{"id":43931,"date":"2012-02-01T23:03:59","date_gmt":"2012-02-01T21:03:59","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=43931"},"modified":"2020-05-08T23:08:16","modified_gmt":"2020-05-08T20:08:16","slug":"evrenle-soylesiler-10-bir-sarmal-gokadayla-soylesi-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2012\/02\/01\/evrenle-soylesiler-10-bir-sarmal-gokadayla-soylesi-2","title":{"rendered":"Evrenle s\u00f6yle\u015filer 10: Bir sarmal g\u00f6kadayla s\u00f6yle\u015fi"},"content":{"rendered":"<div class=\"yaziEkBilgi\">\n<p><strong>Richard T. Hammond<br \/>\n<\/strong><b>\u00c7eviren: Nal\u00e2n Mahsereci<\/b><\/p>\n<\/div>\n<p><em>Sarmal g\u00f6kada, b\u00fcy\u00fck sarmal kollar\u0131 da dahil olmak \u00fczere, kendi yap\u0131s\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor ve bu arada bizim b\u00fcy\u00fck bir gizemimizi de ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Evren\u2019in d\u0131\u015f b\u00f6lgelerindeki gaz ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n deviniminin hesab\u0131n\u0131n nas\u0131l yap\u0131labilece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131ktan sonra, buna g\u00f6re galaksiyi dolduran b\u00fcy\u00fck miktarlarda g\u00f6r\u00fcnmez maddenin olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. K\u0131\u015fk\u0131rtmalar\u0131m\u0131za ra\u011fmen, sarmal g\u00f6kada karanl\u0131k maddenin ne oldu\u011funu anlatm\u0131yor ve bizi g\u00f6sterip de vermeyen birka\u00e7 ipucuyla \u00f6ylece b\u0131rak\u0131p gidiyor.<\/em><\/p>\n<div class=\"td-g-rec td-g-rec-id-content_inline \"><\/div>\n<p><em>\u00a0\u2013\u00a0<strong>G\u00f6kadalar\u0131n uzak durmaktan ho\u015fland\u0131klar\u0131n\u0131 biliyorum, bu nedenle s\u00f6yle\u015fiye kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131z i\u00e7in tekrar te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/strong><\/em><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Memnuniyetle.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>\u00c7ok say\u0131da y\u0131ld\u0131zdan olu\u015ftu\u011funuzu biliyorum, bir galakside ka\u00e7 y\u0131ld\u0131z vard\u0131r?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Asl\u0131nda ben y\u0131ld\u0131zlar\u0131n toplam\u0131ndan daha fazlas\u0131y\u0131m.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ba\u015fka nelerden olu\u015fuyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Sizi atomlar\u0131n toplam\u0131 olmakla itham etsem, nas\u0131l hissederdiniz?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Pek\u00e2l\u00e2, ama \u00f6z\u00fcnde atomlardan olu\u015fuyorum\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Ruhunuz yok mu, kalbiniz yok mu?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Elbette var, ama\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Amas\u0131 mamas\u0131 yok. Nas\u0131l ki, siz atomlar\u0131n toplam\u0131ndan daha fazlas\u0131ysan\u0131z, ben de y\u0131ld\u0131zlar\u0131n toplam\u0131ndan daha fazlas\u0131y\u0131m.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Tabii ki hakl\u0131s\u0131n\u0131z. Densizlik etti\u011fim i\u00e7in kusuruma bakmay\u0131n, amac\u0131m sizi k\u00fc\u00e7\u00fck g\u00f6rmek de\u011fildi. Bize kendinizden s\u00f6z etmek ister miydiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Elbette, g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz gibi, bir ba\u015ftan bir ba\u015fa yakla\u015f\u0131k 100.000 \u0131\u015f\u0131k y\u0131l\u0131 uzunlu\u011funday\u0131m ve orta b\u00f6lgemdeki g\u00f6be\u011fim hari\u00e7 d\u00fcze yak\u0131n\u0131m. Buna ek olarak, en basitinden s\u00f6ylersek, \u00e7evremde geni\u015f bir k\u00fcresel da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6steren b\u00fcy\u00fck bir halem var.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>I\u015f\u0131k y\u0131l\u0131, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n bir y\u0131lda seyahat etti\u011fi mesafe midir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, yakla\u015f\u0131k olarak 9,5 trilyon kilometredir. Yakla\u015f\u0131k 10 milyar y\u0131ld\u0131z, geni\u015f hidrojen bulutlar\u0131, karadelikler, k\u0131rm\u0131z\u0131 devler, beyaz c\u00fcceler, say\u0131s\u0131z G\u00fcne\u015f Sistemi, y\u0131ld\u0131zs\u0131z devasa gezegenler, n\u00f6tron y\u0131ld\u0131zlar\u0131, pulsarlar, g\u00f6remedi\u011finiz madde, manyetik alan ve zengin yap\u0131lar i\u00e7eriyorum; en belirgin \u00f6zelli\u011fim de, b\u00fcy\u00fck spiral kollar\u0131md\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Nas\u0131l ve nerede bi\u00e7imlendi\u011finizden s\u00f6z eder misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Her \u015fey Evren \u00e7ok gen\u00e7ken ve h\u0131zla geni\u015fliyorken ba\u015flad\u0131. O zamanlar, yani yakla\u015f\u0131k 10 milyar y\u0131l \u00f6nce, Evren b\u00fcy\u00fck oranda hidrojen, biraz helyum ve \u00f6nemsiz birka\u00e7 \u015feyden daha olu\u015fuyordu; hepsi bu kadard\u0131. Evren \u00e7ok s\u0131k\u0131c\u0131 olacakm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu; s\u00fcrekli geni\u015flemekle me\u015fgul karanl\u0131k bir uzay. O ilk g\u00fcnlerden bizim bug\u00fcnk\u00fc ko\u015fullar\u0131m\u0131z\u0131 tahmin etmek, daha a\u011fa\u00e7 dikilmeden, yapra\u011f\u0131n\u0131n nereye d\u00fc\u015fece\u011fini \u00f6ng\u00f6rmeye benziyor.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ne oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Evren geni\u015flerken i\u00e7indeki hidrojen d\u00fczg\u00fcn bir da\u011f\u0131l\u0131m g\u00f6stermedi. Baz\u0131 b\u00f6lgelerde toplanm\u0131\u015ft\u0131; buralarda \u00f6teki b\u00f6lgelerdekinden yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck bir miktar daha yo\u011fundu.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Plajda insanlar\u0131n grupla\u015fmas\u0131 gibi mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Evet, bir farkla, atomlar do\u011fan\u0131n yasalar\u0131n\u0131 izler, toplumsal yasalar\u0131 de\u011fil.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Elbette, peki sonra ne oldu?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Sonra Evren\u2019in geni\u015flemesi \u00f6nemsiz hale geldi; y\u00fcksek yo\u011funluklu b\u00f6lgeler, kendi k\u00fctle\u00e7ekim alanlar\u0131n\u0131n etkisiyle \u015fekillenmeye ba\u015flad\u0131lar. Tabii ki, i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f \u015fekillenmeler vard\u0131; b\u00f6ylelikle g\u00f6kada olu\u015furken, y\u0131ld\u0131zlar ve g\u00fcne\u015f sistemleri de olu\u015ftu.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Yani olu\u015fumunuz b\u00f6ylece tamamland\u0131?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Hay\u0131r, hen\u00fcz de\u011fil. Bu g\u00f6kada k\u00fc\u00e7\u00fckt\u00fc ve ilk g\u00f6kadalar\u0131n \u00e7o\u011fu gibi, yaln\u0131zca yakla\u015f\u0131k 50 milyon g\u00fcne\u015f k\u00fctlesindeydi. Bununla birlikte, yak\u0131n \u00e7evresinde onun gibi \u00e7ok say\u0131da g\u00f6kada vard\u0131. Bunlar giderek birbirlerine yak\u0131nla\u015fmaya ba\u015flad\u0131lar. Birka\u00e7 milyar y\u0131l i\u00e7inde de b\u00fct\u00fcnle\u015ftiler ve\u2026 \u0130\u015fte kar\u015f\u0131n\u0131zday\u0131m.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>G\u00f6r\u00fcyorum, ama sizin b\u00fcy\u00fck sarmal kollar\u0131n\u0131z\u0131 da merak ediyorum.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>\u00c7ok ho\u015flar, de\u011fil mi?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Kesinlikle. Onlar\u0131 orada tutan nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>D\u00fcz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Elimden gelenin en iyisini yapmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Hay\u0131r, demek istedi\u011fim benim sarmal kollar\u0131m\u0131n, bir balerinin d\u00f6nerken a\u00e7\u0131lan kollar\u0131 gibi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorsunuz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>\u00d6yle de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Onunkiler \u00f6yle, benimkiler de\u011fil. Ger\u00e7ekte olan \u015fudur: \u00c7evremde bir yo\u011funluk dalgas\u0131 yay\u0131l\u0131r, bu s\u0131rada gazlar\u0131 bir b\u00f6lgede s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131r, bir ba\u015fkas\u0131nda seyreltir. Y\u0131ld\u0131zlar bir sarmal kol b\u00f6lgesine girerken yava\u015flarlar ve birbirlerine do\u011fru itilerek yak\u0131nla\u015f\u0131rlar. Bu harika s\u00fcre\u00e7, yeni y\u0131ld\u0131zlar\u0131n do\u011fumunu tetikler.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Yo\u011funluk dalgan\u0131z\u0131n ses dalgas\u0131 gibi oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnmek, do\u011fru olur mu?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Kesinlikle, bir araya gelen ya da uzakla\u015fanlar\u0131n molek\u00fcller yerine y\u0131ld\u0131zlar oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn. S\u0131cak hava balonuna bindi\u011fini ve k\u0131y\u0131da k\u0131r\u0131lan dalgalar\u0131n resmini \u00e7ekti\u011fini de hayal edebilirsin. Her resim, dalgalar\u0131 g\u00f6sterecektir, ama onlar kesinlikle sudan kat\u0131 yap\u0131lar de\u011fildir.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Anl\u0131yorum, ama y\u0131ld\u0131zlar g\u00f6kadan\u0131n merkezinin \u00e7evresinde d\u00f6nmezler mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>B\u00fcy\u00fck oranda do\u011fru, ama \u015fi\u015fkin merkez b\u00f6lgemde tam bir karma\u015fa egemendir. Y\u0131ld\u0131zlar durmaks\u0131z\u0131n de\u011fi\u015fen bir ortamda zikzak yaparak ilerler; say\u0131s\u0131z \u00e7arp\u0131\u015fma ya\u015fan\u0131r; yamyam karadelikler, uzanabildikleri her \u015feyi yerler; s\u0131cak gazlar, X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131 yayar. \u0130\u015fte, durum budur. B\u00fct\u00fcn ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 ben bile izleyemiyorum.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Merkezdeki \u015fi\u015fkin b\u00f6lgenin d\u0131\u015f\u0131nda her \u015fey daha m\u0131 sakindir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, o d\u0131\u015f b\u00f6lgelerde, y\u0131ld\u0131zlar basit\u00e7e, merkezimin \u00e7evresinde d\u00f6nerler; bu gezegeninizin G\u00fcne\u015f\u2019in \u00e7evresinde d\u00f6nmesini and\u0131r\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bir y\u0131ld\u0131z\u0131n y\u00f6r\u00fcngesini tamamlamas\u0131 ne kadar s\u00fcrer?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Uzakl\u0131\u011fa ba\u011fl\u0131, ama \u00f6rne\u011fin G\u00fcne\u015f\u2019inizin bir tam y\u00f6r\u00fcnge olu\u015fturmas\u0131, iki y\u00fcz milyon y\u0131l s\u00fcrer. Daha uzaktaki y\u0131ld\u0131zlar daha uzun s\u00fcrede d\u00f6ner. Ama tam da bu noktada size b\u00fcy\u00fck bir gizem sunuyorum; zaten g\u00f6z\u00fcn\u00fcz\u00fc benden alamaman\u0131z\u0131n nedenlerinden biri de budur.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Nedir bu gizem?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Bu gizem yaln\u0131zca g\u00f6kbilimcileri onlarca y\u0131l boyunca \u015fa\u015fk\u0131na \u00e7evirmekle kalmad\u0131, ayn\u0131 zamanda kuramsal fizik\u00e7ilerin \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda da as\u0131l besleyici damar oldu. Kuramsal fizik\u00e7iler, s\u00fcpersicim kuram\u0131ndan b\u00fcy\u00fck birle\u015fik kurama kadar, kuramlar\u0131na inand\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k sa\u011flayan bu gizemi kullanarak, b\u00fcy\u00fck yol kat ettiler.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bana gizemin ne oldu\u011funu s\u00f6yleyebilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Bu sahip oldu\u011funuz en b\u00fcy\u00fck muammalardan biri.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>L\u00fctfen,<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Tamam, size hik\u00e2yeyi anlat\u0131yorum. Y\u0131llar \u00f6nce, benim k\u00fctlemi saptamak i\u00e7in, \u00e7evremdeki uzak y\u00f6r\u00fcngelerde bulunan y\u0131ld\u0131zlar\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7m\u00fc\u015ft\u00fcn\u00fcz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>H\u0131zlar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7ebildi\u011fimizi bilmiyordum.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, zor olmad\u0131; Doppler etkisini kulland\u0131n\u0131z.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Doppler etkisi diyerek, dalga boyundaki de\u011fi\u015fimi mi kastediyorsunuz? Tren giderken d\u00fcd\u00fck sesinin pesle\u015fti\u011fini duyar\u0131z, bu da daha uzun dalga boyuna kar\u015f\u0131l\u0131k gelir.\u00a0<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet ve ayn\u0131 ilke \u0131\u015f\u0131k i\u00e7in de ge\u00e7erlidir. Y\u0131ld\u0131zlar\u0131n neden olu\u015ftu\u011funu bildi\u011finizden beri, \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n dalga boyunun ne olaca\u011f\u0131n\u0131 da biliyorsunuz. Y\u0131ld\u0131zlar size do\u011fru gelirken, daha k\u0131sa dalga boyuna sahip gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler, maviye kayarlar; ama sizden uzakla\u015f\u0131rken, daha uzun dalga boyuna sahip gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcrler, buna da k\u0131rm\u0131z\u0131ya kayma denir.\u00a0 Asl\u0131nda h\u0131z k\u0131rm\u0131z\u0131ya ya da maviye kayma miktar\u0131yla orant\u0131l\u0131d\u0131r; i\u015fte bu sayede h\u0131z\u0131 \u00f6l\u00e7ersiniz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Peki, onlar\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 biliyorsunuz ama bunu g\u00f6kadan\u0131n k\u00fctlesini elde etmek i\u00e7in nas\u0131l kullan\u0131yorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Siz hesaplad\u0131n\u0131z, ben de\u011fil. Ya da en az\u0131ndan Kepler yapt\u0131. Gezegenlerinizin G\u00fcne\u015f \u00e7evresindeki y\u00f6r\u00fcngesini analiz ederek, uzakl\u0131\u011f\u0131n k\u00fcp\u00fcn\u00fcn periyodun karesiyle orant\u0131l\u0131 oldu\u011fu ve k\u00fctlenin orant\u0131sall\u0131k sabitinde i\u00e7kin oldu\u011fu sonucuna ula\u015ft\u0131. Akl\u0131ma gelmi\u015fken, bunun her zaman sizin geli\u015fiminizde bir d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu\u011funu hissetmi\u015fimdir. Her g\u00fcnl\u00fck gazetenin man\u015fetine, neden bu e\u015fitli\u011fi ili\u015ftirmedi\u011finizi anlayam\u0131yorum.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Tiraj i\u00e7in k\u00f6t\u00fc olur.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Tiraj i\u00e7in iyi olan nedir?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Onlar Hollywood\u2019un y\u0131ld\u0131zlar\u0131yla ilgilenirler, g\u00f6klerdeki y\u0131ld\u0131zlarla de\u011fil. Y\u00f6r\u00fcngenin yar\u0131\u00e7ap\u0131yla periyodu bilen Kepler\u2019in, G\u00fcne\u015f\u2019in k\u00fctlesini \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc s\u00f6ylediniz. Bu g\u00f6kadalarda da ge\u00e7erli midir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, b\u00fct\u00fcn yapman\u0131z gereken \u015fey, optik \u00f6l\u00e7\u00fcmlerden bir y\u0131ld\u0131z\u0131n y\u00f6r\u00fcngesinin yar\u0131\u00e7ap\u0131n\u0131 bulmak, h\u0131zdan periyodu hesaplamakt\u0131r. Buradan da g\u00f6kadan\u0131n k\u00fctlesine ula\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Peki, gizemli olan nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Kepler yasalar\u0131na g\u00f6re, uzakl\u0131k artt\u0131k\u00e7a ya da merkezimden daha uzaktaki y\u0131ld\u0131zlarda, periyot daha uzun olmal\u0131d\u0131r, de\u011fil mi?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Do\u011fru.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Bunun k\u0131smi nedeni, y\u0131ld\u0131zlar\u0131n daha yava\u015f ilerlemesinden dolay\u0131 periyodun uzamas\u0131d\u0131r. \u00d6rne\u011fin, Merk\u00fcr G\u00fcne\u015f\u2019inizin \u00e7evresinde saniyede yakla\u015f\u0131k 50 kilometreyle d\u00f6ner. Ven\u00fcs\u2019\u00fcn d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc saniyede 35 km ile, D\u00fcnya\u2019n\u0131nkiyse yakla\u015f\u0131k 30 km ile olur. Zavall\u0131, ya\u015fl\u0131 Pl\u00fcton ise yakla\u015f\u0131k saniyede 5 km ile g\u0131d\u0131m g\u0131d\u0131m ilerler. Uzakla\u015ft\u0131k\u00e7a, yava\u015flama artar.<\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013 Yani g\u00f6kadada, en d\u0131\u015ftaki y\u0131ld\u0131zlar, i\u00e7teki y\u0131ld\u0131zlardan daha yava\u015f ilerlemeli. B\u00fct\u00fcn bunlar, Kepler\u2019in yasas\u0131nda m\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcl\u00fcyor?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, bu ayn\u0131 zamanda Newton\u2019un k\u00fctle\u00e7ekim kuram\u0131ndan ve Einstein\u2019in genel g\u00f6relilik kuram\u0131ndan da \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Kuram \u00e7ok iyi kurulmu\u015ftur.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>\u00d6yleyse, gizemli olan nedir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>D\u0131\u015ftaki y\u0131ld\u0131zlar i\u00e7tekilerle ayn\u0131 h\u0131zda ilerliyor! Bu sadece y\u0131ld\u0131zlar i\u00e7in de ge\u00e7erli de\u011fildir. D\u0131\u015f b\u00f6lgelerimdeki gazlar\u0131 da \u00f6l\u00e7ebiliyorsunuz. Asl\u0131nda, d\u0131\u015f b\u00f6lge \u00f6l\u00e7\u00fcmlerinin \u00e7o\u011fu, gaz \u00f6l\u00e7\u00fcmleridir; fakat sonu\u00e7 ayn\u0131d\u0131r. Belirli bir uzakl\u0131ktan \u00f6tesinde, y\u00f6r\u00fcngemdeki b\u00fct\u00fcn nesneler ayn\u0131 h\u0131zla hareket ediyor.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>G\u00fcne\u015f\u2019in y\u00f6r\u00fcngesindeki gezegenlerden farkl\u0131 olarak, uzaktaki nesneler, yak\u0131ndakilerden daha yava\u015f ilerlemiyor, \u00f6yle mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Aynen. E\u011fer bir h\u0131z-uzakl\u0131k grafi\u011fi \u00e7izecek olsan, uzakl\u0131k artt\u0131k\u00e7a h\u0131z\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcyor oldu\u011funu de\u011fil, h\u0131z\u0131n ayn\u0131 kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, yani d\u00fcz bir \u00e7izgiyi g\u00f6r\u00fcrs\u00fcn. Baz\u0131 insanlar buna, d\u00fcz rotasyon e\u011frilerinin gizemi diyor.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bir dakika, d\u0131\u015ftaki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck h\u0131zda olmas\u0131 gerekti\u011fini ispatlayan kuramlara ne oldu? Einstein\u2019\u0131n ad\u0131n\u0131 da anm\u0131\u015ft\u0131n\u0131z.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Bu konu \u00fczerinde iki d\u00fc\u015f\u00fcnce okulu olu\u015fmu\u015ftur. Biri der ki, kuram yanl\u0131\u015ft\u0131r, hepsi hepsi, ger\u00e7ekte sadece G\u00fcne\u015f Sistemi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcndeki \u015feylerde test edilmi\u015ftir, halbuki bir g\u00f6kada bundan \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. Dolay\u0131s\u0131yla, kuramlar k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekte do\u011frudur, ama\u2026<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>G\u00fcne\u015f Sistemi b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcne k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ek mi demek istediniz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, benim i\u00e7in G\u00fcne\u015f Sistemi mikroskobik b\u00fcy\u00fckl\u00fcktedir. Yani kuramlar k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekte ge\u00e7erlidir, ama b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7ekte i\u015fe yaramamaktad\u0131r. S\u00f6z etti\u011fim bu okul, bir\u00e7ok \u00f6\u011frenci i\u00e7in \u00e7ekici de\u011fildir.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Peki di\u011fer okul ne diyor?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Karanl\u0131k madde.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bunu size sormay\u0131 planlam\u0131\u015ft\u0131m, biraz a\u00e7abilir misiniz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Memnuniyetle. Kurama g\u00f6re, merkezimden uzaklardaki y\u0131ld\u0131zlar, daha yava\u015f d\u00f6nmelidir. B\u00f6yle olmal\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc, k\u00fctlenin \u00e7o\u011fundan uzaktad\u0131rlar. K\u00fctleden uzakta olursan\u0131z, kuvvet zay\u0131flar, kuvvet zay\u0131flay\u0131nca, ivme de k\u00fc\u00e7\u00fck olur. Sonu\u00e7 olarak, yolculuklar\u0131n\u0131 daha yava\u015f yaparlar.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bunu a\u00e7\u0131klam\u0131\u015ft\u0131n\u0131z.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet ama, daha yava\u015f ilerlemelerinin alt\u0131nda yatan nedenin, k\u00fctlenin \u00e7o\u011fundan uzakta bulunmalar\u0131 oldu\u011funu vurgulama gere\u011fi duyuyorum.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Anl\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>\u00d6te yandan, e\u011fer g\u00f6r\u00fcnenden daha \u00e7ok k\u00fctle varsa, bu g\u00f6r\u00fcnmeyen madde, d\u0131\u015ftaki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n ve gazlar\u0131n g\u00f6zlenen h\u0131zlar\u0131 i\u00e7in gereken ek kuvvetleri yarat\u0131yor olabilir.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>B\u00fct\u00fcn bu g\u00f6r\u00fcnmeyen madde nerede?<\/em><\/strong><\/p>\n<p>\u2013 Farkl\u0131 teoriler var; ama as\u0131l olarak, g\u00f6r\u00fcnmeyen maddenin b\u00fct\u00fcn g\u00f6kada boyunca, b\u00fct\u00fcn halem boyunca yay\u0131ld\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bu d\u00fcz rotasyon e\u011frilerini a\u00e7\u0131klayan g\u00f6r\u00fcnmeyen madde, karanl\u0131k madde mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ve g\u00f6remedi\u011fimiz i\u00e7in mi ona karanl\u0131k madde diyoruz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ne kadar karanl\u0131k madde var?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Teorilerinizin \u00e7o\u011fu karanl\u0131k madde miktar\u0131n\u0131n, g\u00f6r\u00fcnen madde miktar\u0131ndan 10-20 kat daha \u00e7ok oldu\u011funu \u00f6ng\u00f6r\u00fcyor.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Karanl\u0131k maddenin bildi\u011fimiz maddeden daha m\u0131 \u00e7ok oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>\u00c7ok daha fazla.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bu inan\u0131lmaz. Karanl\u0131k madde neden olu\u015fmu\u015ftur?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>\u0130\u015fte, b\u00fcy\u00fck ikramiyeyi kazand\u0131racak sorumuz da budur.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bug\u00fcnlerde buna be\u015f y\u00fcz milyar sorusu deniyor.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Her neyse, bu fizik ve g\u00f6kbilimde yan\u0131tlamas\u0131 en zor sorulardan biridir.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Neden bilinen bir \u015fey olam\u0131yor, mesela hidrojen gibi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Benim milyarlarca y\u0131l ya\u015f\u0131nda oldu\u011fumu hat\u0131rla. B\u00f6ylesi devasa miktardaki hidrojen ya y\u0131ld\u0131zlara \u00e7\u00f6km\u00fc\u015f olurdu ya da bir \u015fekilde s\u0131cak kalarak kendini ayr\u0131 tutmu\u015f olsayd\u0131, onu g\u00f6r\u00fcrd\u00fcn\u00fcz. Bu durum di\u011fer t\u00fcr s\u0131radan maddeler i\u00e7in de ge\u00e7erlidir.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Peki ya bizim J\u00fcpiter gibi b\u00fcy\u00fck gezegen tipi nesnelere \u00e7\u00f6km\u00fc\u015fse?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>O zaman \u00e7ok say\u0131da J\u00fcpiter olurdu.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ya karadelikler, onlar\u0131 g\u00f6remiyorsunuz de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, g\u00f6rebilirsiniz; karadelikle s\u00f6yle\u015finizi hat\u0131rlay\u0131n. Gazlar\u0131n kara deli\u011fin i\u00e7ine d\u00fc\u015ferken yayd\u0131klar\u0131 X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131n\u0131 g\u00f6rebilirsiniz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Evet, ama y\u0131ld\u0131zlar kadar parlak de\u011fillerdir, e\u011fer bo\u015f bir b\u00f6lgede olsalard\u0131, orada i\u00e7lerine d\u00fc\u015fecek herhangi bir gaz olmazd\u0131\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, hakl\u0131s\u0131n\u0131z; ama biz g\u00f6kadalarda dikkate de\u011fer miktarda gaz ve toz bulutu bulunur. Yine de s\u00f6yledi\u011fin \u015fey olas\u0131d\u0131r. \u0130\u015fin \u00f6z\u00fc, karanl\u0131k maddenin \u00e7e\u015fitli baryonik nesnelerden olu\u015fuyor olabilece\u011fini ileri s\u00fcren spek\u00fclasyonlar ve teoriler vard\u0131r.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Baryonik nesneler?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Proton ve n\u00f6tron i\u00e7eren s\u0131radan madde demenin fantastik bir yolu. Neyse, bu nesnelere Macho da (1) diyebilirsiniz, B\u00fcy\u00fck K\u00fctleli Yo\u011fun Hale Nesneleri.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Evet, program\u0131mda bir Macho ile s\u00f6yle\u015fi yapmak da var, ger\u00e7ekle\u015ftirmeye gayret edece\u011fim.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>G\u00fczel, sizi itmesine izin vermeyin. Son 30 y\u0131l\u0131n bu problemine, baz\u0131 fizik\u00e7ikler ve g\u00f6kbilimciler belirli t\u00fcrdeki macholar ya da b\u00fcy\u00fck gaz bulutlar\u0131 gibi kabul g\u00f6ren birtak\u0131m \u00e7\u00f6z\u00fcmler ortaya koydular; ama baz\u0131lar\u0131 da bunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm olamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>E\u011fer karanl\u0131k madde s\u0131radan madde olam\u0131yorsa, ne olabilir?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Bu da gizemin bir k\u0131sm\u0131. K\u00fctle\u00e7ekim kuvveti a\u00e7\u0131s\u0131ndan ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, s\u0131radan madde gibi davranmal\u0131d\u0131r; ama g\u00f6zlemlerin her t\u00fcrl\u00fcs\u00fcnde de g\u00f6r\u00fclemez kalmal\u0131d\u0131r; ne optik, ne X-\u0131\u015f\u0131n\u0131, ne radyo dalgalar\u0131 ne de ba\u015fka g\u00f6zlemlerde.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Peki ne olacak?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Karanl\u0131k maddenin bir wimp oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnen b\u00fcy\u00fck bir kesim var.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Wimpten olu\u015ftu\u011funu mu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet, siz bir wimp (2) ya da zay\u0131f etkile\u015fimli k\u00fctlesel par\u00e7ac\u0131k olan n\u00f6tralino ile s\u00f6yle\u015fi yapm\u0131\u015ft\u0131n\u0131z. Ad\u0131ndan dolay\u0131 bir par\u00e7a k\u0131rg\u0131n g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu, neden oldu\u011funu anlam\u0131yorum, bu sadece bir k\u0131saltma.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ki\u015fili\u011finiz gere\u011fi bunlara \u015fa\u015f\u0131r\u0131yorsunuz. Karanl\u0131k madde wimp olabilir mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet ya da hen\u00fcz g\u00f6zleyemedi\u011finiz bir ba\u015fka egzotik par\u00e7ac\u0131k.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>B\u00fct\u00fcn bunlarla ilgili beni rahats\u0131z eden bir durum var.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>S\u00f6yleyin.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>G\u00f6kadadaki maddelerin, dolay\u0131s\u0131yla Evren\u2019in y\u00fczde 90\u2019\u0131 ya da daha fazlas\u0131n\u0131n karanl\u0131k madde oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorsunuz.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Ve bu madde s\u0131radan bir madde de\u011fil; wimp ya da ba\u015fka bir t\u00fcr egzotik par\u00e7ac\u0131k.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Evet.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Benim problemim i\u015fte burada.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Sadece bir tane probleminiz olmas\u0131na sevindim, devam edin.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Y\u00fczlerce y\u0131l boyunca say\u0131s\u0131z deneyimden \u00e7\u0131kartarak yaratt\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn fizik yasalar\u0131m\u0131z s\u0131radan maddeyle yap\u0131lm\u0131\u015f durumda. Benjamin Franklin ve u\u00e7urtmas\u0131ndan CERN h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131s\u0131na kadar. E\u011fer s\u0131radan madde ger\u00e7ekten az\u0131nl\u0131ksa ve de k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131ksa b\u00fct\u00fcn bu yasalar\u0131m\u0131z\u0131n do\u011fru oldu\u011fundan nas\u0131l emin olabiliriz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Ma\u011farada oturan biri, sadece g\u00f6lgeleri g\u00f6zlemleyerek, ger\u00e7ekli\u011fin var olu\u015funun \u00f6z\u00fcne nas\u0131l varabilir diye soruyorsunuz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Platon mu okudunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Platon\u2019u severim. Kendinize soru sormak zorunda kal\u0131rs\u0131n\u0131z, Evren hakk\u0131ndaki her \u015feyi ger\u00e7ekten \u00f6\u011frendiniz mi? E\u011fer \u00f6yle olsayd\u0131 fizik\u00e7ilerin kuarklar\u0131 aramay\u0131 b\u0131rakmalar\u0131 ve uygulamal\u0131 konulara ge\u00e7meleri gerekirdi; \u00f6rne\u011fin daha iyi tost makineleri tasarlamaya \u00e7al\u0131\u015fmak gibi. Yoksa b\u00fcy\u00fck ve ke\u015ffedilmemi\u015f bir denizin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karan ilk ad\u0131m\u0131 m\u0131 att\u0131n\u0131z?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Sizin bana s\u00f6yleyece\u011finizi umuyordum\u2026<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Size \u015funu s\u00f6yleyece\u011fim: B\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck ke\u015fifleriniz bilgisayar\u0131n ke\u015ffedilmesinden \u00f6nceydi. Newton\u2019un insan\u00fcst\u00fc i\u015fleri, elektrik ve manyetizma yasalar\u0131n\u0131n ke\u015ffi, Einstein\u2019in harika ba\u015far\u0131lar\u0131, kuantum mekani\u011finin b\u00fct\u00fcn form\u00fclasyonlar\u0131; istatistiksel mekanikten s\u00f6z etmiyorum bile.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bilgisayar kullanmamam\u0131z gerekti\u011fini mi s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Hay\u0131r. Onu kullan\u0131n, geli\u015ftirin, ama ona tapmay\u0131n. D\u00fc\u015f\u00fcnmek zorundas\u0131n\u0131z. Ben \u00e7ok \u015fey g\u00f6rd\u00fcm, ge\u00e7irdim; b\u00fct\u00fcn Evren\u2019deki en harika ve biricik eylem budur.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Bilgisayarlara \u00e7ok fazla g\u00fcvendi\u011fimizi mi s\u00f6yl\u00fcyorsunuz?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Sadece bilgisayarlar\u0131n\u0131za de\u011fil. Bana \u00e7ok derinlikli bir soru sordunuz, ben de yan\u0131tlamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Her \u015feyi ya da hemen hemen her \u015feyi bildi\u011fini s\u00f6ylemek, b\u0131rakmaya, sorgulamay\u0131 sonland\u0131rmaya kar\u015f\u0131l\u0131k gelir. Sorular olmadan yan\u0131tlar da olamaz.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Anl\u0131yorum.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Anl\u0131yor musun? Hat\u0131rla, \u00f6nemli olan \u015fu ya da bu maddenin g\u00f6reli bollu\u011fu de\u011fildir. Ne \u00f6l\u00e7\u00fcmlerin niceli\u011fi ne de ara\u00e7lar\u0131n niteli\u011fi \u00f6nemlidir. En \u00f6nemli \u015fey d\u00fc\u015f\u00fcnmenin niteli\u011fidir. Beni anl\u0131yor musun?<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Evet, bu ayn\u0131 zamanda bu s\u00f6yle\u015fiye kat\u0131lman\u0131z\u0131n da nedeni, \u00f6yle de\u011fil mi?<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Kesinlikle.<\/p>\n<p>\u2013\u00a0<strong><em>Benim i\u00e7in \u00e7ok de\u011ferli bir deneyimdi, \u00e7ok te\u015fekk\u00fcr ederim.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong><em>\u00a0\u2013\u00a0<\/em><\/strong>Rica ederim.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>Dipnotlar<\/strong><\/p>\n<p>1) Machos: Massive Compact Halo Objects; B\u00fcy\u00fck K\u00fctleli Yo\u011fun Hale Nesneleri.<\/p>\n<p>2) Wimp: Weakly \u0130nteracting Massive Particle; Zay\u0131f Etkile\u015fimli K\u00fctlesel Par\u00e7ac\u0131k.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Richard T. Hammond \u00c7eviren: Nal\u00e2n Mahsereci Sarmal g\u00f6kada, b\u00fcy\u00fck sarmal kollar\u0131 da dahil olmak \u00fczere, kendi yap\u0131s\u0131n\u0131 tart\u0131\u015f\u0131yor ve bu arada bizim b\u00fcy\u00fck bir gizemimizi de ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor. Evren\u2019in d\u0131\u015f b\u00f6lgelerindeki gaz ve y\u0131ld\u0131zlar\u0131n deviniminin hesab\u0131n\u0131n nas\u0131l yap\u0131labilece\u011fini a\u00e7\u0131klad\u0131ktan sonra, buna g\u00f6re galaksiyi dolduran b\u00fcy\u00fck miktarlarda g\u00f6r\u00fcnmez maddenin olmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. K\u0131\u015fk\u0131rtmalar\u0131m\u0131za ra\u011fmen, sarmal g\u00f6kada [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":43932,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[133,30,38,2317],"tags":[2983,265,1084,2980,2981],"class_list":["post-43931","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-96-sayi","category-astronomi","category-dergi-sayilari","category-evrenle-soylesiler","tag-buyuk-kutleli-yogun-hale-nesneleri","tag-cern","tag-karanlik-madde","tag-sarmal-gokada","tag-spiral-galaksi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43931","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/429"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=43931"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/43931\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/43932"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=43931"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=43931"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=43931"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}