{"id":46199,"date":"2020-09-01T00:00:15","date_gmt":"2020-08-31T21:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=46199"},"modified":"2020-09-04T09:53:27","modified_gmt":"2020-09-04T06:53:27","slug":"katledilisinin-30-yilinda-sevgi-ve-saygiyla-turan-dursun-gercegi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2020\/09\/01\/katledilisinin-30-yilinda-sevgi-ve-saygiyla-turan-dursun-gercegi","title":{"rendered":"Katledili\u015finin 30. y\u0131l\u0131nda sevgi ve sayg\u0131yla\u2026 Turan Dursun ger\u00e7e\u011fi"},"content":{"rendered":"
Turan Dursun, Anadolu\u2019nun ayd\u0131nlanma s\u00fcrecini bizzat kendi hayat\u0131 i\u00e7inde t\u00fcm keskinli\u011fiyle ya\u015fad\u0131. Ya\u015fam\u0131na yo\u011fun dinsel bir ortamda karanl\u0131klar i\u00e7inde ba\u015flad\u0131, bu karanl\u0131klar\u0131 yara yara ayd\u0131nland\u0131 ve bir ayd\u0131nlanma kahraman\u0131 olarak \u00f6ld\u00fc. Kendi i\u00e7 dinamikleriyle, sindire sindire olu\u015fmu\u015f bir ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r Turan Dursun\u2019un. Ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim onu dinci yapt\u0131, kendi sorgulamalar\u0131 ise ayd\u0131nlanmac\u0131. Bu nedenle Turan Dursun sadece bir ayd\u0131nlanma savunucusu de\u011fildir; ayd\u0131nlanman\u0131n ta kendisidir, simgesidir. Az bulunurlu\u011fu ve de\u011feri buradan kaynaklan\u0131r. <\/em><\/p>\n
Bu yaz\u0131 Turan Dursun\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn 20. y\u0131l\u0131nda Bilim ve Gelecek<\/em> dergisinde yay\u0131nlanm\u0131\u015ft\u0131. Aradan ge\u00e7en 10 y\u0131l boyunca Turan Dursun\u2019un verdi\u011fi m\u00fccadele \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir \u00f6nem kazand\u0131. Bu ayd\u0131nlanma kahraman\u0131m\u0131z\u0131n hedeflerini, katk\u0131lar\u0131n\u0131, ya\u015fam\u0131n\u0131, y\u00f6ntemini, ki\u015filik \u00f6zelliklerini yeni ku\u015faklara da aktarmam\u0131z gerekiyor. Bu nedenle ayn\u0131 yaz\u0131y\u0131 baz\u0131 noktalar\u0131n\u0131 g\u00fcncelleyerek tekrar sunuyoruz. T\u00fcrkiye\u2019nin ayd\u0131nlanma tarihinin k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131ndan biri olan Turan Dursun\u2019a sayg\u0131yla\u2026<\/p><\/blockquote>\n
Turan Dursun, 4 Eyl\u00fcl 1990\u2019da karanl\u0131k g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan katledildi. Fakat bu hain pusu, ne ilgin\u00e7tir ki, Turan Dursun\u2019un T\u00fcrkiye toplumunun ayd\u0131nlanmas\u0131na yapt\u0131\u011f\u0131 muazzam katk\u0131n\u0131n bir \u00f6d\u00fcl\u00fc gibi durmaktad\u0131r bug\u00fcn. B\u00f6yle olur b\u00fcy\u00fck devrimcilerin \u00f6d\u00fcl\u00fc! Bir g\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019nin ayd\u0131nlanma tarihi yaz\u0131lacaksa e\u011fer, Turan Dursun ad\u0131 bu s\u00fcrecin en \u00f6nemli k\u00f6\u015fe ta\u015flar\u0131ndan biri olarak vurgulanacakt\u0131r ku\u015fkusuz. \nTuran Dursun, 80\u2019li y\u0131llar\u0131n ikinci yar\u0131s\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 makale ve kitaplar\u0131yla T\u00fcrkiye toplumunu etkiledi. Kendine \u00f6zg\u00fc bir \u00e7izgisi vard\u0131 ve bir ak\u0131m yaratt\u0131. Bu \u00e7izginin toplumumuzun ayd\u0131nlanma s\u00fcrecinde ve d\u00fc\u015f\u00fcn hayat\u0131nda nas\u0131l bir yer i\u015fgal etti\u011fi yeteri kadar analiz edilmemi\u015ftir h\u00e2l\u00e2. Oysa Turan Dursun \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Ya\u015fam\u0131 boyu m\u00fccadele etti\u011fi dinci gericili\u011fin kalem\u015forlar\u0131n\u0131n de\u011ferlendirmelerini bir kenara b\u0131rak\u0131yoruz. Turan Dursun \u00e7izgisi, bizzat ayd\u0131nlanmac\u0131 ve sosyalist saflarda da \u00e7ok tart\u0131\u015f\u0131lm\u0131\u015f ve farkl\u0131 (hatta birbirine z\u0131t) yakla\u015f\u0131mlar g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Demek ki, \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn ard\u0131ndan 30 y\u0131l ge\u00e7mesine kar\u015f\u0131n, hen\u00fcz Turan Dursun\u2019u yerli yerine oturtmaktan uza\u011f\u0131z. Bu durum, Turan Dursun\u2019un u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 sorunun h\u00e2l\u00e2 \u00e7ok s\u0131cak ve politikan\u0131n bir konusu olmas\u0131ndan kaynaklan\u0131yor elbette. Turan Dursun\u2019u tart\u0131\u015f\u0131rken ve onun temsil etti\u011fi \u00e7izgiye ili\u015fkin tutum belirlerken, T\u00fcrkiye\u2019nin ayd\u0131nlanma ve dinci gericilik sorunsal\u0131 kar\u015f\u0131s\u0131ndaki kendi konumumuzu belirliyoruz asl\u0131nda. \n\u00d6ncelikle \u015funu vurgulayal\u0131m: Turan Dursun bir din bilginidir ve bir ayd\u0131nlanma sava\u015f\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Onun kafaya takt\u0131\u011f\u0131 sorun, T\u00fcrkiye toplumunun dinci (\u0130slamc\u0131) gericili\u011fin k\u0131skac\u0131ndan nas\u0131l kurtulaca\u011f\u0131d\u0131r. B\u00fct\u00fcn entelekt\u00fcel \u00e7abas\u0131n\u0131 ve ya\u015fam\u0131n\u0131 bu konudaki ideolojik m\u00fccadeleye odaklam\u0131\u015ft\u0131r. \u0130ddias\u0131 bu \u00e7er\u00e7evededir. Politik bir lider de\u011fildir; kendisi ile yak\u0131n mesai yapm\u0131\u015f bir ki\u015fi olarak biliyorum, politikadan fazla anlad\u0131\u011f\u0131 da s\u00f6ylenemez. T\u00fcrkiye\u2019nin di\u011fer yak\u0131c\u0131 sorunlar\u0131na (\u00f6rne\u011fin K\u00fcrt sorunu, demokrasi sorunu, ba\u011f\u0131ms\u0131zl\u0131k sorunu vb.) ili\u015fkin fazla kafa yormam\u0131\u015ft\u0131r ve bu konularda derinlikli analizlere ve inceltilmi\u015f politik-ideolojik hatlara sahip de\u011fildir. Onun konusu dindir, dinci gericiliktir, ayd\u0131nlanmad\u0131r. Ve bu konuda bir ak\u0131m yaratacak d\u00fczeyde iddia sahibidir. Dolay\u0131s\u0131yla Turan Dursun de\u011ferlendirmesi, onun iddial\u0131 oldu\u011fu konunun \u00e7er\u00e7evesi dahilinde yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. Biz de bu yaz\u0131da b\u00f6yle yapmaya \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n
Turan Dursun\u2019un s\u0131n\u0131fsal konumu \n<\/strong>Turan Dursun, 1934 y\u0131l\u0131nda Sivas\u2019\u0131n \u015eark\u0131\u015fla il\u00e7esinin G\u00fcm\u00fc\u015ftepe k\u00f6y\u00fcnde yoksul bir ailenin \u00e7ocu\u011fu olarak d\u00fcnyaya geldi. Babas\u0131 imaml\u0131k yaparak 8 \u00e7ocuklu ailesinin ge\u00e7imini sa\u011flamaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Kendi ya\u015fam\u0131 hakk\u0131nda yazd\u0131klar\u0131ndan \u00f6\u011frendi\u011fimize g\u00f6re, babas\u0131n\u0131n tek arzusu o\u011flunun b\u00fcy\u00fck bir din \u00e2limi olmas\u0131yd\u0131. \u00c7ocuklu\u011fu ve gen\u00e7li\u011fi yat\u0131l\u0131 din okullar\u0131nda, Kuran kurslar\u0131nda ge\u00e7ti. Resmi bir e\u011fitim almad\u0131. Olgunluk ya\u015flar\u0131nda hocal\u0131k, imaml\u0131k ve m\u00fcft\u00fcl\u00fck yapt\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde klasik Arap\u00e7a, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Arap\u00e7as\u0131, K\u00fcrt\u00e7e ve \u00c7erkezceyi \u00f6\u011frendi. Arap\u00e7ay\u0131 ve \u00f6zellikle klasik Arap\u00e7ay\u0131 \u00e7ok iyi bilmesi ve bitmez t\u00fckenmez ara\u015ft\u0131rma ruhu sayesinde \u0130slamiyet\u2019i as\u0131l kaynaklar\u0131ndan okuyarak \u00f6\u011frendi ve yorumlad\u0131. \u0130maml\u0131k ve m\u00fcft\u00fcl\u00fck yaparken s\u00fcrekli \u201ceski k\u00f6ye yeni adetler getirdi\u011fi\u201d (a\u011fa\u00e7 diktirtmek, imamlar\u0131 sinemaya g\u00f6t\u00fcrmek, imamlar i\u00e7in kurslar a\u00e7mak, hastane a\u00e7\u0131lmas\u0131na ve baraj yap\u0131lmas\u0131na \u00f6nayak olmak, Atat\u00fcrk b\u00fcst\u00fcne \u00e7elenk koymak gibi) i\u00e7in gerek a\u011falarla gerekse devletle y\u0131ld\u0131z\u0131 hi\u00e7 bar\u0131\u015fmad\u0131. Dine ili\u015fkin g\u00f6r\u00fc\u015fleri de\u011fi\u015ftikten sonra m\u00fcft\u00fcl\u00fckten ayr\u0131ld\u0131. TRT\u2019de \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ve oradan emekli oldu. \u0130lkokulu ve ortaokulu ileri ya\u015flarda d\u0131\u015fardan bitirdi. \u00d6ld\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde liseyi bitirmek \u00fczereydi. \nBiz onunla hayat\u0131n\u0131n son evresinde 1988-1990 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda tan\u0131\u015ft\u0131k ve 2000\u2019e Do\u011fru<\/em>, Sa\u00e7ak<\/em>, Teori<\/em> dergilerinde birlikte \u00e7al\u0131\u015fma f\u0131rsat\u0131 bulduk. An\u0131msad\u0131\u011f\u0131m\u0131z Turan Dursun son derece al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc ve emek\u00e7i karakterli bir insand\u0131. Hi\u00e7bir zaman maddi zenginlik ve mevki pe\u015finde ko\u015fmad\u0131. Dergi ile evi aras\u0131nda ge\u00e7en m\u00fctevaz\u0131 bir ya\u015fam\u0131 vard\u0131. Kendini yazmaya ve bilimsel \u00e7al\u0131\u015fmaya hasretmi\u015fti.<\/p>\nTuran Dursun s\u0131radan insan\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin ustas\u0131yd\u0131. Onun kafas\u0131 nerede \u00f6r\u00fcmceklenmi\u015f, nerede tak\u0131lm\u0131\u015f, nerede donmu\u015f\u2026 bunu \u00e7ok iyi bilirdi.<\/figcaption><\/figure>\n
K\u0131sacas\u0131, Turan Dursun yoksul bir k\u00f6yl\u00fc \u00e7ocu\u011fu olarak do\u011fmu\u015f ve hayat\u0131n\u0131n her evresinde bir emek\u00e7i olarak ya\u015fam\u0131\u015ft\u0131r. Ki\u015fili\u011fi de emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n de\u011ferleriyle \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc.<\/p>\n
Turan Dursun, ayd\u0131nlanman\u0131n ta kendisi \n<\/strong>Turan Dursun, Anadolu\u2019nun ayd\u0131nlanma s\u00fcrecini bizzat kendi hayat\u0131 i\u00e7inde t\u00fcm keskinli\u011fiyle ya\u015fad\u0131. Ya\u015fam\u0131na yo\u011fun dinsel bir ortamda karanl\u0131klar i\u00e7inde ba\u015flad\u0131, bu karanl\u0131klar\u0131 yara yara ayd\u0131nland\u0131 ve bir ayd\u0131nlanma kahraman\u0131 olarak \u00f6ld\u00fc. Esas olarak d\u0131\u015f etkiyle de\u011fil kendi i\u00e7 dinamikleriyle, sindire sindire olu\u015fmu\u015f bir ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r Turan Dursun\u2019un. Ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim onu dinci yapt\u0131, kendi sorgulamalar\u0131 ise ayd\u0131nlanmac\u0131. B\u00fcy\u00fck ayd\u0131nlanma filozoflar\u0131n\u0131 okuyarak ve benimseyerek ayd\u0131nlanmad\u0131; din \u00e2limlerini okuyarak ve sorgulayarak ayd\u0131nland\u0131. \u00c7o\u011fumuzdan fark\u0131 budur. Ayd\u0131nlanma onun ya\u015fam prati\u011fidir, d\u0131\u015fardan edindi\u011fi bir bilin\u00e7 de\u011fil. Bu nedenle Turan Dursun sadece bir ayd\u0131nlanma savunucusu de\u011fildir; ayd\u0131nlanman\u0131n ta kendisidir, simgesidir. G\u00fcne\u015ften ald\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 yans\u0131tan bir gezegen de\u011fildi Turan Dursun, g\u00fcne\u015fin kendisiydi. Az bulunurlu\u011fu ve de\u011feri buradan kaynaklan\u0131r. Bu \u00f6zel niteli\u011fi, onun ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131k \u00e7izgisini de belirlemi\u015ftir.<\/p>\n
Halk\u00e7\u0131, devrimci ve \u00f6nc\u00fc \n<\/em><\/strong>\u00c7ok iyi an\u0131ms\u0131yorum: Teori<\/em> dergisinde makalelerini yay\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, okurlar\u0131m\u0131zdan ele\u015ftiri mektuplar\u0131 al\u0131rd\u0131k, \u201cNedir bu, dergiyi cinlerle perilerle doldurdunuz, biz bunlar\u0131 \u00e7oktan a\u015ft\u0131k\u201d diye. Kapal\u0131 devre solculu\u011fun yans\u0131malar\u0131yd\u0131 bu mektuplar. Cinlerle, perilerle, ruhlarla sava\u015fmadan bu toplumun d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclemeyece\u011fini kendi ya\u015fam prati\u011fiyle kavram\u0131\u015ft\u0131 Turan Dursun ve bunun m\u00fccadelesini vermekteydi. \u00c7o\u011fumuz kendi kafadarlar\u0131m\u0131zla \u201c\u00fcst d\u00fczey\u201d tart\u0131\u015fma yapmay\u0131 \u00e7ok iyi biliriz de, s\u0131radan bir vatanda\u015f\u0131n sordu\u011fu sorular kar\u015f\u0131s\u0131nda \u015fa\u015f\u0131r\u0131r kal\u0131r\u0131z. Bu da bir t\u00fcr cahilliktir. \u00c7ok uzaklardaki y\u0131ld\u0131zlar\u0131n belli belirsiz \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na benzer bu tiplerin ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131; o kadar y\u00fcksektedir ki, karanl\u0131k diplerde kalan milyonlara ula\u015famaz. Turan Dursun\u2019un ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ise yak\u0131c\u0131d\u0131r, G\u00fcne\u015f gibidir, hatta yerin yedi kat dibinden f\u0131\u015fk\u0131ran bir volkan gibidir. \nTuran Dursun en dipteki adam\u0131n sorunuyla bo\u011fu\u015furdu; \u00e7\u00fcnk\u00fc kendisi de en dipten gelmi\u015fti, bo\u011fu\u015fa bo\u011fu\u015fa\u2026 Bu nedenle \u00e7ok etkiliydi. S\u0131radan insan\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin ustas\u0131yd\u0131. Onun kafas\u0131 nerede \u00f6r\u00fcmceklenmi\u015f, nerede tak\u0131lm\u0131\u015f, nerede donmu\u015f\u2026 bunu \u00e7ok iyi bilirdi. Dinsel dogmalardan kaynaklanan \u00e7eli\u015fkilerini tek tek ortaya \u00e7\u0131kar\u0131r, bunu nas\u0131l a\u015fabilece\u011fini g\u00f6sterirdi. Dinin b\u00fct\u00fcn \u00e7eli\u015fkilerini bizzat ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in bu \u00e7eli\u015fkilerden \u00e7\u0131k\u0131\u015f yolunu da en iyi bilen insand\u0131. \u00c7o\u011fumuz bu y\u00f6ntemi bilmedi\u011fimizden, yapt\u0131\u011f\u0131 tart\u0131\u015fmalar\u0131 gereksiz g\u00f6r\u00fcrd\u00fck; ama o hedefi tam 12\u2019den vururdu. Zaten bu y\u00fczden hedef al\u0131nd\u0131.<\/p>\nTuran Dursun\u2019un an\u0131t eseri \u201cKuran Ansiklopedisi\u201d (Kaynak Yay\u0131nlar\u0131). Ne yaz\u0131k ki tamamlayamadan katledildi.<\/figcaption><\/figure>\n
\u201cHalk\u00e7\u0131 \u00e7izgi\u201dyi en iyi uygulayan devrimcilerden biri olarak kabul edilmelidir Turan Dursun. Halk\u00e7\u0131l\u0131k halk\u0131n gerilikleriyle uzla\u015fmak de\u011fildir; onun ad\u0131 pop\u00fclizmdir. Turan Dursun, dinsel gericili\u011fe kar\u015f\u0131 tavizsizdi; en ufak geri ad\u0131m\u0131, uzla\u015fmay\u0131 sert bir bi\u00e7imde ele\u015ftirirdi. Halk\u00e7\u0131l\u0131k, halk\u0131 d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmenin, ayd\u0131nlatman\u0131n en etkili yolunu bulmak, halka \u00f6nc\u00fcl\u00fck etmek, yol g\u00f6stermek demektir. Toplumu de\u011fi\u015ftirmek diye bir derde sahip olmak demektir. K\u0131sacas\u0131 Turan Dursun ne halk kuyruk\u00e7ulu\u011fu yapt\u0131 ne de halk\u0131n \u00e7ok uzaklar\u0131ndan ona elbise bi\u00e7en salon ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131. \u00d6nc\u00fc ve devrimci bir \u00e7izgi izledi.<\/p>\n
Bilimsel niteli\u011fi \n<\/strong>Turan Dursun\u2019un en de\u011ferli niteliklerinden biri u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 konuyu \u00e7ok iyi bilmesi ve b\u00fct\u00fcn boyutlar\u0131yla tan\u0131mas\u0131d\u0131r. Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcncenin bu tavizsiz ele\u015ftiricisi, ayn\u0131 zamanda Cumhuriyet tarihinin en b\u00fcy\u00fck din bilginidir de. Ba\u015fta \u0130slamc\u0131lar olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019ye \u201cdin\u201di \u00f6\u011fretti. Yazd\u0131\u011f\u0131 Kuran Ansiklopedisi<\/em>, de\u011fme dincinin harc\u0131 de\u011fildir. \u0130slam\u2019\u0131n b\u00fct\u00fcn kaynaklar\u0131na, \u0130slamc\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerden \u00e7ok daha fazla vak\u0131ft\u0131. Hepsini tart\u0131\u015fmaya \u00e7a\u011f\u0131rm\u0131\u015ft\u0131; bir teki bile cesaret edip gelemedi. Makale ve kitaplar\u0131nda \u201ckafadan atma\u201d veya \u201ca\u015f\u0131r\u0131 yorum\u201d denebilecek hi\u00e7bir nokta yoktur. Yazd\u0131\u011f\u0131 her c\u00fcmle, Kuran<\/em>\u2019a, peygamber hadislerine ve \u0130slami \u00e7evrelerce itibar sahibi olan din bilginlerine dayal\u0131d\u0131r. Bu nedenle onunla tart\u0131\u015fmaktan \u00e7ekindiler ve \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131\u011f\u0131 \u201cminder\u201de \u00e7\u0131kamad\u0131lar. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u0130slamc\u0131lar\u0131n kendi uzmanl\u0131k alanlar\u0131 sayd\u0131klar\u0131 b\u00fct\u00fcn din k\u00fclliyat\u0131n\u0131 onlardan \u00e7ok daha iyi biliyordu ve onlardan farkl\u0131 olarak -kafas\u0131ndaki \u00f6r\u00fcmcek a\u011flar\u0131n\u0131 y\u0131rt\u0131p att\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in- bu k\u00fclliyat\u0131 akl\u0131n s\u00fczgecinden de ge\u00e7irebiliyordu. \nTuran Dursun sadece bir bilimci de\u011fildi, ayn\u0131 zamanda militand\u0131. Yaz\u0131lar\u0131 okundu\u011fu zaman bu niteli\u011fi \u00e7ok net anla\u015f\u0131l\u0131r. Akademik kariyer i\u00e7in yazmad\u0131, m\u00fccadele i\u00e7in yazd\u0131. Makaleleri, tart\u0131\u015f\u0131lmaz bilimselli\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, birer devrimci bildiri gibidir. Bu da \u00fclkemiz ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda \u00e7ok az bulunan bir \u00f6zellik. Ele ald\u0131\u011f\u0131 konuyu t\u00fcm bilimsel \u00f6l\u00e7\u00fctleri yerine getirerek ve devrimci bir \u00fcslupla yazabilmek. Turan Dursun\u2019u okudu\u011funuz zaman sadece \u00f6\u011frenmezsiniz, de\u011fi\u015firsiniz de. Yazd\u0131klar\u0131n\u0131n baz\u0131 ki\u015filer taraf\u0131ndan rahats\u0131z edici bulunmas\u0131 bundan olsa gerek. Do\u011frudur, rahats\u0131z ederdi, rahat bozard\u0131 Turan Dursun\u2019un yaz\u0131lar\u0131, b\u00fct\u00fcn devrimci bildiriler gibi. \n\u0130nsan ger\u00e7ekten \u015fa\u015f\u0131r\u0131yor; Anadolu\u2019nun en karanl\u0131k ve \u00fccra k\u00f6\u015felerinin birinden, hi\u00e7bir resmi ve akademik e\u011fitim almadan, nas\u0131l b\u00f6yle ayd\u0131nl\u0131k bir beyin ve komple bir entelekt\u00fcel \u00e7\u0131kabiliyor diye. Demek ki T\u00fcrkiye\u2019mizin b\u00f6yle umut verici bir ger\u00e7e\u011fi de var. Devrimci d\u00f6nemlerin bir \u00f6zelli\u011fidir, en diptekini en y\u00fckse\u011fe \u00e7\u0131karan kanallar\u0131n a\u00e7\u0131lmas\u0131. Demek ki bunca tahribata ra\u011fmen h\u00e2l\u00e2 kurumam\u0131\u015f \u00fclkemizin bu damarlar\u0131. Turan Dursun ger\u00e7e\u011fi, bir b\u00fcy\u00fck umudun simgesidir bu anlamda, t\u00fcm karamsarlara inat\u2026<\/p>\n
T\u00fcrkiyeli, Do\u011fulu ve evrensel \n<\/strong>G\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye ayd\u0131n\u0131n\u0131n \u00e7o\u011funlu\u011fu, ayd\u0131nlanmay\u0131 Bat\u0131l\u0131 b\u00fcy\u00fck filozoflar\u0131n eserlerini okuyarak \u00f6\u011frenmi\u015ftir; hatta sosyalizmi de \u00f6yle\u2026 Bu nedenle evrensel yan\u0131 g\u00fc\u00e7l\u00fcd\u00fcr belki ama, yerel yan\u0131 g\u00fcd\u00fck kalm\u0131\u015ft\u0131r. Temeli sa\u011flam olmayan bir g\u00f6kdelene benzer. Bu y\u00fczden en ufak r\u00fczg\u00e2rda -hele Bat\u0131\u2019dan esiyorsa- sallanmaya ba\u015flar. Ait oldu\u011fu co\u011frafyan\u0131n maddesiyle hemhal olmakta da s\u0131k\u0131nt\u0131l\u0131d\u0131r. Kendi halk\u0131na kar\u015f\u0131 tepeden bakmaya meyillidir de Bat\u0131l\u0131n\u0131n kar\u015f\u0131s\u0131nda boynu e\u011fiktir. Bu a\u015fa\u011f\u0131l\u0131k duygusuna kap\u0131lmam\u0131\u015f ama, direni\u015fini ayd\u0131n \u00f6l\u00e7\u00fctleri \u00e7er\u00e7evesinde g\u00f6steremeyen s\u0131radan halktan ise utan\u0131r ve hor g\u00f6r\u00fcr. Gerek halka tepeden bakan ve salt \u00f6\u011fretmenlik taslayan ayd\u0131n despotizmi, gerekse \u201cayd\u0131n y\u0131l\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u201d diyebilece\u011fimiz pop\u00fclizm, hep bu \u201ck\u00f6k sorunu\u201dndan kaynaklan\u0131r. Ezilen d\u00fcnya ayd\u0131n\u0131n\u0131n zaaf\u0131d\u0131r bu ve hepimizde derece derece bulunur. Bu nedenle T\u00fcrkiye ayd\u0131nlar\u0131 aras\u0131nda \u00f6nce ayd\u0131nlanmac\u0131 ve solcu olup sonra muhafazak\u00e2rl\u0131\u011fa ve sa\u011fc\u0131l\u0131\u011fa meyledenlere (k\u0131sacas\u0131 d\u00f6nenlere) \u00e7ok rastlan\u0131r. Ama tersine pek rastlanmaz. \nTuran Dursun ise farkl\u0131 bir ayd\u0131n tipiydi. Temeldeki d\u00fc\u015f\u00fcnsel beslenme kaynaklar\u0131, Anadolu\u2019nun, Ortado\u011fu\u2019nun y\u00fczy\u0131llar\u0131n i\u00e7inden ak\u0131p gelmi\u015f d\u00fc\u015f\u00fcn birikimiydi. En koyusundan muhafazak\u00e2rl\u0131k ve dincilik de vard\u0131r bu birikimin i\u00e7inde, buna kar\u015f\u0131 ele\u015ftiri ve isyan da. Bu birikimi edindi, sorgulad\u0131, dam\u0131tt\u0131 ve b\u00f6yle ayd\u0131nland\u0131. Turan Dursun, bu sa\u011flam temelin \u00fczerine bir ta\u00e7 gibi koymu\u015ftur Bat\u0131 ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck d\u00fc\u015f\u00fcnceleri. Yerellikten evrenselli\u011fe do\u011fru bir hat izlemi\u015ftir Turan Dursun\u2019un d\u00fc\u015f\u00fcnsel ser\u00fcveni. Dolay\u0131s\u0131yla evrenselli\u011fi de sa\u011flamd\u0131r. \n\u0130slami gericilikle sava\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in (ve Bat\u0131c\u0131l\u0131ktan yo\u011fun olarak etkilenenlerin de bulundu\u011fu genel ayd\u0131nlanma saflar\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131ndan) zaman zaman Turan Dursun\u2019u \u201cBat\u0131c\u0131l\u0131kla\u201d ele\u015ftirenler olmu\u015ftur. Bundan daha haks\u0131z bir ele\u015ftiri olamaz! Aksine tam bir Do\u011fu bilginiydi Turan Dursun. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n \u0130bn R\u00fc\u015fd\u2019\u00fc, \u0130bn Haldun\u2019u diyebiliriz (tabii ki Gazzali\u2019si de\u011fil). \u00dcst\u00fcne bir de 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n Voltaire\u2019ini, J. Meslier\u2019sini, Feuerbach\u2019\u0131n\u0131 koyun. (Peki, 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n Marx\u2019\u0131? Ona birazdan de\u011finece\u011fiz.)<\/p>\n
Emek\u00e7i ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n adam\u0131 \n<\/em><\/strong>T\u00fcrkiye\u2019nin 150 y\u0131ll\u0131k bir ayd\u0131nlanma birikimi var. Daha sosyolojik bir ifadeyle demokratik devrim birikimi de diyebiliriz. Osmanl\u0131\u2019n\u0131n son d\u00f6neminde \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f feodalizme ve istibdada kar\u015f\u0131 m\u00fccadeleyle ba\u015flayan bu s\u00fcre\u00e7, Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131 ve Cumhuriyet devrimleriyle b\u00fcy\u00fck bir ayd\u0131nlanma at\u0131l\u0131m\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc. Fakat 1940\u2019lardan itibaren bu at\u0131l\u0131m\u0131n duralad\u0131\u011f\u0131n\u0131, devrimci barutunu t\u00fcketti\u011fini, giderek dondu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz. Nedenleri bu yaz\u0131n\u0131n konusu de\u011fil ama \u015fu kadar\u0131n\u0131 s\u00f6yleyelim: K\u00f6kl\u00fc bir toprak devriminin yap\u0131lamad\u0131\u011f\u0131, orta\u00e7a\u011f kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n s\u00fcp\u00fcr\u00fclemedi\u011fi ko\u015fullarda T\u00fcrkiye\u2019nin zay\u0131f ve i\u015fbirlik\u00e7i burjuvazisinden ayd\u0131nlanma r\u00fczg\u00e2r\u0131n\u0131 estirmeye devam etmesi zaten beklenemezdi. 1965\u2019lerden itibaren ise farkl\u0131 bir demokratik devrim ve ayd\u0131nlanma ak\u0131m\u0131n\u0131n do\u011fdu\u011funu g\u00f6r\u00fcyoruz: Emek\u00e7i s\u0131n\u0131flara dayanan, daha k\u00f6ktenci, toplumcu, sosyalizan bir ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131k. \nBu s\u00fcre\u00e7 g\u00fcn\u00fcm\u00fcze iki farkl\u0131 ayd\u0131nlanma ak\u0131m\u0131n\u0131 miras b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r. Birincisi, halktan kopuk, hatta halk\u0131n \u201cgerili\u011fi\u201dnden i\u011frenen, elitist, tepeden inmeci, Bat\u0131c\u0131, ilerlemenin tek yolunun kapitalist-emperyalist d\u00fcnya sistemi ile b\u00fct\u00fcnle\u015fmekten ge\u00e7ti\u011fini savunan, emek\u00e7ilere ve onlar\u0131n temsilcilerine kar\u015f\u0131 dinci gericilikle uzla\u015fan, bu dincilik palazland\u0131\u011f\u0131nda ve iktidar talep etti\u011finde ise ortal\u0131\u011f\u0131 yaygaraya verip devletten ve ordudan medet uman burjuva \u201cayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131\u201d<\/strong>. \u0130kincisi ise, ayd\u0131nlanman\u0131n bir devrim meselesi oldu\u011funu savunan, orta\u00e7a\u011f kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131n k\u00f6kten tasfiyesini hedefleyen, ba\u015fta i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131 olmak \u00fczere emek\u00e7i s\u0131n\u0131flara dayanan, yurtsever, anti-emperyalist, halk\u00e7\u0131, devrimci ve sosyalist (kapitalist ili\u015fkilerin de tasfiyesini savunan) bir ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131k; k\u0131sacas\u0131 emek\u00e7i ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131<\/strong>. \nBirinciler, T\u00fcrkiye\u2019nin yak\u0131n ge\u00e7mi\u015findeki ayd\u0131nlanma at\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131n devrimci \u00f6z\u00fcn\u00fc unutturmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken; ikinciler, bu devrimci mirasa sahip \u00e7\u0131karlar ve daha da ileri ta\u015f\u0131may\u0131 hedeflerler. Birinciler, devletin \u201claik\u201d kalmas\u0131yla yetinip halk\u0131 dinci gericili\u011fin a\u011flar\u0131na terk ederken (hatta bundan \u00e7\u0131kar umarken); ikinciler, halk\u0131n kendi prati\u011fiyle d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne dayal\u0131 k\u00f6ktenci ve devrimci bir ayd\u0131nlanmay\u0131 savunurlar ve dinci gericili\u011fe kar\u015f\u0131 tavizsiz bir m\u00fccadele verirler. \nTuran Dursun, yukar\u0131da anlatt\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fct\u00fcn niteliklerinden de anla\u015f\u0131laca\u011f\u0131 gibi, emek\u00e7i ayd\u0131nlanmas\u0131n\u0131n adam\u0131d\u0131r. Bunun net olarak saptanmas\u0131 \u00f6nemli. \u00c7\u00fcnk\u00fc dinci gericili\u011fin (Il\u0131ml\u0131 \u0130slam veya Bat\u0131c\u0131 \u0130slam da diyebiliriz) AKP \u00e7at\u0131s\u0131 alt\u0131nda iktidara geldi\u011fi ve dinsel d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn halk i\u00e7indeki ideolojik hegemonyas\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 son d\u00f6nemde, baz\u0131 radikal sol (AKP ile ittifak yapan liberal \u201csolcu\u201dlar\u0131 zaten ge\u00e7iyoruz) ak\u0131mlar i\u00e7inde bile, din ile fazla \u00e7at\u0131\u015fmama s\u00f6ylemi alt\u0131nda, Turan Dursun \u00e7izgisini, hatta b\u00fct\u00fcn olarak ayd\u0131nlanmay\u0131 k\u00fcpe\u015fteden atma e\u011filiminin ye\u015ferdi\u011fini biliyoruz. Bu yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re, din (\u0130slam) ile u\u011fra\u015fmak sosyalistlerin i\u015fi de\u011fildir, halktan kopmay\u0131 getirir ve dahas\u0131 bir b\u00fct\u00fcn olarak ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131k Bat\u0131c\u0131l\u0131kt\u0131r, terk edilmelidir. \nB\u00f6yle bir e\u011filimin Turan Dursun ile birle\u015femeyece\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131r. Yaz\u0131m\u0131z\u0131n ikinci b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, Turan Dursun \u00e7izgisinin analizi \u00e7er\u00e7evesini koruyarak dine yakla\u015f\u0131m meselesini tart\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n
Turan Dursun\u2019a y\u00f6neltilen temel ele\u015ftiri, din ile fazla u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131, bu noktada a\u015f\u0131r\u0131ya ka\u00e7t\u0131\u011f\u0131, halk\u0131n dinsel duygular\u0131n\u0131 rencide etti\u011fidir. \u0130\u015fin ilgin\u00e7 yan\u0131, gerek dinciler, gerek Bat\u0131c\u0131 (\u201c\u0131l\u0131ml\u0131\u201d) \u0130slam\u2019la ittifak yapan liberaller ve liberal solcular, gerek elit burjuva ayd\u0131nlanmac\u0131lar\u0131, gerekse yukar\u0131da s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz ayd\u0131nlanman\u0131n emek\u00e7ilerle birle\u015fmeyi engelledi\u011fini savlayan solcular bu noktada birle\u015fiyorlar. Turan Dursun ne \u0130sa\u2019ya yaranabiliyor ne Musa\u2019ya.<\/p>\n
Turan Dursun\u2019lar neden ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor? \n<\/em><\/strong>Turan Dursun\u2019lar, orta\u00e7a\u011f kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 tasfiye etmeyi hedefleyen demokratik devrim s\u00fcrecinin \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. D\u00fcnyan\u0131n her taraf\u0131nda bu s\u00fcrece giren toplumlar, aristokrasinin temel ideolojisi olan dinsel d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015fle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya gelmi\u015f ve Turan Dursun\u2019lar \u00e7\u0131karm\u0131\u015flard\u0131r. Demokratik devrimlerini geri d\u00f6n\u00fclmez bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftiren ve aristokrasiyi kal\u0131nt\u0131lar\u0131 ile birlikte tasfiye eden toplumlarda art\u0131k bir Turan Dursun\u2019a gerek kalmaz. O toplumlar i\u00e7in din, yak\u0131c\u0131 bir m\u00fccadele konusu olmaktan \u00e7\u0131kar, esas olarak bir tarih ve sosyoloji tart\u0131\u015fmas\u0131 d\u00fczeyinde ele al\u0131n\u0131r. \u00d6rne\u011fin art\u0131k Fransa\u2019da bir Voltaire veya Almanya\u2019da bir Feuerbach \u00e7\u0131kmaz.<\/p>\nTuran Dursun akademik kariyer i\u00e7in yazmad\u0131, m\u00fccadele i\u00e7in yazd\u0131. Makaleleri, tart\u0131\u015f\u0131lmaz bilimselli\u011finin yan\u0131 s\u0131ra, birer devrimci bildiri gibidir.<\/figcaption><\/figure>\n
Fakat T\u00fcrkiye hen\u00fcz demokratik devrimini tamamlam\u0131\u015f, orta\u00e7a\u011f kal\u0131nt\u0131lar\u0131n\u0131 tasfiye etmi\u015f, bunlar\u0131 tarihin konusu yapm\u0131\u015f bir toplum de\u011fil. Halk\u0131n b\u00fcy\u00fck bir \u00e7o\u011funlu\u011fu h\u00e2l\u00e2 tarikatlar\u0131n, a\u015firet ili\u015fkilerinin karanl\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde ya\u015f\u0131yor ve kul ideolojisini a\u015fm\u0131\u015f de\u011fil. Kuran kurslar\u0131 ve ihtiyac\u0131n \u00e7ok \u00f6tesindeki imam hatipler h\u00e2l\u00e2 y\u00fcz binlerce \u00e7ocu\u011fumuzun beynine \u00f6r\u00fcmcek a\u011flar\u0131 sarmaya devam ediyor. \u0130slami gericili\u011fi ana tema olarak kullanan siyasal odaklar iktidar talep edebiliyor ve iktidara gelebiliyor. 50 y\u0131ld\u0131r iktidara gelen b\u00fct\u00fcn sa\u011f h\u00fck\u00fcmetler ve askeri darbe h\u00fck\u00fcmetleri iktidarlar\u0131n\u0131 orta\u00e7a\u011f kal\u0131nt\u0131s\u0131 kurumlarla uzla\u015farak koruyabiliyor ve dinsel gericili\u011fi ba\u015fat ideolojik hegemonya arac\u0131 olarak kullan\u0131yorlar. H\u00e2l\u00e2 yarat\u0131l\u0131\u015f \u201cteorisi\u201d mi evrim kuram\u0131 m\u0131 do\u011fru diye tart\u0131\u015f\u0131yoruz ve bu yak\u0131c\u0131 bir tart\u0131\u015fma. Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f ve bilimsel y\u00f6ntem h\u00e2l\u00e2 toplumsalla\u015fabilmi\u015f de\u011fil ve halk\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu dinsel, hatta sihirsel d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f bi\u00e7imlerinin etkisi alt\u0131nda. K\u0131sacas\u0131 dinsel gericilik, toplumun ilerlemesi \u00f6n\u00fcnde h\u00e2l\u00e2 b\u00fcy\u00fck bir engel. \nTabii ki 150 y\u0131l \u00f6ncesi gibi de\u011fildir T\u00fcrkiye toplumu; epey yol al\u0131nd\u0131. T\u00fcrkiye art\u0131k kapitalist bir \u00fclke. Fakat bu kapitalizm, ilerici burjuvaziler \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcnde demokratik devrimlerini tamamlayarak kendi i\u00e7 dinami\u011fiyle geli\u015fmi\u015f bir kapitalizm de\u011fil, orta\u00e7a\u011f kal\u0131nt\u0131lar\u0131yla uzla\u015fan, i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7en, \u00e7arp\u0131k ve d\u0131\u015fa ba\u011f\u0131ml\u0131 bir kapitalizm. \n\u0130\u015fte Turan Dursun\u2019lar bu zeminde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor ve yak\u0131c\u0131 bir ihtiyaca yan\u0131t veriyorlar. Bu nedenle bu kadar etkililer ve bu nedenle bu kadar tehdit alt\u0131ndalar. Kanl\u0131 Pazar\u2019lar\u0131, Mara\u015f katliamlar\u0131n\u0131, Sivas yang\u0131nlar\u0131n\u0131 daha d\u00fcn ya\u015fayan bir toplumun ilericilerinin, sosyalistlerinin, dini salt bir tarih tart\u0131\u015fmas\u0131 olarak ele alma l\u00fcksleri yoktur, aksine Turan Dursun\u2019lara, Aziz Nesin\u2019lere ihtiya\u00e7lar\u0131 vard\u0131r.<\/p>\n
Turan Dursun\u2019daki ger\u00e7ek a\u015fk\u0131 \n<\/em><\/strong>Turan Dursun en iyi bildi\u011fi konuyu halka anlatt\u0131: Dini, \u0130slam\u2019\u0131. Halk\u0131n inand\u0131\u011f\u0131 ve vecibelerini yerine getirdi\u011fi dinin ne oldu\u011funu, tarihini, Kuran<\/em>\u2019da yaz\u0131lanlar\u0131n ne anlama geldi\u011fini, k\u00f6kenini ortaya \u00e7\u0131kard\u0131. Ve bunu son derece bilimsel bir y\u00f6ntemle, s\u00f6yledi\u011fi her c\u00fcmlenin kayna\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stererek, \u00f6zellikle kimsenin itiraz edemeyece\u011fi birinci elden ve itibarl\u0131 dinsel kaynaklara dayanarak yapt\u0131. Turan Dursun\u2019un yaz\u0131lar\u0131nda a\u015f\u0131r\u0131 ve zorlay\u0131c\u0131 yorumlar, \u00e7\u0131karsamalar yoktur, hatta pek yorum da yoktur. Ger\u00e7ek neyse, onu ortaya koydu. \nGer\u00e7eklerin ortaya serilmesi neye yol a\u00e7t\u0131? Kuran<\/em> dahil b\u00fct\u00fcn dinsel metinlerde yaz\u0131lanlar\u0131n, Peygamber dahil b\u00fct\u00fcn din ileri gelenlerinin ya\u015famlar\u0131n\u0131n ve yap\u0131p ettiklerinin Tanr\u0131sal, kutsal ve mucizevi de\u011fil, tarihsel ve mek\u00e2nsal olduklar\u0131 kan\u0131tland\u0131.<\/p>\nTuran Dursun\u2019un \u201cDin Bu\u201d adl\u0131 eseri (Kaynak Yay\u0131nlar\u0131).<\/figcaption><\/figure>\n
Dinsel metinlerin ve ki\u015filiklerin tarihsel ve mek\u00e2nsal olduklar\u0131n\u0131n (yani bilimin, tarihin, sosyolojinin, psikolojinin konusu olduklar\u0131n\u0131n) kan\u0131tlanmas\u0131 iki ger\u00e7e\u011fi ortaya serdi: Birincisi, Kuran<\/em>\u2019\u0131n yaz\u0131l\u0131\u015f s\u00fcreci ve Peygamber\u2019in ya\u015fam\u0131 dahil b\u00fct\u00fcn dinsel s\u00fcre\u00e7lerde farkl\u0131 evrelerde farkl\u0131 noktalara vurgu yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131, hatta birbirine ters uygulamalar\u0131n bulundu\u011fu ger\u00e7e\u011fi. Bu s\u00fcre\u00e7lerin tarihsel ve mek\u00e2nsal oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnenler i\u00e7in bu durum son derece ola\u011fand\u0131r. Bir siyasal ak\u0131m muhalefetteyken ba\u015fka taktik ve stratejiler izler, ba\u015fka vurgular yapar, iktidardayken ba\u015fka. Fakat bu s\u00fcre\u00e7lerde yaz\u0131lan ve yap\u0131lanlar\u0131n Tanr\u0131sal, kutsal, de\u011fi\u015fmez, tart\u0131\u015f\u0131lmaz oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcnenler do\u011fal olarak a\u015f\u0131lmaz \u00e7eli\u015fkiler i\u00e7ine d\u00fc\u015feceklerdir. \u0130\u015fte Turan Dursun b\u00fct\u00fcn bu \u00e7eli\u015fkileri bir bir g\u00f6sterdi; yorumla de\u011fil, bizzat o yaz\u0131lanlara ve yap\u0131lanlara at\u0131f yaparak. \n\u0130kincisi, 1500 sene \u00f6nce yaz\u0131lanlar\u0131n ve yap\u0131lanlar\u0131n y\u00fczy\u0131llar sonra de\u011fi\u015fmez ve tart\u0131\u015f\u0131lmaz bi\u00e7imde yaz\u0131l\u0131p yap\u0131lmaya devam edilmesinin a\u015f\u0131lmaz zorlamalara ve sa\u00e7mal\u0131klara yol a\u00e7aca\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi. Hangimiz k\u00f6le olmak ister? Hangimiz k\u0131z\u0131n\u0131n cariye olmas\u0131na raz\u0131 olur? Hangimiz 8 ya\u015f\u0131ndaki k\u0131z\u0131n\u0131 kocaya verir? H\u0131rs\u0131z\u0131n elini kesmenin, zina eden kad\u0131n\u0131 recm etmenin, 4 kad\u0131nla evlenmenin vb. g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00e7a\u011fda\u015f hukukunda yeri var m\u0131d\u0131r? D\u00fcnyan\u0131n d\u00fcz oldu\u011funu, 7 g\u00fcnde yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, kad\u0131n\u0131n erke\u011fin kaburga kemi\u011finden yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 vb. savunanlara bug\u00fcn ne denir? B\u00fct\u00fcn bunlar kutsal kitaplarda var. Yaz\u0131ld\u0131klar\u0131 ve yap\u0131ld\u0131klar\u0131 d\u00f6nemin sosyal ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel d\u00fczeyini yans\u0131t\u0131rlar do\u011fal olarak. Fakat g\u00fcn\u00fcm\u00fczde savunulabilir taraflar\u0131 var m\u0131d\u0131r? \u0130\u015fte Turan Dursun, dincilerin bu a\u015f\u0131lmaz \u00e7eli\u015fkilerini de tek tek ortaya serdi; yine onlar\u0131n kaynaklar\u0131na at\u0131f yaparak. \nK\u0131sacas\u0131 Turan Dursun bilim yapt\u0131. Galileo ile ayn\u0131 y\u00f6ntemi kulland\u0131: \u201cBana inanm\u0131yorsan\u0131z gelin teleskoptan bak\u0131n, kendi g\u00f6zlerinizle g\u00f6r\u00fcn, D\u00fcnya d\u00f6n\u00fcyor!\u201d Turan Dursun\u2019a k\u0131zacaksak, Galileo\u2019ya da k\u0131zmam\u0131z laz\u0131m. Zaten Galileo\u2019ya k\u0131zanlar Turan Dursun\u2019a da k\u0131zd\u0131 ve onu katletti. Ama ne yaz\u0131k ki arada 400 y\u0131l fark var!<\/p>\n
\u201cNeden dinle bu kadar u\u011fra\u015f\u0131yorsun?\u201d ele\u015ftirisi \n<\/strong>Turan Dursun bir bilim insan\u0131yd\u0131. Alan\u0131 dindi, yani bir din bilginiydi. Bir teorik matematik\u00e7iyi \u201cNeden yat\u0131p kalk\u0131p denklemlerle u\u011fra\u015f\u0131yorsun?\u201d diye yermek ne kadar anlams\u0131zsa, Turan Dursun\u2019u da \u201cNeden dinle u\u011fra\u015f\u0131yorsun?\u201d diye ele\u015ftirmek o kadar anlams\u0131zd\u0131r. Bilimcinin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 sonu\u00e7lar\u0131 bilimsel olarak tart\u0131\u015f\u0131rs\u0131n\u0131z, yanl\u0131\u015flar\u0131 ve eksikleri varsa ortaya koyars\u0131n\u0131z; ama u\u011fra\u015f\u0131na yasak getiremezsiniz. \nTabii Turan Dursun\u2019un se\u00e7ti\u011fi alan, matematik\u00e7inin se\u00e7ti\u011fi alandan \u00e7ok daha yak\u0131c\u0131 ve politikti. Fakat bunu d\u00fc\u015f\u00fcnmesi gerekenler politikac\u0131lard\u0131r. Turan Dursun politikac\u0131 de\u011fildi; o u\u011fra\u015ft\u0131\u011f\u0131 alan\u0131n ger\u00e7eklerinin pe\u015findeydi. Politikac\u0131, bilimcinin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekleri politikas\u0131n\u0131n malzemesi yapar veya yapmaz, bu onun bilece\u011fi i\u015ftir. Politika ile bilim aras\u0131nda b\u00f6yle bir fark vard\u0131r. Bilimci ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7e\u011fi, yapt\u0131\u011f\u0131 bulu\u015fu, ko\u015fullar ne olursa olsun s\u00f6ylemek ile y\u00fck\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Politikac\u0131 ise bu ger\u00e7e\u011fi ne zaman vurgulay\u0131p ne zaman vurgulamamas\u0131 gerekti\u011fini tartma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir. Fakat politikac\u0131n\u0131n \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn de s\u0131n\u0131rlar\u0131 vard\u0131r. Bilimin ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekleri dikkate almadan veya onlara z\u0131t politikalar \u00fcretirse, kendisine, \u00f6rg\u00fct\u00fcne ve topluma zarar verir. \nTuran Dursun\u2019un ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekleri kimlerin has\u0131ralt\u0131 etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131, kimlerin al\u0131p bayrak etmesi gerekti\u011fini yukar\u0131da yazd\u0131k. Bu da bir s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesidir; ald\u0131\u011f\u0131m\u0131z tutum saf\u0131m\u0131z\u0131 da belirler.<\/p>\n
Turan Dursun halk\u0131 rencide etti mi? \n<\/em><\/strong>Turan Dursun\u2019un yaz\u0131lar\u0131nda dine hakaret eden, halk\u0131n inan\u00e7lar\u0131yla dalga ge\u00e7en tek bir sat\u0131r bile bulunamaz. Zaten hakaret, a\u015fa\u011f\u0131lama, alay gibi y\u00f6ntemlerin onun \u00fcslubunda yeri yoktur. Sert yazar, ta\u015f\u0131 gedi\u011fine koyar, tavizsizdir, s\u00f6z\u00fcn\u00fc sak\u0131nmaz, polemik\u00e7idir, yeri geldi\u011finde mizah unsurunu da kullan\u0131r; ama bilimsellikten bir milim bile sapmaz. \nTuran Dursun b\u00fct\u00fcn yaz\u0131lar\u0131n\u0131 din bezirg\u00e2nlar\u0131na, dini kullanarak halk\u0131 g\u00fctmek isteyenlere kar\u015f\u0131 yazd\u0131; emek\u00e7i halk ile hi\u00e7bir sorunu yoktu. Halk\u0131n inan\u00e7lar\u0131na kar\u015f\u0131 de\u011fil, egemenlerin dinine kar\u015f\u0131 m\u00fccadele etti. Namaz k\u0131lanla, oru\u00e7 tutanla, dua edenle bir derdi yoktu; ama namaz\u0131n, orucun, duan\u0131n ne oldu\u011funu, k\u00f6kenini bilimsel olarak inceledi ve yazd\u0131.<\/p>\nTuran Dursun\u2019un b\u00fcy\u00fck yap\u0131tlar\u0131na sosyalistler sahip \u00e7\u0131kt\u0131. Ve bu d\u00fczen onu katletti!<\/figcaption><\/figure>\n
Turan Dursun halk\u0131 rencide etti mi? \u201cRencide etmek\u201d deyiminin s\u00f6zl\u00fck kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131: \u201cincitmek, kalbini k\u0131rmak\u201d. Kar\u015f\u0131n\u0131zdaki size haks\u0131zl\u0131k yaparsa, ger\u00e7e\u011fi tersy\u00fcz ederse, kand\u0131r\u0131rsa, hakaret ve alay ederse, ukalal\u0131k yaparsa, utand\u0131r\u0131rsa rencide olursunuz, incinirsiniz. Turan Dursun\u2019un yaz\u0131lar\u0131nda bu t\u00fcr davran\u0131\u015flar kesinlikle yoktur. Son derece dikkatli, k\u0131l\u0131 k\u0131rk yararak yazard\u0131. Kendisini ki\u015fisel olarak tan\u0131ma f\u0131rsat\u0131 da bulduk; a\u015f\u0131r\u0131 denebilecek \u00f6l\u00e7\u00fcde al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc, m\u00fctevaz\u0131 ve kibar bir insand\u0131. Kar\u0131ncay\u0131 incitmekten bile \u00e7ekinirdi. \nAma bilimsel ger\u00e7ekler s\u00f6z konusu oldu\u011funda tavizsizdi. Ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekleri hi\u00e7 sak\u0131nmadan yazd\u0131. Ger\u00e7eklerle kar\u015f\u0131la\u015fmak insan\u0131 rencide etmez; ama ac\u0131 verebilir, rahats\u0131z edebilir. \u0130nsanlar y\u0131llar boyu inand\u0131klar\u0131 dogmalar\u0131 hemen b\u0131rakamayabilirler, ger\u00e7eklerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131klar\u0131nda rahats\u0131z olabilirler, huzursuz olabilirler. Ama eninde sonunda ger\u00e7e\u011fi kabul etmek zorundad\u0131rlar. \nBirlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z dergilerde okurlarla en fazla muhabbeti olan yazar Turan Dursun\u2019du. Bunlar sosyalist i\u00e7erikli dergiler olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, Turan Dursun\u2019un az\u0131msanmayacak \u00f6l\u00e7\u00fcde dinci ve muhafazak\u00e2r bir okur kitlesi de vard\u0131. Bunu gelen mektuplardan biliyoruz. En fazla mektup alan yazar\u0131m\u0131zd\u0131. Bunlar\u0131n bir k\u0131sm\u0131 hakaret ve tehdit i\u00e7erikliydi; ama \u00e7o\u011fu soru soran, tart\u0131\u015fan, anlamaya \u00e7al\u0131\u015fan mektuplard\u0131. Tek tek b\u00fct\u00fcn mektuplara yan\u0131t verirdi; hatta baz\u0131 yaz\u0131lar\u0131 gelen mektuplara yan\u0131t bi\u00e7imindeydi. Turan Dursun\u2019un s\u0131radan halkla ileti\u015fiminde bir sorun yoktur. Aksine bu konuda \u00e7ok becerikliydi; onlar\u0131n i\u00e7inden geldi\u011fi i\u00e7in hallerinden anlar ve buna g\u00f6re davran\u0131rd\u0131. \nHalk\u0131 as\u0131l rencide edenler din bezirg\u00e2nlar\u0131d\u0131r. Politik ve ekonomik \u00e7\u0131karlar\u0131 i\u00e7in dini kullananlar, istismar edenlerdir. Ger\u00e7e\u011fi \u00e7arp\u0131tanlar, \u00e7arp\u0131tamay\u0131nca \u00fcst\u00fcn\u00fc \u00f6rtenlerdir. Kuran<\/em>\u2019da B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019n\u0131n, kuantumun bulundu\u011funu iddia eden \u015farlatanlar halk\u0131 rencide etmiyor da Turan Dursun\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131 ger\u00e7ekler mi ediyor? Turan Dursun din bezirg\u00e2nlar\u0131yla sava\u015ft\u0131. Halk\u0131n dinsel duygular\u0131n\u0131 as\u0131l rencide edenlerle ve kullananlarla sava\u015ft\u0131. Bunlarla, halk\u0131 bilin\u00e7lendirmek i\u00e7in sava\u015ft\u0131. Zaman i\u00e7inde bu \u00e7ok net anla\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n
Turan Dursun\u2019un felsefesi ve ideolojisi \n<\/em><\/strong>Turan Dursun\u2019un netle\u015fmi\u015f ve sistemle\u015fmi\u015f bir felsefesinin ve belirgin bir ideolojik tutumunun oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. Bu konuda fazla kafa yordu\u011funu da sanm\u0131yoruz. Bir okula ba\u011fl\u0131 de\u011fildir; \u00f6rne\u011fin kendisini Kemalist veya Marksist olarak tan\u0131mlamaz. S\u00fcrekli \u00f6\u011frenen ve \u00f6\u011frendik\u00e7e de\u011fi\u015fen bir yap\u0131s\u0131 vard\u0131r. Ama yine de yazd\u0131klar\u0131ndan ve \u00e7e\u015fitli olaylarda ald\u0131\u011f\u0131 tutumlardan baz\u0131 \u00e7\u0131karsamalar yapabiliriz. \u00d6te yandan \u015eule Perin\u00e7ek\u2019in Turan Dursun\u2019la \u00f6l\u00fcm\u00fcnden k\u0131sa bir s\u00fcre \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fiyi i\u00e7eren Turan Dursun Hayat\u0131n\u0131 Anlat\u0131yor <\/em>adl\u0131 kitaptan (Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, Kas\u0131m 1992) bu konuda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bilgi edinebiliyoruz. \nFelsefesinin en belirgin ve net oldu\u011fu konudan ba\u015flayal\u0131m. Turan Dursun bir ateisttir<\/strong>, din kar\u015f\u0131t\u0131d\u0131r. S\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz s\u00f6yle\u015fide \u201cNas\u0131l bir toplum d\u00fc\u015fl\u00fcyorsunuz, \u00fctopyan\u0131z?\u201d sorusuna en ba\u015fta \u015fu yan\u0131t\u0131 veriyor: \u201cBenim \u00f6nerdi\u011fim d\u00fcnyada bir kere kesinlikle dinsizlik olacak. O d\u00fcnyada dinsizlikle \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc ben e\u015fit say\u0131yorum. Din olmad\u0131\u011f\u0131 zaman tabular olmayacak. Din olmad\u0131\u011f\u0131 zaman, insanlar\u0131n belirli \u015feylere kafalar\u0131n\u0131, duygular\u0131n\u0131 ko\u015fulland\u0131rmalar\u0131 olmayacak.\u201d (s.59) \nTuran Dursun, tipik bir ateist gibi, d\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn olumsuzluklar\u0131n kayna\u011f\u0131nda dinin oldu\u011funu, dinin ortadan kalkmas\u0131yla bu olumsuzluklar\u0131n d\u00fczelme yoluna girece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnmektedir. G\u00f6r\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc gibi idealist bir tutum almakta, deyim yerindeyse arabay\u0131 at\u0131n \u00f6n\u00fcne ko\u015fmaktad\u0131r. Turan Dursun materyalist felsefeyle tan\u0131\u015famam\u0131\u015ft\u0131r. Ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim ve yeti\u015fti\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcnsel iklim buna elvermiyordu. Kendi \u00e7abas\u0131yla ancak idealist bir ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011fa ula\u015fabilmi\u015fti. \nTuran Dursun milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131d\u0131r. Ayn\u0131 s\u00f6yle\u015fide \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cMilliyet\u00e7ili\u011fi, \u00e7ok ilkel bir d\u00fc\u015f\u00fcnce kabul ederim. Ba\u011f\u0131\u015flan\u0131r bir \u015fey bile olmad\u0131\u011f\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcncesindeyim.\u201d (s.52) Gerek dine gerekse milliyet\u00e7ili\u011fe kar\u015f\u0131 tutumunu ve idealist yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne ald\u0131\u011f\u0131m\u0131zda Turan Dursun\u2019un bir h\u00fcmanist<\/strong> oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck \u00e7eli\u015fkileri g\u00f6r\u00fcyor, bu \u00e7eli\u015fkilerin \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fc arzuluyor, ama tarihsel materyalist bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, sorunlar\u0131n \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcnde nahif bir h\u00fcmanizmden \u00f6teye ge\u00e7emiyor. \n\u0130deoloji d\u00fczlemine ge\u00e7elim. Turan Dursun Kemalist miydi? Ayn\u0131 s\u00f6yle\u015fide Atat\u00fcrk\u2019e \u00e7ok b\u00fcy\u00fck de\u011fer verdi\u011fini ama Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyor: \u201cBir zamanlar Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc idim. Ama \u015fimdi Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc de\u011filim\u2026 Hi\u00e7bir \u015feyci de\u011filim ben, yani falanc\u0131 filanc\u0131. Bir \u015feyci olmak bana terstir asl\u0131nda.\u201d (s.51-52) \u201cAtat\u00fcrk\u2019e \u00e7ok b\u00fcy\u00fck de\u011fer veririm. Atat\u00fcrk, Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc de\u011fildi ki, ben Atat\u00fcrk\u00e7\u00fc olay\u0131m.\u201d (s.54)<\/p>\nHer zaman yolumuzu ayd\u0131nlatacak. Sevgi ve sayg\u0131yla\u2026<\/figcaption><\/figure>\n
Turan Dursun\u2019u gen\u00e7 Cumhuriyetin radikal ideologlar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rabiliriz. Dine kar\u015f\u0131 tavizsiz tutumuyla \u201csol Kemalist<\/strong>\u201d bir noktada durdu\u011fu s\u00f6ylenebilir (\u00f6rne\u011fin Ru\u015feni gibi). Ama milliyet\u00e7ili\u011fi net olarak d\u0131\u015flayan tutumuyla Ru\u015feni gibilerinden ayr\u0131l\u0131r (bilindi\u011fi gibi Ru\u015feni \u201cDin Yok Milliyet Var\u201d diye bir kitap yazm\u0131\u015ft\u0131r) ve Kemalizmi a\u015far. \nPeki, Turan Dursun\u2019un sosyalist oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir mi? Marksist de\u011fildir; daha do\u011frusu Marksizm\u2019le tan\u0131\u015fma f\u0131rsat\u0131 bulamam\u0131\u015ft\u0131r. S\u00f6yle\u015fide verdi\u011fi yan\u0131tlardan (s\u00f6m\u00fcr\u00fcye ve mirasa kar\u015f\u0131 tutumundan) \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar\u0131yla bir t\u00fcr \u00fctopik sosyalist<\/strong> oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. Fakat her konuda vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6ncelikle din olgusu a\u015f\u0131lmal\u0131d\u0131r ona g\u00f6re. \nSonu\u00e7 olarak s\u00f6yleyebilece\u011fimiz \u015fu: Turan Dursun d\u00f6nd\u00fc dola\u015ft\u0131, sonunda sosyalistlerle bulu\u015ftu. Sosyalist d\u00fc\u015f\u00fcnceye hen\u00fcz ula\u015famam\u0131\u015ft\u0131 ama o b\u00fcy\u00fck eserlerini ancak sosyalistlerle birle\u015ferek verebildi. Bu da asl\u0131nda k\u00f6ktenci bir ayd\u0131nlanmay\u0131 ancak emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n temsilcilerinin ger\u00e7ekle\u015ftirebilece\u011fini g\u00f6sterir. \nTuran Dursun b\u00fct\u00fcn nitelikleriyle bizim insan\u0131m\u0131zd\u0131r. Onun b\u00fcy\u00fck yap\u0131tlar\u0131na sosyalistler sahip \u00e7\u0131kt\u0131. Ve bu d\u00fczen onu katletti!<\/p>\n
Turan Dursun\u2019u sayg\u0131yla ve sevgiyle an\u0131yoruz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Turan Dursun, Anadolu\u2019nun ayd\u0131nlanma s\u00fcrecini bizzat kendi hayat\u0131 i\u00e7inde t\u00fcm keskinli\u011fiyle ya\u015fad\u0131. Ya\u015fam\u0131na yo\u011fun dinsel bir ortamda karanl\u0131klar i\u00e7inde ba\u015flad\u0131, bu karanl\u0131klar\u0131 yara yara ayd\u0131nland\u0131 ve bir ayd\u0131nlanma kahraman\u0131 olarak \u00f6ld\u00fc. Kendi i\u00e7 dinamikleriyle, sindire sindire olu\u015fmu\u015f bir ayd\u0131nlanmac\u0131l\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r Turan Dursun\u2019un. Ald\u0131\u011f\u0131 e\u011fitim onu dinci yapt\u0131, kendi sorgulamalar\u0131 ise ayd\u0131nlanmac\u0131. Bu nedenle Turan Dursun […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":46200,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[6961,19,38],"tags":[227,5284],"class_list":["post-46199","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-197-sayi","category-bilim-gundemi","category-dergi-sayilari","tag-aydinlanma","tag-turan-dursun"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/2-2.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/3-2-246x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/4-2.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/5-2.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/6-1-180x300.jpg\")
![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2020\/08\/7.jpg\")