u0131ndaki anonimle\u015ftirilmi\u015f veriler ve y\u00fcksek \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fckl\u00fc pop\u00fclasyon yo\u011funlu\u011fu haritalar\u0131 ile vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131 tahmin etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Sosyal a\u011f, insanlar\u0131 konu hakk\u0131nda nas\u0131l konu\u015ftu\u011funu anlamaya da yard\u0131mc\u0131 oluyor.
\nAncak sosyal a\u011flar, ayn\u0131 zamanda yalan haberlerin h\u0131zla yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 ve kriz anlar\u0131nda toplumu yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirebilecek enformasyonla dolu yerler haline de gelebiliyor. Son y\u0131llarda sosyal medya kullan\u0131m\u0131ndaki art\u0131\u015fla beraber yanl\u0131\u015f bilgilerin a\u011fda yay\u0131l\u0131m\u0131 b\u00fcy\u00fck bir sorun olmaya ba\u015flad\u0131. Yanl\u0131\u015f bilgi ve haberler internette \u00e7ok h\u0131zl\u0131 yay\u0131labiliyor. Google, kullan\u0131c\u0131lar\u0131, oltalama sald\u0131r\u0131lar\u0131, k\u00f6t\u00fc ama\u00e7l\u0131 yaz\u0131l\u0131mlar, komplo teorileri ve yanl\u0131\u015f bilgilerden korumaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Google\u2019da COVID-19, arat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda daha bilgilendirici ve \u00f6zenli arama sonu\u00e7lar\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yor. Youtube, kullan\u0131c\u0131lar\u0131 ba\u015fta WHO olmak \u00fczere daha g\u00fcvenilir kaynaklara y\u00f6nlendiriyor (https:\/\/www.cjr.org\/the_media_today\/google-facebook-disinformation.php).
\nSon zamanlarda YZ\u2019n\u0131n kurtar\u0131c\u0131 olarak g\u00f6r\u00fclmesine neden olan ba\u015fl\u0131ca alan ise ila\u00e7 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131. Geli\u015fmi\u015f bilgisayarlar satran\u00e7 ve go ustalar\u0131n\u0131 yendiler, veri y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131ndan yararlanarak y\u00fczleri ve sesleri alg\u0131lamay\u0131 \u00f6\u011frendiler. \u015eimdi YZ\u2019n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda COVID-19 ve gelecekteki pandemiler var.
\nYZ yard\u0131m\u0131yla ila\u00e7 geli\u015ftirme s\u00fcre\u00e7lerinin h\u0131zland\u0131r\u0131labilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Exscientia adl\u0131 \u0130ngiliz start-up, geleneksel y\u00f6ntemlerle d\u00f6rt-be\u015f y\u0131lda geli\u015ftirilebilecek bir ilac\u0131 YZ yard\u0131m\u0131yla 12 ayda geli\u015ftirmi\u015f. \u015eirketin CEO\u2019su Prof. Andrew Hopkins, g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki krizde YZ\u2019n\u0131n \u00fc\u00e7 bi\u00e7imde kullan\u0131labilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor:
\n– COVID-19 i\u00e7in h\u0131zl\u0131ca antikor ve a\u015f\u0131 geli\u015ftirilmesi.
\n– Var olan ila\u00e7lar\u0131n taranarak herhangi birinin COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 uygun hale getirilip getirilemeyece\u011finin g\u00f6r\u00fclmesi.
\n– \u015eimdiki ve gelecekteki koronavir\u00fcs salg\u0131nlar\u0131na kar\u015f\u0131 bir ila\u00e7 tasarlanmas\u0131.
\nAncak Hopkins, YZ\u2019n\u0131n yapabilecekleri hakk\u0131nda ger\u00e7ek\u00e7i olunmas\u0131 gerekti\u011fini de ekliyor: \u201cT\u00fcm bunlar en h\u0131zl\u0131 bi\u00e7imde 18-24 ay aras\u0131nda yap\u0131labilir.\u201d \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00fcretimin \u00f6l\u00e7eklendirilmesi ve gerekli t\u00fcm g\u00fcvenlik testlerinin yap\u0131lmas\u0131 gerekiyor. Google\u2019\u0131n DeepMind adl\u0131 YZ \u015firketi ise AlphaFold adl\u0131 sistemini kullanarak vir\u00fcsle ili\u015fkili \u00e7ok say\u0131da proteinin yap\u0131 tahminini ortaya \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Hen\u00fcz deneysel olarak do\u011frulanmam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen DeepMind, bunun bilim d\u00fcnyas\u0131n\u0131n vir\u00fcs\u00fcn nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlayabilmesine yard\u0131mc\u0131 olabilece\u011fini umuyor.<\/p>\n

\"\"
Yapay Zek\u00e2 yard\u0131m\u0131yla ila\u00e7 geli\u015ftirme s\u00fcre\u00e7lerinin h\u0131zland\u0131r\u0131labilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/figcaption><\/figure>\n

Bu alanda \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fcten bir di\u011fer kurulu\u015f ise C3.ai, Microsoft, Illinois \u00dcniversitesi, Berkeley, Princeton \u00dcniversitesi, Chicago \u00dcniversitesi, MIT, Carnegie Mellon \u00dcniversitesi ve S\u00fcper Hesaplama Uygulamalar\u0131 Ulusal Merkezi taraf\u0131ndan kurulan C3.ai Dijital D\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm Enstit\u00fcs\u00fc. \u0130\u015f, h\u00fck\u00fcmet ve toplumun dijital d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcn\u00fc ilerletmeyi hedefleyen Enstit\u00fc, d\u00fcnyan\u0131n \u00f6nde gelen bilim adamlar\u0131yla beraber YZ yard\u0131m\u0131yla toplumsal sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler ar\u0131yor. Enstit\u00fc\u2019n\u00fcn ilk hedefi patojenlerin yay\u0131lmas\u0131n\u0131 yava\u015flatmak i\u00e7in yeni yollar bulmak, yeni tedavilerin geli\u015ftirilmesini h\u0131zland\u0131rmak, yeni ila\u00e7lar tasarlamak ve h\u00e2lihaz\u0131rdaki ila\u00e7lar\u0131 ba\u015fka ama\u00e7lar i\u00e7in uygun hale getirmek, klinik testlerini planlamak, hastal\u0131\u011f\u0131n evrimini kestirmek, m\u00fcdahaleleri de\u011ferlendirmek, halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 stratejileri geli\u015ftirmek ve gelecekte bula\u015f\u0131c\u0131 hastal\u0131klarla m\u00fccadele edebilmek i\u00e7in yeni yollar bulmak (https:\/\/www.nytimes.com\/2020\/03\/26\/science\/ai-versus-the-coronavirus.html).
\nBir a\u015f\u0131 veya ila\u00e7 i\u00e7in \u00f6n\u00fcm\u00fczde uzun yollar olabilir. Ama bu s\u00fcrede robotlar\u0131n hastal\u0131k riskini azaltmak i\u00e7in kullan\u0131labilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. 2014\u2019te Ebola salg\u0131n\u0131 d\u00f6neminde ABD\u2019de robotlar\u0131n bir salg\u0131nda nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi g\u00fcndeme gelmi\u015f, ama salg\u0131n\u0131n kontrol alt\u0131na al\u0131nmas\u0131ndan sonra ilgili birimler konuya ilgisini kaybetmi\u015fti. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde bilgisayarla g\u00f6rme, bilgisayarlar\u0131n alg\u0131lama kapasitesinin artmas\u0131 ve YZ\u2019n\u0131n daha \u201cak\u0131ll\u0131\u201d olmas\u0131 sonucu robotlar\u0131n kullan\u0131m\u0131 i\u00e7in daha elveri\u015fli ko\u015fullar var. Robotlar, sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131n ald\u0131\u011f\u0131 riski azaltabilir, riskli ortamlar\u0131 temizleyebilirler (https:\/\/www.latimes.com\/science\/story\/2020-04-11\/overcoming-coronavirus-with-help-of-robots). S\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcz ara\u00e7lar, karantina b\u00f6lgelerindeki g\u0131da da\u011f\u0131t\u0131m\u0131n\u0131 yapabilirler<\/p>\n

\"\"
2014\u2019te Ebola salg\u0131n\u0131 d\u00f6neminde ABD\u2019de robotlar\u0131n bir salg\u0131nda nas\u0131l kullan\u0131labilece\u011fi g\u00fcndeme gelmi\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

(https:\/\/spectrum.ieee.org\/automaton\/transportation\/self-driving\/robot-vehicles-make-contactless-deliveries-amid-coronavirus-quarantine).
\nYZ, ila\u00e7 ve a\u015f\u0131 geli\u015ftirilmesine yard\u0131mc\u0131 olacak. Ama bunu sihirli bir de\u011fnekle de\u011fil, gerekli s\u00fcre\u00e7leri h\u0131zland\u0131rarak yapacak. Robotlar yayg\u0131nla\u015ft\u0131\u011f\u0131nda ba\u015fta sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131 olmak \u00fczere insanlar\u0131n vir\u00fcsle kar\u015f\u0131la\u015fma riskini azaltacak. Ancak \u015fu anda daha \u00e7ok temas takibinin y\u00f6netimi \u00fczerinde yo\u011funla\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Temas takibi
\n<\/strong>Temas takibiyle vir\u00fcs\u00fc ta\u015f\u0131yan ki\u015filerin izi s\u00fcr\u00fclerek bu ki\u015filerin temas etti\u011fi ki\u015filer bulunuyor ve gerekli \u00f6nlemler al\u0131n\u0131yor. Sean McDonald, temas takibinde iki \u00f6nemli noktaya dikkat \u00e7ekiyor (https:\/\/www.cigionline.org\/articles\/digital-response-outbreak-covid-19). Birincisi temas takibinin olas\u0131l\u0131ksal modeller yerine pozitif test gibi kesin bilgilere dayanmas\u0131. \u0130kincisi ise do\u011frudan kurumsal bir tepkiye ba\u011fl\u0131 olmas\u0131. Aksi takdirde Uber vakas\u0131nda oldu\u011fu gibi hedeflenenin \u00f6tesinde farkl\u0131 durumlar ortaya \u00e7\u0131kabiliyor. Uber, Meksika Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131ndan bir COVID-19 hastas\u0131n\u0131n Uber ara\u00e7lar\u0131na bindi\u011fi bilgisini ald\u0131ktan sonra \u00f6nlem olarak bu yolcunun bindi\u011fi iki arac\u0131n s\u00fcr\u00fcc\u00fclerinin ve bu s\u00fcr\u00fcc\u00fclerin ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 240 yolcunun hesab\u0131n\u0131 ask\u0131ya alm\u0131\u015f. Fakat Uber\u2019in ald\u0131\u011f\u0131 bu \u00f6nlem toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u201ciyi\u201d gibi g\u00f6r\u00fcnse de bir di\u011fer a\u00e7\u0131dan iki ki\u015finin bir test yap\u0131lmaks\u0131z\u0131n i\u015finden olmas\u0131 ve 240 ki\u015fiye yolculuk yasa\u011f\u0131 gelmesi tart\u0131\u015fmal\u0131 bir durum. Bir \u015firket, b\u00f6yle bir karar alabilir mi? Me\u015fru gerek\u00e7elerle toplanan veri, belirli bir \u015f\u00fcphe, bilimsel olarak onaylanm\u0131\u015f bir test ve kurumsal tepki kapasitesi olmadan amac\u0131ndan sapabiliyor.
\nTemas takibi, COVID-19 \u00f6ncesinde de ba\u015fvurulan bir y\u00f6ntemdi. Ama g\u00fcn\u00fcm\u00fczde bir hayli geli\u015fmi\u015f olan g\u00f6zetim altyap\u0131s\u0131yla hem temas hem de karantina takibi daha kolay yap\u0131labiliyor. \u00c7in, Singapur ve G\u00fcney Kore\u2019nin mobil teknolojilerle yurtta\u015flar\u0131n\u0131n izini s\u00fcrmesinden sonra di\u011fer \u00fclkelerde de benzer giri\u015fimler ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. ABD, \u0130srail, Bel\u00e7ika, Pakistan ve Avusturya ilk ba\u015fta arama kay\u0131tlar\u0131na ba\u015fvurdu. Almanya\u2019da GPS verilerinin kullan\u0131m\u0131 g\u00fcndeme geldi. Bu \u00f6neriye hem mahremiyet nedeniyle itiraz edildi hem de GPS teknolojisinin yetersizli\u011fine dikkat \u00e7ekildi (https:\/\/www.dw.com\/en\/will-germans-trade-privacy-for-coronavirus-protection\/a-52943225). Nisan\u2019\u0131n ilk haftas\u0131na gelindi\u011finde yaln\u0131z \u00c7in, Singapur ve G\u00fcney Kore de\u011fil, ABD, Almanya, \u0130ran, Kenya, Avustralya, Polonya, Pakistan, G\u00fcney Afrika ve T\u00fcrkiye gibi bir\u00e7ok \u00fclke de \u00e7e\u015fitli g\u00f6zetim ara\u00e7lar\u0131yla s\u00fcreci y\u00f6netmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu (https:\/\/onezero.medium.com\/the-pandemic-is-a-trojan-horse-for-surveillance-programs-around-the-world-887fa6f12ec9).<\/p>\n

\"\"
D\u00fcnyan\u0131n d\u00f6rt bir yan\u0131nda h\u00fck\u00fcmetler, \u00f6nce GPS verileriyle vir\u00fcsl\u00fc ki\u015finin di\u011fer insanlarla temas halinde olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 izlemeyi denediler.<\/figcaption><\/figure>\n

S\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 bir d\u00f6nemdeyiz. Normalde teredd\u00fcts\u00fcz reddedilecek uygulamalar g\u00fcn\u00fcm\u00fcz ko\u015fullar\u0131nda kabul g\u00f6rebiliyor. Buna kar\u015f\u0131, BMO\u2019nun yapt\u0131\u011f\u0131 gibi, h\u00fck\u00fcmetlerin bu s\u00fcreci \u015feffaf y\u00fcr\u00fctmesi ve amac\u0131n\u0131 a\u015fmamas\u0131 i\u00e7in dikkatli olmak ve kamuoyunda bir duyarl\u0131l\u0131k olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fmak gerekiyor. (https:\/\/www.bmo.org.tr\/2020\/04\/13\/pandemi-izolasyon-takip-projesinin-amaclari-ve-isleyisi-aciklanmalidir\/).
\nH\u00fck\u00fcmetlerin uygulamalar\u0131 daha \u00e7ok h\u00e2lihaz\u0131rdaki g\u00f6zetim kapasitesini kullanma \u00fczerineydi. Fakat g\u00f6zetimin ehli olan iki \u015firketin, Google ve Apple\u2019\u0131n i\u015fbirli\u011fi yapacaklar\u0131n\u0131 duyurmas\u0131yla durum daha endi\u015fe verici olmaya ba\u015flad\u0131. Google ve Apple, h\u00fck\u00fcmetlerin vir\u00fcs\u00fcn yay\u0131lmas\u0131n\u0131 takip etmesine yard\u0131mc\u0131 olmak amac\u0131yla Bluetooth teknolojisine dayal\u0131 bir \u00e7al\u0131\u015fmada bir araya geldiler ve i\u015fletim sistemi d\u00fczeyinde bir \u00e7al\u0131\u015fma ba\u015flatt\u0131klar\u0131n\u0131 duyurdular. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n ilk s\u00fcr\u00fcm\u00fc May\u0131s ay\u0131nda yay\u0131mlanacak. B\u00f6ylece g\u00f6zetim sistemlerini bir \u00fcst d\u00fczeye ta\u015f\u0131m\u0131\u015f oldular. Art\u0131k g\u00f6zetim i\u00e7in indirilecek ve kullan\u0131labilecek bir uygulamadan de\u011fil, ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n i\u015fletim sistemine g\u00f6m\u00fcl\u00fc olacak bir \u00f6zellikten s\u00f6z ediyoruz. Di\u011fer uygulamalar da bu \u00f6zellikten yararlanabilecek. En endi\u015fe verici olan ise temas takibinin belirli bir zaman veya COVID-19 takibiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 olmama ihtimali. 11 Eyl\u00fcl\u2019de oldu\u011fu gibi ola\u011fan\u00fcst\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn ola\u011fanla\u015fmas\u0131 ciddi sonu\u00e7lar do\u011furabilir.<\/p>\n

Kapitalizmin yeni y\u00fcz\u00fc: Teknolojik \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck<\/strong>
\nABD ve AB\u2019de, teknoloji \u015firketlerinin faaliyetlerinin d\u00fczenlenmesi tart\u0131\u015f\u0131l\u0131rken COVID-19 krizi patlak verdi. 2008 k\u00fcresel ekonomik krizi bu salg\u0131nla daha da derinle\u015fti. Bir\u00e7ok \u015firket iflasa s\u00fcr\u00fcklenirken COVID-19 sonras\u0131 d\u00fcnyay\u0131 ekonomik olarak zor g\u00fcnler bekliyor. Ancak bu s\u00fcre\u00e7te b\u00fcy\u00fck teknoloji \u015firketleri krizden kazan\u00e7l\u0131 \u00e7\u0131kt\u0131lar (https:\/\/sendika63.org\/2020\/04\/teknoloji-firmalari-covid-19u-firsata-cevirdi-benjamin-chin-yee-dillon-wamsley-584061\/).<\/p>\n

\"\"
Amazon, bir e-ticaret sitesi ve d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulut hizmeti sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 olarak bu krizin kazananlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda geldi.<\/figcaption><\/figure>\n

Amazon, bir e-ticaret sitesi ve d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck bulut hizmeti sa\u011flay\u0131c\u0131s\u0131 olarak (son zamanlar\u0131n iki y\u0131ld\u0131z\u0131 Zoom ve Netflix, Amazon\u2019un bulut hizmetlerinden yararlan\u0131yor) bu krizin kazananlar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda geldi. Ama krizin as\u0131l kazanan\u0131 g\u00f6zetim kapitalizmi \u015firketleri oldu (Amazon bu alan\u0131n da \u00f6nde gelen akt\u00f6rlerinden!). ABD\u2019de oldu\u011fu gibi devlet kurumlar\u0131 ile veri madencili\u011fi \u015firketleri aras\u0131nda kurulan i\u015fbirli\u011fi g\u00f6zetim sistemlerini daha \u00e7ok geni\u015fletecek ve 11 Eyl\u00fcl\u2019de oldu\u011fu gibi \u015firketlere daha geni\u015f bir manevra alan\u0131 do\u011facak. \u0130ngiltere\u2019de Ulusal Sa\u011fl\u0131k Hizmetleri sa\u011fl\u0131k \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n\u0131 takip etmek ve kaynaklar\u0131n e\u015fg\u00fcd\u00fcm\u00fcn\u00fc sa\u011flamak i\u00e7in Palantir (kurucusu, Trump\u2019a yak\u0131nl\u0131\u011f\u0131yla bilinen Peter Thiel), Microsoft ve Amazon\u2019un sundu\u011fu hizmetlerden yararlan\u0131yor. Palantir, ABD sa\u011fl\u0131k birimlerine de yard\u0131mc\u0131 oluyor. Clearview A.I gibi veri madencili\u011fi startup\u2019lar\u0131n\u0131n yan\u0131 s\u0131ra IBM, Google, Facebook ve Amazon gibi devler ABD h\u00fck\u00fcmetiyle beraber \u00f6zellikle temas takibi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Muhtemelen bir s\u00fcredir elde etmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6sterdikleri sa\u011fl\u0131k verilerine \u015fimdi daha rahat eri\u015febilecek ve bu verilerle algoritmalar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirebilecekler. \u015eimdiye kadar ya\u015fad\u0131klar\u0131m\u0131zdan \u00f6\u011frendi\u011fimiz \u00e7ok \u015fey var: Bu i\u015fbirli\u011fi bize genel sa\u011fl\u0131k hakk\u0131 olarak de\u011fil, hastan\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7ok daha g\u00fc\u00e7l\u00fc sigorta \u015firketleri ve insanlar\u0131n sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 yerine k\u00e2r\u0131n\u0131 \u00f6n planda tutan hastaneler olarak geri d\u00f6necek!
\nIvan Manokha\u2019n\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 gibi \u015firketler, h\u00fck\u00fcmetlerle k\u00e2rl\u0131 anla\u015fmalar yapm\u0131\u015f olmalar\u0131n\u0131n yan\u0131nda son y\u0131llarda bozulan imajlar\u0131n\u0131 d\u00fczeltmek ve \u00fczerlerindeki ku\u015fkulu g\u00f6zlerden s\u0131yr\u0131lmak i\u00e7in tarihi bir f\u0131rsat yakalad\u0131lar (https:\/\/www.opendemocracy.net\/en\/can-europe-make-it\/how-data-mining-companies-are-set-gain-covid-19-pandemic\/). G\u00f6zetim kapitalizmi \u015firketleri, 2013 y\u0131l\u0131nda Snowden\u2019\u0131n if\u015falar\u0131, 2018\u2019de tart\u0131\u015f\u0131lan Cambridge Analytica \/ Facebook skandal\u0131, Palantir\u2019in yasad\u0131\u015f\u0131 g\u00f6\u00e7men \u00e7ocuklar\u0131n ebeveynlerinin yakalanmas\u0131ndaki rol\u00fc, internetteki foto\u011fraflar\u0131 tarayarak polisle i\u015fbirli\u011fi yapan Clearview A.I.\u2019\u0131n faaliyetleri gibi imaj zedeleyici olaylardan sonra yitirdikleri me\u015fruiyetlerini \u015fimdi tekrar kazanacaklar; insanlar\u0131n verilerini toplay\u0131p paraya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek yapt\u0131klar\u0131 i\u015fi normalle\u015ftirecekler.
\n\u00c7\u00fcnk\u00fc sa\u011fl\u0131k ve mahremiyet haklar\u0131ndan birini se\u00e7meye zorlan\u0131yoruz. 11 Eyl\u00fcl 2001\u2019den sonra oldu\u011fu gibi COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede baz\u0131 haklar\u0131m\u0131zdan vazge\u00e7memizin gereklili\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. H\u00fck\u00fcmetler, \u015firketlerin deste\u011fiyle, krizi \u00e7e\u015fitli teknolojilerle y\u00f6netmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. \u00c7e\u015fitli teknolojik ara\u00e7larla, kimi zaman yurtta\u015flar\u0131 belirli bir bi\u00e7imde hareket etmeye y\u00f6nlendiriyor kimi zaman da yurtta\u015flar\u0131 belirli s\u0131n\u0131rlarda kalmaya zorluyorlar. Bat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlukla ilkini tercih ediyor olmas\u0131 onu \u00c7in\u2019den daha demokratik yapm\u0131yor. \u0130ki sistem de yurtta\u015f kat\u0131l\u0131m\u0131 ve \u015feffafl\u0131k olmaks\u0131z\u0131n k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131ma a\u00e7\u0131k bi\u00e7imde i\u015fliyor.
\nBu nedenle otoriterle\u015fme e\u011filimlerinin artaca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Fakat Evgeny Morozov, 1984 kli\u015felerinin gelmekte olan\u0131 a\u00e7\u0131klayabilmek i\u00e7in yeterli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor (https:\/\/www.theguardian.com\/commentisfree\/2020\/apr\/15\/tech-coronavirus-surveilance-state-digital-disrupt). Bug\u00fcn \u00f6zelle\u015ftirme ve dereg\u00fclasyon gibi neoliberal dogmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ya\u015f\u0131yoruz. \u00c7\u00f6k\u00fc\u015f yaln\u0131z sa\u011fl\u0131k sistemiyle s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fil. Kates Jones\u2019un dedi\u011fi gibi hastal\u0131\u011f\u0131n vah\u015fi ya\u015famdan insanlara bula\u015fmas\u0131 \u201cinsanl\u0131\u011f\u0131n ekonomik geli\u015fiminin gizli bir bedeli.\u201d (https:\/\/www.theguardian.com\/environment\/2020\/mar\/18\/tip-of-the-iceberg-is-our-destruction-of-nature-responsible-for-covid-19-aoe)
\nMorozov neoliberalizmi, Thatcher\u2019dan bu yana, ba\u015fka se\u00e7ene\u011fimizin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyen kapitalizmin k\u00f6t\u00fc polisi olarak g\u00f6r\u00fcyor ve bu hik\u00e2yedeki iyi polisin \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck ideolojisi oldu\u011funu vurguluyor. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn temelinde teknolojinin toplumsal sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler getirebilece\u011fi ve daha iyi bir hayat sunabilece\u011fi inanc\u0131 yat\u0131yor. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck, sorunun kendisini etrafl\u0131ca tart\u0131\u015fmak yerine \u00e7o\u011funlukla sorunu varsay\u0131yor, varsayd\u0131\u011f\u0131 sorunlara \u00e7\u00f6z\u00fcmler \u00fcretmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu yakla\u015f\u0131m, sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zmek bir yana yeni sorunlara neden oluyor. Morozov, Silikon Vadisi\u2019nde ye\u015feren bu ideolojinin g\u00fcn\u00fcm\u00fczde y\u00f6netici elitlerin sorunlara yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 da \u015fekillendirdi\u011fini belirtiyor. Y\u00f6netici elitler yine alternatifimizin olmad\u0131\u011f\u0131na ve yapabilece\u011fimiz en iyi \u015feyin sorunlar\u0131n \u00fczerini dijital yara bantlar\u0131yla kapatmak oldu\u011funa inanmam\u0131z\u0131 istiyor. B\u00f6ylece politik tart\u0131\u015fmalardan ve \u00e7\u00f6z\u00fcmlerden ka\u00e7\u0131n\u0131l\u0131yor.
\nNeoliberalizm ve \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck aras\u0131nda \u00e7ok yak\u0131n bir ili\u015fki var. Her ikisi de daha fazla rekabet ama daha az dayan\u0131\u015fma, daha fazla yarat\u0131c\u0131 y\u0131k\u0131m ama daha az h\u00fck\u00fcmet planlamas\u0131, daha fazla pazar ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 ama daha az refah istiyorlar. Morozov, kom\u00fcnizmin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn t\u00fcm bunlar\u0131n hayata ge\u00e7irilmesini kolayla\u015ft\u0131rmas\u0131na ra\u011fmen dijital teknolojilerin yeni bir engel yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131 savunuyor: B\u00fcy\u00fck veri ve YZ, kendili\u011finden piyasa d\u0131\u015f\u0131 etkinlikleri desteklemiyor fakat \u00fcretimin otomatikle\u015ftirildi\u011fi, teknolojinin herkes i\u00e7in genel sa\u011fl\u0131k ve e\u011fitimin temelini olu\u015fturdu\u011fu, k\u0131sacas\u0131 refah\u0131n payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 neoliberalizm sonras\u0131 bir d\u00fcnyay\u0131 hayal etmeyi kolayla\u015ft\u0131r\u0131yor. Ancak neoliberalizmin b\u00fct\u00e7eleri k\u0131smas\u0131 gibi \u00e7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck de kamusal hayal g\u00fcc\u00fcn\u00fc k\u0131s\u0131yor. Piyasa d\u0131\u015f\u0131 ve dayan\u0131\u015fma temelli giri\u015fimler daha prototip a\u015famas\u0131nda \u00f6l\u00fcyor. Morozov, son 20 y\u0131ld\u0131r, bir ba\u015fka Wikipedia g\u00f6remememizin nedensiz olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor.
\nSon y\u0131llarda, startup\u2019lara ve giri\u015fimcilere a\u00e7\u0131k, yurtta\u015flar\u0131n sadece t\u00fcketici olarak var olabildi\u011fi bir dijital d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7ine \u00e7ekiliyoruz. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck, neoliberalizmin b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 yerden devam ediyor; hayat\u0131n her alan\u0131nda temel haklara sahip yurtta\u015f\u0131n yerini dijital platformlardaki hizmet sa\u011flay\u0131c\u0131lara not veya \u201cbe\u011fen\u201d vererek belirli bir bi\u00e7imde \u00e7al\u0131\u015fmaya zorlayan (ya daha do\u011frusu zorlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnen) t\u00fcketiciler al\u0131yor. Sorunlar\u0131n k\u00f6kenlerine inen, yurtta\u015flar\u0131n kat\u0131l\u0131m\u0131yla toplum ve \u00e7evre yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten politikalar olu\u015fturmak yerine bir uygulamayla sa\u011fl\u0131k, e\u011fitim, ula\u015f\u0131m, \u00e7evre kirlili\u011fi vb. sorunlar\u0131 \u00e7\u00f6zebilece\u011fimize inanmam\u0131z isteniyor.
\nSorun, sa\u011fl\u0131k ya da mahremiyet aras\u0131nda bir se\u00e7im yapmak veya salg\u0131nla m\u00fccadelede teknolojiye ba\u015fvurup ba\u015fvurmamak de\u011fil. Teknoloji, ancak genel bir sa\u011fl\u0131k politikas\u0131n\u0131n (buna e\u011fitim, ula\u015f\u0131m, ileti\u015fim, enerji gibi alanlar\u0131 da ekleyebiliriz) onunla uyumlu bir bile\u015feni oldu\u011funda anlaml\u0131 hale geliyor. \u00c7\u00f6z\u00fcmc\u00fcl\u00fck, teknolojiyi piyasan\u0131n dar alan\u0131na hapsederek toplumun genel yarar\u0131n\u0131 g\u00f6zeten \u00e7\u00f6z\u00fcmlerin tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131n\u0131 ve hayata ge\u00e7irilmesini engelliyor.
\n\u015eimdi, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorunlar\u0131n k\u00f6kenlerini tart\u0131\u015fma, \u00e7\u00f6z\u00fcm diye kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar\u0131lan uygulamalar\u0131n bu sorunlara uygunlu\u011funu sorgulama ve en \u00f6nemlisi de \u201c\u00fcretimin otomatikle\u015ftirildi\u011fi, teknolojinin herkes i\u00e7in genel sa\u011fl\u0131k ve e\u011fitimin temelini olu\u015fturdu\u011fu, k\u0131sacas\u0131 refah\u0131n payla\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 neoliberalizm sonras\u0131 bir d\u00fcnyay\u0131 hayal etmenin\u201d ve dijital platformlarda halk\u0131n s\u00f6z, yetki ve karar hakk\u0131n\u0131 talep etmenin zaman\u0131:
\nAmazon, Google, Apple, Microsoft…
\n<\/em>Bizleri nas\u0131l kurtar\u0131r?
\n<\/em>Bizleri kurtaracak olan
\n<\/em>Kendi platformlar\u0131m\u0131zd\u0131r…<\/em><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Sa\u011fl\u0131k ve mahremiyet haklar\u0131ndan birini se\u00e7meye zorlan\u0131yoruz. 11 Eyl\u00fcl 2001\u2019den sonra oldu\u011fu gibi COVID-19\u2019a kar\u015f\u0131 m\u00fccadelede baz\u0131 haklar\u0131m\u0131zdan vazge\u00e7memizin gereklili\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. H\u00fck\u00fcmetler, \u015firketlerin deste\u011fiyle, krizi \u00e7e\u015fitli teknolojilerle y\u00f6netmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. Otoriterle\u015fme e\u011filimlerinin artma tehlikesi var. Oysa: Amazon, Google, Apple, Microsoft… \/ Bizleri nas\u0131l kurtar\u0131r? \/ Bizleri kurtaracak olan \/ Kendi platformlar\u0131m\u0131zd\u0131r… 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri […]<\/p>\n","protected":false},"author":276,"featured_media":43390,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[1465,6455,510],"tags":[6464,4300,5848,6465,400],"class_list":["post-43389","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilisim-dunyasindan","category-olaganustu-mayis-sayisi","category-surekli-bolumler","tag-saglik-mi","tag-bilisim-dunyasindan","tag-covid-19","tag-mahremiyet-mi-ikilemi","tag-yapay-zeka"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43389","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/276"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43389"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43389\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/43390"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43389"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43389"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43389"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}