\u0130nsan ve \u015fempanzelerin protein kodlayan genomlar\u0131 olduk\u00e7a benzer bir yap\u0131dad\u0131r, yaln\u0131zca y\u00fczde bir oran\u0131ndaki farktan bahsedilir. Ancak genomun \u00f6zellikleri d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde y\u00fczde bir oran\u0131ndaki fark bile \u00e7ok farkl\u0131 \u00f6zelliklerin g\u00f6zlenmesine neden olur. \u0130svi\u00e7re Biyoinformatik Enstit\u00fcs\u00fc ve Lozan \u00dcniversitesi’nden biliminsanlar\u0131 insan beynindeki aktiviteyi kontrol eden gen d\u00fczenleme mekanizmas\u0131n\u0131 belirlemek i\u00e7in yeni bir yakla\u015f\u0131m geli\u015ftirdi. Sonu\u00e7lar, insan evrimi, geli\u015fim biyolojisi ve sinirbilim alanlar\u0131 i\u00e7in yeni bir perspektif ortaya koymaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130nsan\u0131, yak\u0131n evrimsel akrabalar\u0131ndan ay\u0131ran temel noktan\u0131n ne oldu\u011funu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yap\u0131lan \u00e7al\u0131\u015fmalar kilit role sahip olan\u0131n DNA dizisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermi\u015fti. DNA dizisi itibariyle insan en yak\u0131n akrabalar\u0131ndan olan \u015fempanzelerle olduk\u00e7a benzerdi. Peki, dizi bu kadar benzerse, \u00f6zelliklerin farkl\u0131la\u015fmas\u0131 nas\u0131l a\u00e7\u0131klanabilirdi? \u00c7al\u0131\u015fmalar, DNA dizisinin de\u011fil genlerin d\u00fczenlenmesinin, \u00f6zelliklerin farkl\u0131la\u015fmas\u0131nda etkili oldu\u011funu buldular. Gen d\u00fczenlenmesi, bir genin ne zaman, nerede, ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ifade edilece\u011fini belirleyen temel mekanizmad\u0131r. Bununla birlikte, genlerin ifadesini de\u011fi\u015ftirebilecek mekanizmalar da bulunur. Bunlardan biri se\u00e7ilimdir, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar bili\u015fsel \u00f6zellikleri etkileyen gen anlat\u0131m\u0131 de\u011fi\u015fiklerinin ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in pozitif se\u00e7ilim alt\u0131nda olan d\u00fczenleyicilerin neler oldu\u011funu belirlemeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Rastgele mutasyonlar\u0131n \u00e7o\u011fu, bir organizmaya ne fayda sa\u011flar ne de zarar verir. Bu mutasyonlar, iki canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ortak bir ataya sahip olmas\u0131ndan bu yana ge\u00e7en s\u00fcreyi yans\u0131tan bir h\u0131zda birikirler. Ancak genomun belirli bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn anlat\u0131m\u0131n\u0131n artmas\u0131, ilgili organizman\u0131n hayatta kalmas\u0131na ve \u00e7o\u011falmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan bir mutasyon i\u00e7in pozitif se\u00e7ilim oldu\u011funu g\u00f6sterebilir. Biriken mutasyonlar\u0131n se\u00e7iliminden bahsediyorsak, yani do\u011fal se\u00e7ilimden bahsediyorsak, bu mutasyonlar\u0131n kal\u0131t\u0131labilir olmas\u0131 gerekir. Yani yukar\u0131da belirtti\u011fimiz gibi, ilgili organizman\u0131n hayatta kalmas\u0131na ve \u00e7o\u011falmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olan bir mutasyonun se\u00e7ilim alt\u0131nda oldu\u011funu g\u00f6zlemliyorsak bu mutasyonun kal\u0131t\u0131labilir oldu\u011funu s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Science Advances<\/em> portal\u0131nda yay\u0131nlanan \u00e7al\u0131\u015fmada biliminsanlar\u0131, insan evrimi boyunca se\u00e7ilim alt\u0131nda olan, beyin fonksiyonlar\u0131yla ili\u015fkili geni\u015f bir gen d\u00fczenleme b\u00f6lgesini tan\u0131mlayabilmek i\u00e7in yeni bir y\u00f6ntem geli\u015ftirdi. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131ndan Jialin Liu, \u201c\u0130nsan\u0131n beyninde, mide veya kalbe k\u0131yasla daha y\u00fcksek d\u00fczeyde pozitif se\u00e7ilim ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131 ilk kez bu \u00e7al\u0131\u015fmayla g\u00f6steriyoruz\u201d a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda bulundu ve ekledi: \u201cHeyecan verici, \u00e7\u00fcnk\u00fc bili\u015fsel \u00f6zelliklerimizin evrimine katk\u0131da bulunmu\u015f olabilecek genomik b\u00f6lgeleri tan\u0131mlaman\u0131n bir yolu oldu\u011funu g\u00f6steriyoruz.\u201d<\/p>\n Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, makine \u00f6\u011frenimi modelleri ile deneysel verileri birle\u015ftirdi; s\u00f6z konusu deneysel veriler, gen d\u00fczenlenmesine etki eden proteinlerin farkl\u0131 dokularda dizilere ne kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc ba\u011fland\u0131klar\u0131yla ilgiliydi. Bu birle\u015fimin ard\u0131ndan insan, \u015fempanze ve goril aras\u0131nda kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 evrim \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131ld\u0131. Marc Robinson-Rechavi, \u201cArt\u0131k insan beyin fonksiyonlar\u0131n\u0131n d\u00fczenlenmesinde etkili olan pozitif se\u00e7ilim alt\u0131ndaki d\u00fczenleyicilerin hangileri oldu\u011funu biliyoruz ve bu b\u00f6lgelerin kontrol ettikleri genler hakk\u0131nda ne kadar \u00e7ok \u015fey bilirsek, bili\u015fsel \u00f6zelliklerin evrimi konusundaki anlay\u0131\u015f\u0131m\u0131z o kadar eksiksiz olacakt\u0131r\u201d a\u00e7\u0131klamalar\u0131nda bulundu.<\/p>\n