{"id":44787,"date":"2020-06-10T12:19:38","date_gmt":"2020-06-10T09:19:38","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=44787"},"modified":"2020-06-10T12:20:22","modified_gmt":"2020-06-10T09:20:22","slug":"el-hijyeninin-onemli-bir-parcasi-olan-sabunun-tarihine-bakis","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/06\/10\/el-hijyeninin-onemli-bir-parcasi-olan-sabunun-tarihine-bakis","title":{"rendered":"El hijyeninin \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131 olan sabunun tarihine bak\u0131\u015f"},"content":{"rendered":"

Biliminsanlar\u0131n\u0131n k\u00fcresel salg\u0131n s\u00fcrecinde COVID-19\u2019un yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla verdi\u011fi sa\u011fduyulu bir tavsiye: \u201cEllerinizi s\u0131k s\u0131k tekrarlamak suretiyle en az 20 saniye boyunca sabun ve suyla y\u0131kay\u0131n.\u201d<\/p>\n

Asl\u0131nda bu tavsiyenin kimyasal bir temeli bulunuyor. Sabunda bulunan s\u00fcrfaktanlar mikroplar\u0131 deriden ar\u0131nd\u0131r\u0131r. Su ise sabun kullan\u0131m\u0131n\u0131n ard\u0131ndan kalan mikroplar\u0131 uzakla\u015ft\u0131r\u0131p derinin temizlenmesini sa\u011flar. Sabun di\u011fer \u00fcr\u00fcnlere k\u0131yasla masrafs\u0131z ve \u00fclke genelinde her evde kolayl\u0131kla bulunabilen bir \u00fcr\u00fcn; ancak \u00e7o\u011fu insan, cildimizi temizlemek i\u00e7in hepimizin g\u00fcvendi\u011fi bir \u00fcr\u00fcn olan sabunun tarihindeki uzun ve kirli ge\u00e7mi\u015fi bilmiyor.<\/p>\n

Mississippi Devlet \u00dcniversitesi\u2019nden Prof. Judith Ridner, sabunun tarihini irdeleyen ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131nda materyalist k\u00fclt\u00fcre odaklanan bir tarih\u00e7i oldu\u011funu ifade ediyor ve \u015f\u00f6yle ekliyor:<\/p>\n

\u201cGe\u00e7mi\u015fte sabunun kullan\u0131m\u0131 hakk\u0131nda bilinenleri ara\u015ft\u0131rmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131mda, sabunun karma\u015f\u0131k k\u00f6kenlerini ke\u015ffetmek beni \u015fa\u015f\u0131rtt\u0131.\u201d<\/p>\n

Temel temizlik maddeleri<\/strong>
\nAntik Mezopotamyal\u0131lar, su ve odun k\u00fcllerinden elde edilen kostik (yumu\u015fak ve kaygan bir his veren) madde olan alkalin benzeri \u00e7\u00f6zeltiyle ile birlikte, kesilmi\u015f bir inek, koyun veya ke\u00e7iden elde edilen hayvansal ya\u011fdaki ya\u011f asitlerini bir araya getirip pi\u015firerek bir t\u00fcr sabun \u00fcreten ilk uygarl\u0131kt\u0131. Kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n sonucunda elde ettikleri, kiri temizleyen ya\u011fl\u0131 ve kokulu, yap\u0131\u015fkan bir maddeydi.
\nSabun ad\u0131 ilk olarak Romal\u0131 bilim insan\u0131 Gaius Plinius Secundus\u2019un M.S. 77 y\u0131l\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 Naturalis Historia<\/em> kitab\u0131nda ge\u00e7er. Bu kitapta Secundus, sabunu tipik olarak s\u0131\u011f\u0131r ya\u011f\u0131ndan elde edilen mum ya\u011f\u0131 mam\u00fcll\u00fc bir pomad olarak tan\u0131mlar. Ek olarak sabunun \u00f6zellikle Galyal\u0131 erkeklerin sa\u00e7lar\u0131na “k\u0131rm\u0131z\u0131ya yak\u0131n bir renk tonu” vermek i\u00e7in uygulad\u0131klar\u0131 k\u00fcller oldu\u011funu da ifade etmi\u015ftir.
\nEski insanlar ilk sabunlar\u0131 ki\u015fisel temizlik \u00fcr\u00fcn\u00fc olmaktansa giysi \u00fcretecekleri y\u00fcn veya pamuk liflerini temizlemek amac\u0131yla kullanm\u0131\u015flard\u0131r. Kullan\u0131m sular\u0131 ve yerel hamamlar\u0131n \u00f6nc\u00fcs\u00fc konumunda olan Yunanl\u0131lar ve Romal\u0131lar bile sabunu v\u00fccutlar\u0131n\u0131 temizlemek i\u00e7in kullanmad\u0131lar; Yunan ve Roma halk\u0131 bunun yerine su banyolar\u0131na girip v\u00fccutlar\u0131na kokulu zeytinya\u011f\u0131 s\u00fcrd\u00fcler ve kalan ya\u011f\u0131 veya kiri \u00e7\u0131karmak i\u00e7in “strigil” ad\u0131 verilen bir metal veya kam\u0131\u015ftan yap\u0131lan kaz\u0131y\u0131c\u0131 kulland\u0131lar.<\/p>\n

\"\"Yumu\u015fakl\u0131\u011f\u0131, safl\u0131\u011f\u0131 ve ho\u015f kokusuyla \u00f6v\u00fclen bitkisel ya\u011f bazl\u0131 yeni sabunlar hen\u00fcz Orta\u00e7a\u011f\u2019a gelmeden Avrupa\u2019n\u0131n ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131na mensup insanlar taraf\u0131ndan l\u00fcks t\u00fcketim \u00fcr\u00fcnlerinden biri olarak kullan\u0131lmaya ba\u015fland\u0131. Bitkisel ya\u011f bazl\u0131 sabunlardan ilki olan ye\u015fil, aromatik defne ya\u011f\u0131yla demlenmi\u015f zeytinya\u011f\u0131 bazl\u0131 bar sabunlardan Halep sabunu, Suriye\u2019de \u00fcretilip H\u0131ristiyan t\u00fcccarlar taraf\u0131ndan Avrupa\u2019ya g\u00f6t\u00fcr\u00fcld\u00fc.<\/p>\n

Halep sabununu Frans\u0131z, \u0130talyan, \u0130spanyol ve nihayetinde \u0130ngiliz versiyonlar\u0131 izledi. Bunlar\u0131n aras\u0131nda, \u0130spanya’n\u0131n merkezinde \u00fcretilen ve b\u00f6lgenin ad\u0131n\u0131 alan Jabon de Castilla veya Castile sabunu en \u00e7ok tan\u0131nan sabundu. Beyaz, zeytinya\u011f\u0131 bazl\u0131 bar sabun, Avrupa kraliyet ailesi aras\u0131nda epey pop\u00fcler bir tuvalet e\u015fyas\u0131yd\u0131. Kastilya sabunu ise sert sabunlar i\u00e7in genel bir terim haline geldi.<\/p>\n

Amerikan kolonilerinin yerle\u015fimi, -ayr\u0131cal\u0131kl\u0131 ayr\u0131cal\u0131ks\u0131z fark etmeksizin- Avrupal\u0131lar\u0131n pek \u00e7o\u011funun suyun hastal\u0131k yayd\u0131\u011f\u0131 korkusuyla d\u00fczenli olarak y\u0131kanmaktan uzakla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6nemle \u00e7ak\u0131\u015ft\u0131, ki bahsedilen d\u00f6nem 1500 ve 1700\u2019l\u00fc y\u0131llar aras\u0131na denk gelmektedir. Koloniler halinde Amerika\u2019ya gelen bir grup insan sabunu \u00f6ncelikle ev temizli\u011fi i\u00e7in kulland\u0131. Bundan sonra sabun yap\u0131m\u0131 kad\u0131nlar taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen mevsimsel bir rutin haline geldi.<\/p>\n

1775\u2019te Connecticutlu bir kad\u0131n\u0131n s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fi gibi kad\u0131nlar k\u0131\u015f aylar\u0131 boyunca kasaplardan ya\u011f al\u0131p depolad\u0131lar. Pi\u015firme i\u015flemiyle odun k\u00fcllerinden ortaya \u00e7\u0131kan kimyasal ya\u011f\u0131 da benzer \u015fekilde muhafaza ettiler. Baharda k\u00fcllerden alkali \u00e7\u00f6zelti elde edip \u00e7\u00f6zeltiyi organik ve kimyasal ya\u011flarla birlikte dev bir tencerede kaynatt\u0131lar. B\u00f6ylece kolonicilerin i\u00e7 \u00e7ama\u015f\u0131r\u0131 olarak giydi\u011fi keten kuma\u015flar\u0131 y\u0131kamak i\u00e7in kullan\u0131lan yumu\u015fak sabun \u00fcretilmi\u015f oldu.
\n1807’de kurulan New York merkezli Colgate ve 1837’de kurulan Cincinnati merkezli Procter&Gamble<\/em> gibi sabun \u00fcreticileri yeni \u00fclkedeki sabun \u00fcretimini art\u0131rd\u0131 ancak sabun \u00fcreticilerinin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 sabunun bile\u015fenlerinde veya kullan\u0131m\u0131nda \u00e7ok az oranda de\u011fi\u015fikli\u011fe yol a\u00e7t\u0131. Orta s\u0131n\u0131f Amerikal\u0131lar su banyosuna devam ettilerse de sabun kullan\u0131m\u0131 eskisine g\u00f6re artt\u0131.<\/p>\n

Sabun yap\u0131m\u0131, mum yap\u0131m\u0131 ile yak\u0131ndan ili\u015fkili olan mum ya\u011f\u0131 ticaretinin bir uzant\u0131s\u0131 olarak kald\u0131. Sabunun kendisi \u00e7ama\u015f\u0131r y\u0131kama i\u015flemi i\u00e7indi. \u0130lk P&G fabrikas\u0131nda, i\u015f\u00e7iler satt\u0131klar\u0131 mum ve sabunu yapmak i\u00e7in evlerden, otellerden ve kasaplardan toplanan ya\u011flar\u0131 kaynatmak \u00fczere b\u00fcy\u00fck kazanlar kulland\u0131lar.<\/p>\n

E\u015fyalar\u0131 temizlemek i\u00e7in kullan\u0131mdan v\u00fccudu temizlemeye ge\u00e7i\u015f<\/strong>
\n\"\"\u0130\u00e7 Sava\u015f, sabunun e\u015fya temizleyen bir \u00fcr\u00fcnden v\u00fccudu temizlemek i\u00e7in kullan\u0131lan bir \u00fcr\u00fcn haline gelmesinde d\u00f6n\u00fcm noktas\u0131 oldu. Sava\u015f i\u00e7in birlik olma \u00e7abalar\u0131na yard\u0131m etme amac\u0131yla s\u0131hhi bir \u00f6nlem olarak d\u00fczenli bir \u015fekilde su ve sabunla y\u0131kanman\u0131n temizlik \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde fikirler beyan eden yenilik\u00e7iler sayesinde \u201cki\u015fisel hijyenin sa\u011flanmas\u0131 i\u00e7in y\u0131kanma\u201d pop\u00fclerle\u015fmeye ba\u015flad\u0131 ve insanlar\u0131n ucuz tuvalet sabunlar\u0131 talebi \u00f6nemli \u00f6l\u00e7\u00fcde artt\u0131. B\u00f6ylelikle \u015firketler t\u00fcketiciler i\u00e7in \u00e7e\u015fitli yeni \u00fcr\u00fcnler geli\u015ftirmeye ve bu \u00fcr\u00fcnleri pazarlamaya ba\u015flad\u0131.
\n1879’da P&G\u2019nin ABD’deki Milwaukee B.J. Johnson Soap Company’de tan\u0131tt\u0131\u011f\u0131 ilk parf\u00fcml\u00fc tuvalet sabunlar\u0131ndan olan Fildi\u015fi sabununu 1898’de hurma ve zeytinya\u011f\u0131 bazl\u0131 Palmolive sabun takip etti. Palmolive, 1900’l\u00fc y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda d\u00fcnyan\u0131n en \u00e7ok satan sabunuydu.<\/p>\n

Sabunun kimyas\u0131 da modern \u00e7a\u011f\u0131n yolunu a\u00e7arak de\u011fi\u015fmeye ba\u015flad\u0131. P&G’de ithal hindistancevizi, palmiye ya\u011f\u0131 ve yurt i\u00e7inde \u00fcretilen pamuk tohumu ya\u011f\u0131 ile yap\u0131lan laboratuvar deneyleri, 1909’da hidrojen ile birle\u015ftirilmi\u015f ya\u011flar\u0131n ke\u015ffedilmesine yol a\u00e7t\u0131. Bu kat\u0131, bitkisel ya\u011f bazl\u0131 sabunlar, \u00fcretimini hayvansal yan \u00fcr\u00fcnlere daha az ba\u011f\u0131ml\u0131 hale getirerek sabunda devrim yaratt\u0131. I. ve II. D\u00fcnya Sava\u015flar\u0131 s\u0131ras\u0131nda sabun yap\u0131m\u0131 i\u00e7in kat\u0131 ve s\u0131v\u0131 ya\u011f eksikli\u011finin ya\u015fanmas\u0131 sentetik deterjanlar\u0131n ya\u011f bazl\u0131 \u00e7ama\u015f\u0131r sabunlar\u0131, ev temizlik \u00fcr\u00fcnleri ve \u015fampuanlar i\u00e7in \u00fcst\u00fcn kalitede bir alternatif olarak g\u00f6r\u00fclmesine sebep oldu.<\/p>\n

\"\"G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ticari ama\u00e7larla \u00fcretilen sabunlar, \u00fczerinde uzmanl\u0131kla \u00e7al\u0131\u015f\u0131larak laboratuvar ortam\u0131nda tasarlan\u0131yor. Sentezlenmi\u015f hayvansal ya\u011flar ve bitkisel bazl\u0131 ya\u011flar ve bazlar, sabunlar\u0131n duyulara daha \u00e7ekici gelmesi i\u00e7in nemlendiriciler, sa\u00e7 kremleri, k\u00f6p\u00fcrme maddeleri, renkler ve kokular dahil kimyasal katk\u0131 maddeleri ile birle\u015ftirilmekte; fakat bu maddeler du\u015f jellerinin petrol bazl\u0131 i\u00e7erikleri de dahil olmak \u00fczere \u00e7o\u011funlukla k\u00f6t\u00fc i\u00e7erikleri tamamen kapatam\u0131yor. P&G\u2019nin 1947 kay\u0131tlar\u0131nda bahsetti\u011fi gibi: \u201cSabun bizim i\u00e7in umutsuzca s\u0131radan bir maddedir.\u201d<\/p>\n

Normal zamanlarda da oldu\u011fu gibi kayda de\u011fer \u00f6l\u00e7\u00fcde \u00f6nemli olmayan sabun k\u00fcresel salg\u0131n s\u00fcrecinden ge\u00e7ti\u011fimiz g\u00fcnlerde yeniden \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong> https:\/\/theconversation.com\/the-dirty-history-of-soap-136434<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Biliminsanlar\u0131n\u0131n k\u00fcresel salg\u0131n s\u00fcrecinde COVID-19\u2019un yay\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla verdi\u011fi sa\u011fduyulu bir tavsiye: \u201cEllerinizi s\u0131k s\u0131k tekrarlamak suretiyle en az 20 saniye boyunca sabun ve suyla y\u0131kay\u0131n.\u201d Asl\u0131nda bu tavsiyenin kimyasal bir temeli bulunuyor. Sabunda bulunan s\u00fcrfaktanlar mikroplar\u0131 deriden ar\u0131nd\u0131r\u0131r. Su ise sabun kullan\u0131m\u0131n\u0131n ard\u0131ndan kalan mikroplar\u0131 uzakla\u015ft\u0131r\u0131p derinin temizlenmesini sa\u011flar. Sabun di\u011fer \u00fcr\u00fcnlere k\u0131yasla masrafs\u0131z […]<\/p>\n","protected":false},"author":1248,"featured_media":44789,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[5848,4768,6817,578,504],"class_list":["post-44787","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-covid-19","tag-kuresel-salgin","tag-sabun","tag-savas","tag-yag"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t