\u00c7ocuk felcinin \u00fcstesinden gelerek halk\u0131n sevgisini kazanm\u0131\u015f Dr. Jonas Salk, bir gazetecinin <\/em>a\u015f\u0131n\u0131n patentinin kime ait olaca\u011f\u0131n\u0131 sordu\u011funda, \u201c\u0130nsanlar san\u0131r\u0131m. Patent diye bir \u015fey yok. G\u00fcne\u015fi patentleyebilir misiniz?\u201d diye yan\u0131t verdi. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en etkileyici biliminsanlar\u0131 sorgulamas\u0131nda -Marie Curie d\u0131\u015f\u0131nda- Salk, en \u00f6nemli isim olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bir g\u00fcn okula giden \u00e7ocuklara \u201cpolio neydi?\u201d diye soruldu\u011funda ilk akla gelen \u201cDr. Jonas Salk\u201d olacakt\u0131r.<\/em><\/p>\n Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z makale The New Atlantis<\/em> dergisinin Summer\/Fall 2018 tarihli 56. say\u0131s\u0131nda yay\u0131mland\u0131. Dr. Jonas Salk, \u00e7ocuk felci (polio) a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 geli\u015ftiren ve bu hastal\u0131\u011f\u0131n yery\u00fcz\u00fcnden silinmesinin yolunu a\u00e7an b\u00fcy\u00fck bir biliminsan\u0131. \u0130spanyol gribi felaketinden yeni \u00e7\u0131km\u0131\u015f 70-80 y\u0131l \u00f6ncesinin d\u00fcnyas\u0131nda a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda izlenen baz\u0131 y\u00f6ntemler tart\u0131\u015f\u0131labilir ve bu makalede de tart\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. Jonas Salk\u2019\u0131 farkl\u0131 k\u0131lan y\u00f6nlerden biri de geli\u015ftirdi\u011fi a\u015f\u0131n\u0131n patentini almay\u0131 reddetmesi ve bunun insanl\u0131\u011f\u0131n ortak mal\u0131 oldu\u011funu vurgulamas\u0131. Patent alma talebini, \u201cG\u00fcne\u015f\u2019i patentleyebilir misiniz?\u201d diyerek reddetmesi. Bug\u00fcn de b\u00fct\u00fcn d\u00fcnya Covid-19 salg\u0131n\u0131n\u0131n pen\u00e7esinde ve a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 yap\u0131l\u0131yor. \u0130nsanlar\u0131n ac\u0131lar\u0131 ve korkular\u0131 \u00fczerinden milyar dolarlar kazanmay\u0131 ama\u00e7layan b\u00fcy\u00fck ila\u00e7 tekellerinin k\u0131skac\u0131nda y\u00fcr\u00fcyor bu \u00e7al\u0131\u015fmalar. Biliminsanlar\u0131 de\u011fil \u015firket CEO\u2019lar\u0131 konu\u015fuyor. D\u00fcnyan\u0131n yoksullar\u0131 ve yoksul \u00fclkeleri a\u015f\u0131ya ula\u015fam\u0131yorlar. B\u00f6yle bir s\u00fcre\u00e7 ya\u015fan\u0131rken, 7 milyar dolar\u0131 elinin tersiyle iterek patent almay\u0131 reddeden Jonas Salk\u2019\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 okurlar\u0131m\u0131za aktarmak istedik. \u0130yi okumalar.<\/p><\/blockquote>\n 1940\u2019larda, Jonas Salk, Amerikan halk\u0131n\u0131n sevgisini fazlas\u0131yla kazanm\u0131\u015f bir biliminsan\u0131yd\u0131. B\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n da bug\u00fcne kadar g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc \u201cen sevilen biliminsan\u0131\u201d olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin Einstein \u00e7ok daha \u00fcnl\u00fcyd\u00fc ancak yapt\u0131\u011f\u0131 i\u015fe dair toplumun \u00e7ok az fikri vard\u0131. Elinde, son derece faydal\u0131 olan ancak sanki hobbitler veya cinler gibi sihirli bir de\u011fnekle b\u00fcy\u00fc yapan \u201chayali kahraman\u201d gibi \u00e7ok sevilmi\u015fti. J. Robert Oppenheimer da Salk kadar \u00fcnl\u00fcyd\u00fc. Yapt\u0131\u011f\u0131 icad\u0131 herkes minnetle kar\u015f\u0131lasa da t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6z\u00fc \u00f6n\u00fcnde Japonya\u2019da yarat\u0131lan y\u0131k\u0131c\u0131 etkiyle toplum haf\u0131zas\u0131nda \u201ck\u00f6t\u00fcc\u00fcl\u201d bir \u015f\u00f6hretle yer etti. Oysa herkes Salk\u2019\u0131n, felce neden olan poliomyelit (\u00e7ocuk felci) a\u015f\u0131s\u0131yla ilgili yapt\u0131klar\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fc, anlad\u0131 ve minnet duydu. Ancak bu hayran grubuna, o d\u00f6nemim se\u00e7kin biliminsanlar\u0131 pek kat\u0131lmad\u0131. Jeffrey Kluger\u2019in 2005\u2019te yay\u0131mlanan Splendid Solution: Jonas Salk and the Conquest of Polio <\/em>adl\u0131 kitab\u0131nda belirtti\u011fi \u00fczere, 1953\u2019te hastal\u0131\u011f\u0131n en yayg\u0131n oldu\u011fu d\u00f6nemde \u015fehir hastanesine hemen hepsi \u00e7ocuk olmak \u00fczere 391 yeni hasta kabul edilmi\u015fti ve bunlar\u0131n 323\u2019\u00fc fel\u00e7liydi. Polio: An American Story <\/em>(2005) isimli an\u0131 kitab\u0131nda David M. Oshinsky, Salk\u2019\u0131n en b\u00fcy\u00fck o\u011flu Peter ile yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6yle\u015fide, onun \u201cbabam, polionun \u00fcst\u00fcne gitmekle \u00e7ok \u00f6nemli bir i\u015f yapm\u0131\u015ft\u0131\u201d dedi\u011fini aktar\u0131r. \u201c\u0130nsanlar g\u00f6zya\u015flar\u0131 i\u00e7inde ona sar\u0131l\u0131rlard\u0131. \u2018L\u00fctfen Dr. Salk, \u00e7ocu\u011fumu kurtar\u0131n\u2019 diye. Bu ac\u0131kl\u0131 ve h\u00fcz\u00fcnl\u00fc hal onun zihninden hi\u00e7 \u00e7\u0131kmayacakt\u0131\u201d \u00a0diye devam eder Peter. Jonas Salk hayat\u0131n\u0131 bu ara\u015ft\u0131rmaya adayacakt\u0131 ama bir hekim olarak \u00e7ok iyi bildi\u011fi \u00fczere, en iyi hekim bile b\u00fct\u00fcn \u00e7ocuklar\u0131 kurtaramazd\u0131. Vir\u00fcs, \u00f6l\u00fc ya da diri Birbiriyle \u00e7eli\u015fkili iki yay\u0131n\u0131 duyduktan sonra bir konuya kafas\u0131 tak\u0131lm\u0131\u015ft\u0131: Anti-viral a\u015f\u0131lar \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f vir\u00fcsten mi (inaktif a\u015f\u0131 olarak bilinen) yoksa ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sa\u011flayabilecek kadar azalt\u0131l\u0131p zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f canl\u0131 vir\u00fcs i\u00e7erecek \u015fekilde mi \u00fcretilmeliydi. O g\u00fcn elde olan a\u015f\u0131lar standartt\u0131: \u00fc\u00e7\u00fc de zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f canl\u0131 vir\u00fcs i\u00e7eren, \u00e7i\u00e7ek, kuduz ve sar\u0131humma a\u015f\u0131lar\u0131. Bunlar az miktarda vir\u00fcs i\u00e7ererek ki\u015fide hastal\u0131\u011f\u0131n epeyce hafif ge\u00e7ebilmesini sa\u011flayan ve daha a\u011f\u0131r hastal\u0131ktan koruyan canl\u0131 a\u015f\u0131lard\u0131. Bug\u00fcn bile polio a\u015f\u0131s\u0131 olarak canl\u0131 vir\u00fcs a\u015f\u0131s\u0131, yayg\u0131n olarak kullan\u0131lmaktad\u0131r (Ama Amerika\u2019da de\u011fil. Burada Salk\u2019\u0131n \u00f6l\u00fc a\u015f\u0131s\u0131 yeniden ve standart uygulamaya girdi). Ancak bu canl\u0131 a\u015f\u0131lar Kongo Demokratik Cumhuriyeti\u2019nde g\u00f6r\u00fclen polio salg\u0131n\u0131 gibi ufak tefek salg\u0131nlara neden olabilmektedir. Grip at\u0131l\u0131m\u0131 Polio seferberli\u011fi NFIP, amac\u0131, polioyu ne olursa olsun \u201cyenmek\u201d olan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kurumdu. Ba\u015f\u0131nda da en \u00fcnl\u00fc polio kurban\u0131 olan Franklin Delano Roosevelt\u2019in avukat\u0131 olan Basil O\u2019Connor vard\u0131. Tiplendirme Daha kolay bir yolu olmal\u0131yd\u0131. Salk d\u00fc\u015f\u00fcncesini, Cincinnati \u00dcniversitesi\u2019nde tiplendirme projesi \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015fan Albert Sabin\u2019in y\u00f6ntemine \u00e7evirdi. Influenza \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda ba\u015far\u0131yla kulland\u0131\u011f\u0131, mineral ya\u011f\u0131 em\u00fclsiyonu katk\u0131s\u0131 (adjuvan) kullanarak hem polioyla v\u00fccudun yapt\u0131\u011f\u0131 sava\u015f zorlanacak hem de antikor olu\u015fumu artacakt\u0131. Jacobs\u2019a g\u00f6re bu, insan a\u015f\u0131lanmas\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck bir \u201cverimli \u00e7\u0131kar\u0131m\u201dd\u0131. Kitlesel \u00fcretim Ancak biliminsanlar\u0131 aras\u0131ndaki yayg\u0131n kan\u0131, polio k\u00fclt\u00fcr\u00fc i\u00e7in sinir sistemi dokusunun tek se\u00e7enek olmayabilece\u011fiydi. Boston Harvard ve \u00c7ocuk Hastal\u0131klar\u0131 Hastanesi\u2019nden John Enders, hastalar\u0131nda polionun s\u0131kl\u0131kla mide-barsak sisteminde \u00e7o\u011fald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce, sinir sistemi yerine doku olarak bu b\u00f6lgenin de kullan\u0131labilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015ft\u00fc. 1949\u2019da kendi laboratuvarlar\u0131nda polionun her \u00fc\u00e7 tipini de, fet\u00fcsten al\u0131nan deri, kas ve b\u00f6brek dokular\u0131nda \u00fcrettiler. Y\u0131llar sonra Richard Carter\u2019a verdi\u011fi r\u00f6portajda, \u201cJonas d\u00fcnyayla temas halindeydi. Maddeciydi demek istemiyorum. De\u011fildi. Baz\u0131 durumlarda hi\u00e7 bara gitmemi\u015f bir gen\u00e7 k\u0131z\u0131 and\u0131r\u0131yordu. Fakat o bir \u2018insan\u2019 bilimcisiydi veya insaniyetli, sevecen, insanc\u0131l da diyebilirsiniz. D\u00fcnyan\u0131n fark\u0131ndayd\u0131 ve onunla ilgili endi\u015feleniyordu. Mikroskopun \u00f6tesini g\u00f6rebiliyordu. Genelleyici veya birle\u015ftirici olabiliyordu. Bu dost\u00e7a, al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fc tavr\u0131, \u015fa\u015fmaz d\u00fcr\u00fcstl\u00fc\u011f\u00fc ve y\u00fcksek haysiyetli duru\u015fu benim onu sevmemi sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r.\u201d diyecektir. \u201cO a\u015f\u0131\u201d A\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131. Salk a\u015f\u0131lamay\u0131 takip eden ikinci haftada \u00e7ocuklardan ald\u0131\u011f\u0131 kan \u00f6rnekleriyle laboratuvar\u0131na d\u00f6nd\u00fc ve bunlar\u0131 tip 1, 2 ve tip 3 poliovir\u00fcs ile kar\u0131\u015ft\u0131rd\u0131. Bu kar\u0131\u015f\u0131m\u0131 maymun b\u00f6brek k\u00fclt\u00fcr\u00fcyle temas ettirdi\u011findeyse h\u00fccreler \u00f6lmek yerine b\u00fcy\u00fcm\u00fc\u015flerdi. Salk bu an\u0131 \u201chayat d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcc\u00fc bir ilahi dokunu\u015f\u201d olarak hat\u0131rlayacakt\u0131. \u201cHayat\u0131m\u0131n heyecan\u0131yd\u0131. Mikroskop alt\u0131nda olanlar\u0131 izlerken her \u015fey beklenenden az g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.\u201d Deneye, Polk Kent Okulu\u2019ndan ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 tan\u0131s\u0131 alm\u0131\u015f olan 63 \u00e7ocukla geni\u015fletilerek devam edildi. Okulun m\u00fcd\u00fcr\u00fc bu deneye \u00e7ok istekliydi zira bu \u00e7ocuklar zaten \u00e7ok uzun zamand\u0131r toplumdan izole edilmi\u015flerdi ve t\u0131bbi kay\u0131tlar\u0131 gayet d\u00fczenli \u015fekilde tutulmu\u015f kapal\u0131 bir gruptu. Bu deney de ba\u015far\u0131l\u0131 oldu.<\/p>\n Etik soru(n)lar Salk\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 yapmak bug\u00fcn t\u00fcm a\u015famalar\u0131yla m\u00fcmk\u00fcn olmayabilir. Fakat art\u0131k tetkik kurullar\u0131 deneyler i\u00e7in deneklerden ya da ailelerden veya yetkili yak\u0131nlar\u0131ndan ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015f onam almak zorunlulu\u011fu ile ki\u015filerin insanl\u0131k haklar\u0131n\u0131, yasal haklar\u0131n\u0131 ve refahlar\u0131n\u0131 garanti alt\u0131na al\u0131yorlar. Bu elbette ara\u015ft\u0131rmay\u0131 yapanlara belli g\u00fc\u00e7l\u00fckler getiriyor. \u00c7ocuklar ve ak\u0131l sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunlar\u0131 olanlar \u00fczerinde t\u0131bbi deneyler yapmak bug\u00fcn en dikkat edilmesi gereken etik konular\u0131n ba\u015f\u0131nda geliyor. Ki\u015filerin t\u0131bbi faydas\u0131n\u0131 ve olas\u0131 riskleri de\u011ferlendirmek ancak bunlar\u0131 da birbirinden ay\u0131rarak tek ba\u015f\u0131na de\u011ferlendirmek epeyce zor g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Son atak Salk\u2019\u0131n NFIP ile de ilgili \u015f\u00fcpheleri olu\u015fmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Kurum, 1953 Haziran\u2019\u0131nda, sonbaharda bir saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131 yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 duyurmu\u015ftu ve Salk da bunu gazetelerden \u00f6\u011frenmi\u015fti. Bunu hakaret olarak alg\u0131lad\u0131. O\u2019Connor onu sakinle\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken, hi\u00e7bir uygulaman\u0131n biliminsanlar\u0131 onay\u0131ndan ge\u00e7meden yap\u0131lmayaca\u011f\u0131na ikna etmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. Weaver ne yaz\u0131k ki bu kadar asil davranmad\u0131. A\u015f\u0131 Komitesi\u2019ne kar\u015f\u0131 gelerek yeni bir manevrayla ve kendi emriyle bir A\u015f\u0131 Dan\u0131\u015fma Komitesi olu\u015fturdu. Bu sayede i\u015fleri h\u0131zland\u0131rmay\u0131 hedefliyordu ki bu h\u0131z \u00e7\u0131lg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 onun kendi \u00fcst\u00fc olan t\u0131bbi y\u00f6netici Hart Van Riper ile de ters d\u00fc\u015fmesine yol a\u00e7t\u0131 ve sonunda istifa etmek zorunda kald\u0131. B\u00fcy\u00fck deney Neredeyse tam bir y\u0131l sonra 12 Nisan 1955\u2019de Thomas Francis, Michigan \u00dcniversitesi\u2019nde deney sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Sonu\u00e7lar \u00e7arp\u0131c\u0131yd\u0131: Hem \u00e7ift k\u00f6r hem de kontrol gruplu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n her ikisinde de a\u015f\u0131y\u0131 alan \u00e7ocuklar di\u011ferlerine g\u00f6re \u00fc\u00e7te bir oran\u0131nda polio felci geli\u015ftirmi\u015fti. T\u00fcm tiplerle birlikte ortalama olarak de\u011ferlendirilirse a\u015f\u0131 % 80-90 oran\u0131nda etkiliydi.<\/p>\n <\/p>\n \u201cPatent diye bir \u015fey yok. G\u00fcne\u015f\u2019i patentleyebilir misiniz?\u201d Bozgun, yenilgi ve \u00f6l\u00fcmden sonra gelen zafer Curie\u2019ler radyumun patentini almay\u0131 reddediyor <\/p>\n <\/p><\/blockquote>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":" \u00c7eviren: Ebru Oktay \u00c7ocuk felcinin \u00fcstesinden gelerek halk\u0131n sevgisini kazanm\u0131\u015f Dr. Jonas Salk, bir gazetecinin a\u015f\u0131n\u0131n patentinin kime ait olaca\u011f\u0131n\u0131 sordu\u011funda, \u201c\u0130nsanlar san\u0131r\u0131m. Patent diye bir \u015fey yok. G\u00fcne\u015fi patentleyebilir misiniz?\u201d diye yan\u0131t verdi. 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en etkileyici biliminsanlar\u0131 sorgulamas\u0131nda -Marie Curie d\u0131\u015f\u0131nda- Salk, en \u00f6nemli isim olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Bir g\u00fcn okula giden \u00e7ocuklara […]<\/p>\n","protected":false},"author":3044,"featured_media":48409,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[7264,38,1],"tags":[7269,482,7268,7267],"class_list":["post-48394","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-202-sayi","category-dergi-sayilari","category-genel","tag-asi-patent","tag-bilim","tag-cocuk-felci-asisi","tag-jonas-salk"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t
\nPaul Offit\u2019in The Cutter Incident<\/em> adl\u0131 kitab\u0131nda yazd\u0131\u011f\u0131 gibi 1950\u2019lerin ba\u015flar\u0131nda ABD\u2019de polio deh\u015feti, n\u00fckleer sava\u015ftan sonra ikinci korkulan felaketti. Ulusal yat\u0131r\u0131mlar\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131n, \u00e7ocukluk d\u00f6nemi felci olarak bilinen infantil paralize ayr\u0131lmas\u0131 bekleniyordu. 1952\u2019de polio salg\u0131n\u0131ndan 3000 ki\u015fi \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Asl\u0131nda zat\u00fcrreden \u00f6lenler bunun on kat\u0131yd\u0131; \u00e7e\u015fitli kanser tiplerinden \u00f6lenler ise yetmi\u015f kat daha fazlayd\u0131. Yine de polionun geni\u015f \u00e7apta yay\u0131lmas\u0131ndan korkacak yeteri kadar sebep vard\u0131. Sfiliz, t\u00fcberk\u00fcloz ve bakteriyal zat\u00fcrre gibi \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc hastal\u0131klar\u0131n oran\u0131 son zamanlarda antibiyotiklerle d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f olmakla birlikte, polio \u201cdurdurulamaz\u201d \u00e7izgisini s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Polio olgular\u0131 1940 y\u0131l\u0131 boyunca say\u0131ca y\u00fckseli\u015fini devam ettirerek yaz\u0131n yapt\u0131\u011f\u0131 epidemi (salg\u0131n) ile \u00e7o\u011fu \u00e7ocuklar ve ergenler olmak \u00fczere pek \u00e7ok kayba neden olmu\u015ftu.
\n\u00c7ok say\u0131da tarih\u00e7inin o g\u00fcnleri anlatt\u0131klar\u0131 yaz\u0131lar\u0131nda, Dr. Salk\u2019\u0131n ara\u015ft\u0131rma laboratuvar\u0131n\u0131n da bulundu\u011fu Pittsburgh \u015eehir Hastanesi \u00f6n\u00fcnde kabul i\u00e7in s\u0131raya girmi\u015f bazen 17\u2019nin \u00fczerinde ambulans\u0131n bulundu\u011fundan; doktorlar\u0131n \u00f6nl\u00fckleriyle sa\u011fda solda yorgunluktan uyuyakald\u0131klar\u0131ndan ve hem\u015firelerin onlar\u0131 eve g\u00f6ndermekte zorluk \u00e7ektiklerinden s\u00f6z edilir. \u0130smi bilinmeyen bir hem\u015firenin aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re:
\n\u201cHastaneden \u00e7\u0131kmak i\u00e7in \u00e7ok say\u0131da hastan\u0131n bulundu\u011fu odalar\u0131n \u00f6n\u00fcnden ge\u00e7mek zorundayd\u0131n\u0131z. Bazen i\u00e7erden, \u00f6zledi\u011fi ailesinden gelen mektuba h\u00fcz\u00fcnlenmi\u015f bir \u00e7ocu\u011fun h\u0131\u00e7k\u0131r\u0131klar\u0131, bazen su isteyen birinin \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 veya neden k\u0131m\u0131ldayamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlamayan bir hastan\u0131n yard\u0131m talep eden hayk\u0131r\u0131\u015flar\u0131n\u0131 duyard\u0131n\u0131z. Keder, ter\u00f6r ve \u00e7aresizlikle kapl\u0131 bir \u00f6fkeyle doluydu atmosfer.\u201d<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/2-1.jpg\")
\nFel\u00e7li hastalar\u0131n baz\u0131lar\u0131 tamamen kendiliklerinden iyile\u015febiliyorlard\u0131. Di\u011ferleri ise ac\u0131lar\u0131 s\u00fcrse de koltuk de\u011fne\u011fi ya da demirden yap\u0131lm\u0131\u015f bacak destekleyicileri ile uzuvlar\u0131n\u0131 k\u0131smen geri kazanabiliyorlard\u0131. Bu arada Avustralyal\u0131 bir askeri hem\u015fire olan Elisabeth Kenny\u2019nin geli\u015ftirdi\u011fi; o g\u00fcnlerde t\u0131bbi \u00e7evrelerce \u00e7ok uygun bulunmasa da bug\u00fcnk\u00fc fizik tedavinin temeli say\u0131lan \u201csister\u201d metodu da rehabilitasyonda kullan\u0131l\u0131yordu. Ayr\u0131ca hastal\u0131k sonucu solunum sistemleri tutulup \u00f6m\u00fcr boyu neredeyse erken mezara girmi\u015f \u015fekilde \u201cdemir ci\u011fer\u201d denen bir aparatla solunumu d\u0131\u015fardan devam ettirilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan hastalar da vard\u0131. Belki de beynin solunum ve yutkunma merkezlerini kontrol eden b\u00f6lgesi olan medulla oblongataya (beyin sap\u0131n\u0131n en alt k\u0131sm\u0131) yerle\u015fen ve \u201cbulber polio\u201d olarak bilinen bu tipin \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn y\u00fcksek olmas\u0131 hay\u0131rl\u0131 bir \u015feydi. Bu tabloyu g\u00f6r\u00fcnce Salk\u2019\u0131n baz\u0131 \u00e7evrelerce t\u0131bb\u0131n dahi adam\u0131 hatta baz\u0131lar\u0131nca \u201ckutsal merhametin eli\u201d olarak alk\u0131\u015flanmas\u0131na \u015fa\u015fmamak gerek.
\nB\u00fcy\u00fcrken hep mucize yaratan i\u015fler yapabilen, \u015fefkatinin getirdi\u011fi kahramanca beceriyi ve kendi ruhsal dinginli\u011fini, insanl\u0131\u011f\u0131n ac\u0131lar\u0131n\u0131 gidermenin bir yolu olarak kullanabilen biri olup parlak kariyerini yaratabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc. Charlotte De Croes Jacobs, yazd\u0131\u011f\u0131 harika bir biyografi olan Jonas Salk: A Life<\/em>\u2019ta (2015) onun her g\u00fcn insanl\u0131\u011f\u0131n iyili\u011fi i\u00e7in dua etti\u011fini yazar. Erkek karde\u015fi ona \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck \u0130sa\u201d diye hitap eder. Bu tabii gen\u00e7 bir Yahudi i\u00e7in ancak heveslendirici bir sayg\u0131nl\u0131k ifadesi olmal\u0131yken asl\u0131nda bir suiistimali de beraberinde getirir. Salk art\u0131k \u201ckurtar\u0131c\u0131\u201d olmak ister. Onun kendiyle ilgili tan\u0131m\u0131, art\u0131k, sevaplar i\u015fleyerek arac\u0131 olunabilen bir \u201cd\u00fcnyay\u0131 kurtarma operasyonunun\u201d se\u00e7ilmi\u015f ki\u015fisi oldu\u011fudur. \u201cYahudiler i\u00e7in, yap\u0131lan iyilikler bir insan\u0131 tan\u0131mlar. Jonas i\u00e7in bu art\u0131k bir se\u00e7enek de\u011fil, \u00f6devdir.\u201d
\n\u00c7ocuklu\u011funun ilk zamanlar\u0131ndan itibaren insanl\u0131\u011f\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 sefalet Jonas\u2019\u0131 kalbinden yaralamakta ve kal\u0131c\u0131 izler b\u0131rakmaktayd\u0131. Y\u0131llar sonra bile New York\u2019ta 1918\u2019de yap\u0131lan ate\u015fkes g\u00fcn\u00fc resmige\u00e7idini izlerken g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc kolsuz bacaks\u0131z askerleri ac\u0131yla hat\u0131rlayacakt\u0131r. Yine ayn\u0131 y\u0131l \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc grip pandemisi s\u0131ras\u0131nda atl\u0131 arabalarla cadde boyunca ta\u015f\u0131nan tabutlar g\u00f6z\u00fcn\u00fcn \u00f6n\u00fcnden gitmez. 1916 polio epidemisinin yaratt\u0131\u011f\u0131 afet sonras\u0131 sakat kalan s\u0131n\u0131f arkada\u015f\u0131n\u0131n adeta zincire vurulmu\u015f gibi bacak ateliyle ya\u015famak zorunda kalmas\u0131n\u0131 izler. D\u00fcnyan\u0131n dert i\u00e7inde, tekrarlayan ac\u0131lar i\u00e7inde olmas\u0131n\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 olumsuz ruh halini, gelecek hayat tarz\u0131n\u0131 se\u00e7erek k\u0131smen rahatlatacakt\u0131r.
\nSalk i\u00e7in, di\u011fer pek \u00e7ok doktor ve politikac\u0131ya g\u00f6re ortadaki sorun elbette teolojik bir \u00e7\u0131kmaz de\u011fil, bir an \u00f6nce harekete ge\u00e7ilmesi gereken zorunlu bir g\u00f6rev \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131yd\u0131. Salk\u2019\u0131n hissetti\u011fi, insanl\u0131\u011f\u0131n ac\u0131lar\u0131n\u0131 azaltmak i\u00e7in kesin ve m\u00fcthi\u015f bir g\u00f6revi oldu\u011fuydu.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Jonas Salk 1914\u2019de do\u011fdu ve ergenli\u011finde ilk e\u011filimi edebiyatla felsefe \u00fczerineydi. Devam etti\u011fi Manhattan\u2019daki Townsend Harris Hall Lisesi geni\u015f entelekt\u00fcel olanaklar\u0131yla daha \u00e7ok \u201ckutsal kitap\u201d \u00fczerine yo\u011funla\u015fan; temel bilim olarak sadece fizik dersleri verilen; kimya ya da biyoloji gibi alanlara de\u011finmeyen bir okuldu. Salk bir keresinde \u201cBir \u00e7ocukken\u00a0bilimle\u00a0ilgili de\u011fildim; sadece insanlarla,\u00a0do\u011fan\u0131n\u00a0insan\u00a0y\u00f6n\u00fcyle ilgiliydim\u201d diyecektir. Bu ilgi giderek geni\u015fleyince kendini 16 ya\u015f\u0131ndan \u00f6nce New York Devlet \u00dcniversitesi\u2019nde t\u0131bba haz\u0131rl\u0131k \u00f6\u011frencisi olarak buldu.
\nFakat t\u0131p fak\u00fcltesine girmek \u00e7ok zordu. Makul not ortalamas\u0131 ve Yahudilere konan ad\u0131 konmam\u0131\u015f kota -ki buna ancak en iyiler aras\u0131ndan \u201cdaha da iyi\u201d olabilen Yahudiler kabul ediliyordu- nedeniyle Salk neredeyse ba\u015fvurdu\u011fu her yerden ret yan\u0131t\u0131 ald\u0131. Teklifini sadece, bug\u00fcn New York \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi olan, o zamanki ad\u0131yla Bellevue Hastanesi T\u0131p Koleji kabul etti.
\nBurada kendisinin fark\u0131na varacakt\u0131r. \u0130lk y\u0131l\u0131nda biyokimya profes\u00f6r\u00fcn\u00fcn sordu\u011fu a\u00e7\u0131k u\u00e7lu bir soruya verdi\u011fi yan\u0131ttan sonra bir y\u0131l s\u00fcrecek ara\u015ft\u0131rma ve \u00f6\u011fretmenlik teklifi alm\u0131\u015ft\u0131. Asl\u0131nda t\u0131p e\u011fitimine ara vermek istemiyordu ama devam edebilmesi i\u00e7in de paraya ihtiyac\u0131 vard\u0131 ve teklifi kabul etti. Geli\u015ftirdi\u011fi, bakterileri s\u0131v\u0131 besiyerinde ay\u0131rma y\u00f6ntemi ona, 22 ya\u015f\u0131nda ilk makalesini yay\u0131mlama olana\u011f\u0131 verdi. Profes\u00f6r\u00fc, onun, bu ilgi ve becerisiyle, klinisyen olmas\u0131ndan \u00e7ok ara\u015ft\u0131rmac\u0131 olmas\u0131n\u0131n daha iyi olaca\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Jacobs \u015f\u00f6yle yaz\u0131yor: \u201cTeklifi reddetti. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n kimyasal bulmacalar\u0131 \u00e7\u00f6zebilmeyi kolayca \u00f6\u011frenebilece\u011fini, ancak \u0130nsan\u2019\u0131 g\u00f6rebilmenin zorla\u015fabilece\u011fini alg\u0131lam\u0131\u015ft\u0131. Onu ileriki hayat\u0131na y\u00f6nlendiren de bu olmu\u015ftu.\u201d.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/3.jpg\")
<\/p>\n
\nSalk\u2019a g\u00f6re canl\u0131 a\u015f\u0131lar kural olmak zorunda de\u011fildi. Her ikisi de bakteriyal infeksiyon olan tetanoz ve difteriye kar\u015f\u0131, mikrobiyal toksinleri kimyasal olarak etkisizle\u015ftirilmi\u015f ve yine de v\u00fccutta antikor yan\u0131t\u0131 olu\u015fturabilen etkin a\u015f\u0131lar vard\u0131. Jacobs\u2019un a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi, \u201cJonas\u2019\u0131n istedi\u011fi, vir\u00fcsleri de tamamen \u00f6ld\u00fcrerek inaktif hale getirmek ve bu arada yine de antikor \u00fcretiminin sa\u011flanmas\u0131n\u0131n s\u00fcrebilece\u011fi hipotezini test etmekti.\u201d
\nYeni bakteriyoloji ba\u015fkan\u0131 Dr. Thomas Francis Jr. g\u00f6zetiminde Salk, ultraviyole \u0131\u015f\u0131nlar\u0131yla \u00f6ld\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f grip vir\u00fcs\u00fcn\u00fc laboratuvar farelerine verdi\u011finde, beklediklerine benzer antikor yan\u0131t\u0131n\u0131n olu\u015ftu\u011funu g\u00f6sterdi. B\u00f6ylece d\u00fcnyay\u0131 kurtaracak \u2018\u00f6devini\u2019 t\u0131p fak\u00fcltesinden hen\u00fcz mezun olurken bulmu\u015ftu. Ve bunu b\u00fcy\u00fck bir onurla s\u00fcrd\u00fcrecekti.
\nSalk iki y\u0131l s\u00fcren int\u00f6rnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc Mount Sinai Hastanesi\u2019nde yapt\u0131. Bir seferinde cerrahi odada onun hastalarla ili\u015fkisine \u015fahit olan kadrolu bir cerrah, \u201cNew York Yankees\u2019de oynuyor gibiydi\u201d demi\u015fti. Bununla birlikte onun se\u00e7ti\u011fi alan virolojiydi. Ancak \u201cortalama\u201d bir virolog arayan pek \u00e7ok itibarl\u0131 hastane onu geri \u00e7evirince; o s\u0131ralar Michigan \u00dcniversitesi Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Epidemiyoloji B\u00f6l\u00fcm Ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131na getirilen ve t\u00fcm \u201ckiliselerin\u201d de onaylad\u0131\u011f\u0131 biri olan Francis ile yeniden ba\u011flant\u0131 kurdu.
\nVe Francis i\u015finin hakk\u0131n\u0131 vermi\u015fti. 1942\u2019de, \u00e7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131 fel\u00e7lerini ara\u015ft\u0131rmak \u00fczere ulusal derneklerden toplanan 2100 dolarl\u0131k ba\u011f\u0131\u015f\u0131, bir s\u00fcreli\u011fine influenzayla (grip) m\u00fccadele \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na kayd\u0131rabilme \u015fans\u0131n\u0131 yakalam\u0131\u015flard\u0131. Francis, influenzayla ulusal m\u00fccadele ekibinin ba\u015f\u0131na getirilmi\u015fti. Salk da ona kat\u0131lacakt\u0131.<\/p>\n
\n<\/strong>\u0130spanyol gribi 1918-1920 aras\u0131nda, d\u00fcnya genelinde 50 milyon ki\u015fiyi \u00f6ld\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc. 1. D\u00fcnya Sava\u015f\u0131\u2019ndaki kay\u0131p say\u0131s\u0131yla (15-19 milyon) k\u0131yaslan\u0131nca b\u00fcy\u00fck bir say\u0131. En az\u0131ndan yar\u0131m milyon Amerikal\u0131, hastal\u0131ktan ya da gribin en \u00e7ok g\u00f6r\u00fclen komplikasyonu olan zat\u00fcrreden \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Buna 4000 asker de dahildi. 1930\u2019lar\u0131n ba\u015flar\u0131nda Rockefeller Enstit\u00fcs\u00fc, domuzlarda g\u00f6r\u00fclen hastal\u0131\u011f\u0131n sebebinin bir vir\u00fcs oldu\u011funu g\u00f6sterene kadar influenzan\u0131n ana sebebi bilinmiyordu. Daha sonra \u0130ngiliz biliminsanlar\u0131 insanda g\u00f6r\u00fclen gribin sebebinin de viral oldu\u011funu belirlediler. Fakat ancak elektron mikroskobunun ke\u015ffinden sonra, yani neredeyse 10 y\u0131l sonra vir\u00fcs \u201cg\u00f6r\u00fcn\u00fcr\u201d hale gelmi\u015fti.
\nThomas Francis\u2019inse sava\u015f\u0131 ba\u015flatmas\u0131 i\u00e7in g\u00f6rsel kan\u0131ta ihtiyac\u0131 yoktu. 1935\u2019lerde Rockefeller Enstit\u00fcs\u00fc deste\u011fiyle insan deneyleri yap\u0131lm\u0131\u015f ve a\u015f\u0131laman\u0131n sonucunda antikor olu\u015fumu g\u00f6sterilmi\u015fti. Sadece gripten koruyup korumad\u0131\u011f\u0131n\u0131n g\u00f6sterilmesi kalm\u0131\u015ft\u0131 geriye.
\nYine Jacobs\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131 \u00fczere; Salk Michigan\u2019a geldi\u011finde Francis, geni\u015f bir grubu a\u015f\u0131lamaya ve a\u015f\u0131lanmayanlardan olu\u015fan bir kontrol grubunu da i\u00e7eren geni\u015f bir saha \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na haz\u0131rlan\u0131yordu. \u0130ki \u015fehir hastanesinden, ileri d\u00fczeyde ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 olanlar denek olarak al\u0131nacakt\u0131. Salk\u2019\u0131n y\u00f6netiminde 8000 ki\u015fi ya a\u015f\u0131yla ya da plasebo dedi\u011fimiz tuzlu suyla a\u015f\u0131lanm\u0131\u015f ve a\u015f\u0131y\u0131 alan grupta antikor d\u00fczeylerinde kayda de\u011fer y\u00fckselmeler belirlenmi\u015fti. Ancak o d\u00f6nemde ortal\u0131kta grip vir\u00fcs\u00fc fazlaca dola\u015fmad\u0131\u011f\u0131ndan bu \u00e7al\u0131\u015fma tart\u0131\u015fmal\u0131 olarak kald\u0131.
\nMant\u0131kl\u0131s\u0131, bir sonraki ad\u0131m\u0131n daha k\u00fc\u00e7\u00fck bir grubu a\u015f\u0131lamak olmas\u0131yd\u0131.
\n\u201c\u0130nfekte edilmi\u015f farelerin akci\u011ferlerinden al\u0131nan doku par\u00e7as\u0131 kurutularak hastalara burunlar\u0131ndan sprey yoluyla veriliyordu. \u0130nfekte edilen hastalar bunu biliyorlard\u0131 ve kabul etmi\u015flerdi. Hen\u00fcz 1947\u2019ye gelinmemi\u015fti. Nurenberg yarg\u0131lamalar\u0131ndan sonra insan denek kullan\u0131m\u0131n\u0131n etik kurallar\u0131 epeyce detayl\u0131 hale gelecekti. Salk\u2019\u0131n, bu \u00e7al\u0131\u015fmalarla, \u00a050.000 ya da daha fazla gen\u00e7 askerin \u00f6lmesini engelleyebilece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fc onu k\u0131smen kendi i\u00e7inde rahatlatm\u0131\u015f olmal\u0131yd\u0131. Tabii bu durum savunmas\u0131z hastalar\u0131n \u2018iyi niyet\u2019 hedefiyle s\u00f6m\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015f olduklar\u0131 ger\u00e7e\u011fini de\u011fi\u015ftirmiyordu.\u201d
\nSonu\u00e7ta, vir\u00fcs bula\u015ft\u0131r\u0131lan ama a\u015f\u0131 olmayan grup gribe yakalan\u0131rken, bu oran a\u015f\u0131 olanlarda % 16 civar\u0131nda kald\u0131. Bu da a\u015f\u0131n\u0131n uygun deneysel ko\u015fullar alt\u0131nda yeterli \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015fabilece\u011fini g\u00f6steriyordu.
\n1943\u2019deki influenza epidemisi Salk ve Francis\u2019e a\u015f\u0131n\u0131n etkinli\u011fini g\u00f6sterme \u015fans\u0131 vermi\u015fti. Kayda de\u011fer bir ba\u015far\u0131 elde edilecekti.12.500 ordu g\u00f6n\u00fcll\u00fcs\u00fc deneye kat\u0131ld\u0131 ve salg\u0131nda sadece % 2\u2019si hastal\u0131\u011fa yakaland\u0131. Daha da \u00f6tesi, bir y\u0131l \u00f6nce a\u015f\u0131 deneyine al\u0131nan psikiyatrik hastalar salg\u0131ndan zarars\u0131z \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131. B\u00f6ylelikle \u201c\u00f6l\u00fc a\u015f\u0131\u201d fikri g\u00fc\u00e7leniyordu. Uzun s\u00fcren ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131n g\u00f6sterilmesi, o g\u00fcne kadar a\u015f\u0131n\u0131n sadece k\u0131sa d\u00f6nem etkili olabilece\u011fine inanm\u0131\u015f olan pek \u00e7ok mikrobiyolo\u011fun fikirlerini de alt \u00fcst etmi\u015fti.
\nMichigan \u00dcniversitesi\u2019nde y\u00fcksek say\u0131da \u00f6\u011frencinin a\u015f\u0131lanmas\u0131ndan sonra a\u015f\u0131yla ilgili bir fayda daha a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131. Genel toplumun aksine burada a\u015f\u0131lanmayanlarda da hastal\u0131\u011fa yakalanma oran\u0131 d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fc. Bu da o g\u00fcne kadar sosyolojik bir kavram olarak kullan\u0131lan \u201cs\u00fcr\u00fc ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131\u201d kavram\u0131n\u0131 epidemiyolojik bir ke\u015fif olarak t\u0131p tarihine ta\u015f\u0131yacakt\u0131.
\nSalk grip a\u015f\u0131s\u0131yla ilgili geli\u015ftirme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmeyi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. Richard Carter In Breakthrough: The Saga Of Jonas Salk <\/em>adl\u0131 (1965) kitab\u0131nda, Salk\u2019\u0131n deneysel a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n etkilerinin 1943\u2019e kadar ula\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131; Weiss proteini ile de\u011fi\u015fime u\u011fram\u0131\u015f gribin yeni bir varyant\u0131n\u0131n, ordu temelli atipik zat\u00fcrre olgular\u0131na yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131 yazar. Burada mevcut a\u015f\u0131 i\u015fe yaramayacakt\u0131r. Bir r\u00f6portajda Carter\u2019la konu\u015fan Salk, \u201cE\u011fer yeni salg\u0131n Weiss proteininden kaynaklan\u0131yorsa a\u015f\u0131 faydas\u0131z olacakt\u0131r zira i\u00e7inde bu varyant bulunmuyor. S\u00fcrprizlerden ve ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131ktan ka\u00e7\u0131nmak i\u00e7in bildi\u011fimiz, bulabildi\u011fimiz t\u00fcm varyantlar\u0131 a\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7ine eklemeliyiz.\u201d der.
\nSalk e\u015f zamanl\u0131 olarak a\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7ine, imm\u00fcnolojik g\u00fcc\u00fcn\u00fc art\u0131ran ve b\u00f6ylece a\u015f\u0131 i\u00e7inde olmas\u0131 gereken vir\u00fcs konsantrasyonunun da miktar\u0131n\u0131 azaltmay\u0131 sa\u011flayan adjuvanlar da (kimyasal katk\u0131lar) koymaktayd\u0131. A\u011f\u0131r bir viral y\u00fck, k\u00f6t\u00fc hatta \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fc olabilecektir. Salk, tam da bu sebeple \u00f6len 3 ya\u015f\u0131ndaki bir k\u0131z \u00e7ocu\u011fu \u00fczerinde adjuvan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 yo\u011funla\u015ft\u0131rd\u0131.
\nSalk daha ana i\u015fini yapmadan akademik kurallar\u0131 \u00e7i\u011fnemi\u015fti bile. \u0130la\u00e7 \u00fcreticisi olan Parke Davis \u015firketine, a\u015f\u0131y\u0131 geli\u015ftirilebilmesi i\u00e7in daha fazla bilgi alabilmesi kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda, olas\u0131 a\u015f\u0131n\u0131n telif haklar\u0131n\u0131 vermesi Francis\u2019i k\u0131zd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. A\u015f\u0131yla ilgili Parents Magazin<\/em>\u2019e yaz\u0131 yazmas\u0131 da pek \u00e7oklar\u0131n\u0131 k\u0131zd\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Kitlelerle bu kadar yak\u0131n olmak, ilgi oda\u011f\u0131 olmak ciddi bir ara\u015ft\u0131rmac\u0131ya hi\u00e7 yak\u0131\u015fm\u0131yordu. S\u0131radan insanlar\u0131, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla anlayamayacaklar\u0131 t\u0131bbi gizemler hakk\u0131nda e\u011fitmek gereksizdi. Ancak s\u0131n\u0131rl\u0131 bilgiler vererek sa\u011fl\u0131klar\u0131n\u0131 geli\u015ftirebilirlerdi. Aksi \u00e7aba, soylular\u0131n g\u00f6z\u00fcnde \u201ctrib\u00fcnlere oynamakt\u0131\u201d.
\nBilim d\u00fcnyas\u0131nda giderek azalan itibar\u0131na kar\u015f\u0131l\u0131k Salk\u2019\u0131n toplumsal \u00fcn\u00fc giderek art\u0131yordu. Evrensel \u00e7apta hemen herkes onu adeta \u201cilahi bir l\u00fctufla\u201d kutsanm\u0131\u015f ve yapt\u0131\u011f\u0131 en ufak \u015feyde bile halk\u0131n Joe Di Maggio\u2019su olarak de\u011ferlendirmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda bilim konseyi \u00fcyeleri bu kabul edilemez g\u00f6steriye kar\u015f\u0131 birle\u015fme karar\u0131 ald\u0131lar. \u201cK\u00fc\u00e7\u00fck \u0130sa\u201d k\u00fc\u00e7\u00fckken tatl\u0131yd\u0131 ama sadece \u201ck\u00fc\u00e7\u00fck\u201d kald\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece. B\u00fcy\u00fcy\u00fcnce hak etti\u011fi cezay\u0131 \u00e7ekmek zorundayd\u0131.<\/p>\n
\n<\/strong>Pittsburgh, Salk\u2019\u0131n kendini ger\u00e7ekle\u015ftirmesini sa\u011flayan farkl\u0131 bir yer olacakt\u0131r. 1947\u2019de Pittsburgh T\u0131p Fak\u00fcltesi Vir\u00fcs Ara\u015ft\u0131rma Laboratuvar\u0131\u2019n\u0131n y\u00f6neticisi olur. \u201cAra\u015ft\u0131rma \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne \u00e2\u015f\u0131k oldum\u201d diyece\u011fi bu yer asl\u0131nda s\u0131radanl\u0131\u011f\u0131 ve bak\u0131ms\u0131zl\u0131\u011f\u0131yla g\u00f6ze \u00e7arpan bir enstit\u00fcd\u00fcr. Bu i\u015fi ortam\u0131 g\u00f6rmeden kabul etti\u011finden, ilk g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnde \u00f6nce hevesi ka\u00e7acakt\u0131r. Bir konu\u015fmas\u0131nda, \u015eehir Hastanesi\u2019nde ancak morg olabilecek \u015fekilde, 40 ad\u0131ma 40 ad\u0131m b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde ve bodrumda bir yerle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlatacakt\u0131r.
\nKurulu\u015fun idarecileri onun i\u015fine ihtiya\u00e7 duyarken; onun da bilim \u00e7evrelerinde azalan itibar\u0131n\u0131 yeniden art\u0131racak zorlu bir \u00e7al\u0131\u015fmaya ve baz\u0131 b\u00fcrokratik manevralar yapacak insanlara ihtiyac\u0131 vard\u0131r. Bu konuda ikna yetene\u011fini kullan\u0131r. Patronlara, istedi\u011fini elde edebilmenin baz\u0131 a\u015f\u0131lmas\u0131 gereken bedelleri oldu\u011funu anlat\u0131r. Sonunda laboratuvar\u0131n\u0131, hastanenin 3. kat\u0131nda 550 metrekarelik bir alana kurdurur.
\nBa\u015flang\u0131\u00e7tan beri amac\u0131, influenza, k\u0131zam\u0131k ve so\u011fuk alg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 ile ilgili \u00e7al\u0131\u015fmalar yapmakt\u0131. Ancak \u00e7ocukluk d\u00f6nemi fel\u00e7lerini engellemek \u00fczere kurulmu\u015f olan National Foundation for Infantile Paralysis (NFIP= Ulusal \u00c7ocuk Felci Vakf\u0131)\u2019n\u0131n ara\u015ft\u0131rmalar y\u00f6neticisi olan Harry Weaver onu ba\u015fka planlar\u0131 i\u00e7in bekliyordu. 1947\u2019nin Aral\u0131k ay\u0131nda Weaver\u2019dan i\u015f teklifi alan Salk\u2019\u0131n \u00f6n\u00fcnde art\u0131k \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7\u0131c\u0131 bir yol g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/4.jpg\")
\nO\u2019Connor ve Roosevelt birlikte bir dinamo etkisi yaratarak bu konuda b\u00fcy\u00fck bir g\u00fc\u00e7 do\u011furmu\u015flard\u0131. \u00dclkenin her k\u00f6\u015fesinden \u00e7a\u011f\u0131rd\u0131klar\u0131 insanlarla, Ba\u015fkan Roosevelt\u2019in ya\u015f g\u00fcn\u00fcne denk gelecek \u015fekilde ve onun ara s\u0131ra sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 toparlayabilmek i\u00e7in dinlenmeye gitti\u011fi Georgia, Warm Springs\u2019de g\u00f6rkemli bir ba\u011f\u0131\u015f g\u00fcn\u00fc d\u00fczenlediler. Kayda de\u011fer miktardaki ba\u011f\u0131\u015f, hem polio ma\u011fdurlar\u0131 hem de burada tam bir rehabilitasyon merkezi kurmak i\u00e7in kullan\u0131lacakt\u0131.
\n1938\u2019de Roosevelt, k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen bir yard\u0131mla\u015fma kurulu\u015fu olan NFIP\u2019yi kurmu\u015ftu ve O\u2019Connor\u2019\u0131 y\u00f6neticisi olarak atam\u0131\u015ft\u0131. Kurulu\u015fun amac\u0131, polioya \u00e7are bulmak ve ma\u011fdurlar\u0131na da gereken \u00fcst d\u00fczey sa\u011fl\u0131k olanaklar\u0131n\u0131 sunmakt\u0131. O\u2019Connor, y\u00fcksek manevra yetene\u011fiyle polioyu bir anda \u00fclkenin bir numaral\u0131 sa\u011fl\u0131k tehdidi haline getirmi\u015fti.\u00a0 Bu hastal\u0131k hem tekil olarak e\u015fsiz bir tehlike hem de bakmakla y\u00fck\u00fcml\u00fc olanlar\u0131 fazlas\u0131yla zorlayan bir sa\u011fl\u0131k sorunuydu.
\nToplumsal duyarl\u0131l\u0131k \u00e7ok artm\u0131\u015ft\u0131. NFIP, ilk y\u0131l\u0131nda March of Dimes ad\u0131n\u0131 verdikleri herkesten on sent talep edilen dev bir yard\u0131mla\u015fma kampanyas\u0131 ba\u015flatt\u0131. Lona Ranger, Jack Benny, Bing Crosby gibi Hollywood \u00fcnl\u00fclerinin de deste\u011fiyle Beyaz Saray\u2019a 2.680.000 \u201con sent\u201d g\u00f6nderildi. Etkinlik her y\u0131l tekrarlanacakt\u0131 ve 1946\u2019da art\u0131k polio ke\u015ffine giri\u015fecek kadar para toplanm\u0131\u015ft\u0131.
\nKonuyla ilgili ilk poster de 1946\u2019da sahne alacakt\u0131. Posterdeki \u00e7ocu\u011fun h\u00fcz\u00fcnl\u00fc bak\u0131\u015flar\u0131 ve kocaman g\u00f6zleri \u00f6zellikle \u00f6ne \u00e7\u0131kar\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk resimde \u00e7ocu\u011fun 3 ya\u015f\u0131nda ve boyunlukla olan hasta hali; di\u011ferindeyse 6 ya\u015f\u0131ndaki sapasa\u011flam hali g\u00f6sterilirken altta \u201cbunu siz yapt\u0131n\u0131z\u201d yaz\u0131yordu (ger\u00e7ekte ne yaz\u0131k ki resimde g\u00f6sterildi\u011fi kadar sa\u011fl\u0131kl\u0131 de\u011fildi). Film salonlar\u0131na konan ba\u011f\u0131\u015f kutular\u0131 gibi propagandalar\u0131n da eklenmesiyle ilk y\u0131lda 2 milyon dolarl\u0131k bir ba\u011f\u0131\u015f elde edilmi\u015fti. 1957\u2019ye gelindi\u011finde ise 67 milyon dolar gibi bir para toplanm\u0131\u015ft\u0131 ki bu, g\u00fcndemde olan di\u011fer \u00f6nemli 7 hastal\u0131k i\u00e7in toplanan paraya e\u015fde\u011ferdi.
\nOshinsky\u2019nin yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re para iyi kullan\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. \u0130lk zamanlarda sa\u011fl\u0131k harcamalar\u0131n\u0131n % 10\u2019undan ancak yararlanan polio ma\u011fdurlar\u0131, 1955\u2019e gelindi\u011finde NFIP taraf\u0131ndan aktar\u0131lan 233 milyon dolarla % 80 oran\u0131nda iyi bir sa\u011fl\u0131k hizmeti almaya ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131.
\nTabii bir de desteklenen ara\u015ft\u0131rmalar vard\u0131. NFIP 1949\u2019dan 1953\u2019e kadar sadece Salk\u2019a bir milyon dolar hibe etmi\u015fti. Devletin polio ara\u015ft\u0131rmalar\u0131na ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131 miktar bir y\u0131lda 75.000 dolardan azken NFIP sadece 1953\u2019de 2 milyon dolar civar\u0131nda para harcam\u0131\u015ft\u0131. Ancak yine Oshinsky: O\u2019Connor her ne kadar polioyu, kesinlikle fonlarla desteklenmesi gereken ba\u015fl\u0131ca toplumsal sorun olarak g\u00f6sterse de bu projedeki, \u201ct\u0131p bilimine\u201d aktar\u0131lan az\u0131msanmayacak devlet destekli parasal katk\u0131lar\u0131n fazla kom\u00fcnist\u00e7e oldu\u011funu ve bunun da \u201cAmerikal\u0131 gibi olmayan bir proje\u201d oldu\u011funu yazacakt\u0131r.
\nAlexis de Tocqueville ise Democracy in America<\/em>\u2019da; NFIP\u2019nin ispatlanm\u0131\u015f zaferinin tam da Amerika\u2019ya \u00f6zg\u00fc bir gurur kayna\u011f\u0131 vesilesi olacak bilimsel ve ahlaki birliktelik ba\u015far\u0131s\u0131 oldu\u011funu vurgular. \u201cDemokratik \u00fclkelerde bilim dernekle\u015fmeleri \u2018bilimin anas\u0131d\u0131r\u2019, di\u011fer her \u015fey buradaki geli\u015fmelere ba\u011fl\u0131 olarak ve ard\u0131ndan hareket eder\u201d. NFIP\u2019nin paray\u0131, \u201cgeli\u015fime en \u00e7ok olanak tan\u0131yan alana\u201d yapmas\u0131yla \u201ckahramanca\u201d bilim yapan Salk ve di\u011ferlerine imk\u00e2n tan\u0131nabilmi\u015ftir.<\/p>\n
\n<\/strong>1947\u2019de NFIP\u2019nin ara\u015ft\u0131rma y\u00f6neticisi Harry Weaver Salk\u2019\u0131 ziyaret etti\u011finde akl\u0131nda geni\u015f \u00e7apl\u0131 bir polio a\u015f\u0131s\u0131 kampanyas\u0131 d\u00fczenlemek vard\u0131. Salk, NFIP\u2019nin asil \u00fcyesi olabilirdi. Daha bir y\u0131lda \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131yla di\u011fer \u00fcyelerin ula\u015famad\u0131\u011f\u0131 rakamlarda hibe alabilmi\u015fti. Asl\u0131nda alt\u0131na girdi\u011fi bu a\u011f\u0131r ve yorucu \u00e7al\u0131\u015fma onu, as\u0131l hedefi olan evrensel grip a\u015f\u0131s\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na ula\u015ft\u0131rabilirdi. Polioya do\u011fru sapmak da, bu yola giden bir ara yol olacakt\u0131.
\nPolio a\u015f\u0131s\u0131 kampanyas\u0131n\u0131n \u00f6n ko\u015fulu vir\u00fcs tiplendirmesi olacakt\u0131. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n hastalardan elde ettikleri say\u0131s\u0131z varyant\u0131n, tiplere g\u00f6re ay\u0131klanmas\u0131 gerekiyordu. \u00c7e\u015fitli dizilimler belli bir tipe ait olarak tespit edilirse ona uygun a\u015f\u0131ya da duyarl\u0131 olacaklar anlam\u0131na gelecekti. Fakat o zamanlar polio vir\u00fcs tiplerinin say\u0131s\u0131 hemen hemen hi\u00e7 bilinmiyordu. NFIP tipleme projesini ba\u015flatt\u0131\u011f\u0131nda, John Hopkins ve Yale ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131 sadece iki tipi kesinle\u015ftirebilmi\u015flerdi.
\nKa\u00e7 tip oldu\u011funu bulmak zor ve s\u0131k\u0131c\u0131 bir i\u015f olacakt\u0131. Jane S. Smith Patenting the Sun: Polio and the Salk Vaccine<\/em>\u2019de (1990), \u201cBu i\u015f son derece g\u00f6z korkutucu, bunalt\u0131c\u0131 ve s\u0131k\u0131c\u0131 idi. Ayn\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fck i\u015flemleri, sonu\u00e7lar\u0131 alana kadar s\u00fcrekli tekrarlaman gerekiyordu. Ve sonunda da harcad\u0131\u011f\u0131n zaman ve eforun kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 alamayabilirdin.\u201d Hi\u00e7bir polio ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131, laboratuvar\u0131n ayak i\u015flerini yapmaya tenezz\u00fcl etmezdi. Ancak Salk gibi \u00e7elebi bir biliminsan\u0131 bu derece zorlu i\u015fi yapacak kadar sorumluluk sahibi olabilirdi. Bu da Weaver i\u00e7in bulunmaz ve \u00e7ok ho\u015f bir s\u00fcrprizdi.
\nSerum n\u00f6tralizasyonu olarak bilinen y\u00f6ntemde Salk, maymunlara tip 1 vir\u00fcs\u00fc a\u015f\u0131lad\u0131 ve 6 hafta sonra tip 1\u2019e kar\u015f\u0131 antikor olu\u015fmu\u015f serumlar\u0131n\u0131 toplad\u0131. Bunlar\u0131, tipi belirlenmemi\u015f vir\u00fcsle kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131p infekte olmam\u0131\u015f maymunlar\u0131n beynine enjekte etti. Tip 1\u2019e kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilen antikorlar\u0131n bilinmeyen tip vir\u00fcse kar\u015f\u0131 da geli\u015ftirilip geli\u015ftirilemeyece\u011finin g\u00f6sterilmesi gerekiyordu. E\u011fer maymun sa\u011fl\u0131kl\u0131 kal\u0131rsa, bilinmeyen vir\u00fcs, tip1 olacakt\u0131. E\u011fer maymun hastalan\u0131rsa da vir\u00fcs\u00fcn tip 2 ya da 3 oldu\u011fu anlam\u0131na gelecekti. Bu y\u00f6ntem, uygulanmas\u0131 zor, vakit alan ve laboratuvar maymunlar\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n neredeyse imk\u00e2ns\u0131z olaca\u011f\u0131 bir y\u00f6ntemdi.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/5.png\")
\nNe var ki Salk ke\u015ffini 1950\u2019nin Ocak ay\u0131nda a\u00e7\u0131klad\u0131\u011f\u0131nda ve y\u00f6ntemsel de\u011fi\u015fiklikler \u00f6nerdi\u011finde Tiplendirme Komitesi bunu reddetti. Daha \u00f6nce \u201cy\u00f6ntemler\u201d belirlenmi\u015f ve onay al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131, \u201ckimse de\u011fi\u015fiklik istemiyordu\u201d. \u0130kinci bir \u015fans\u0131, Weaver Halk Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Servisi\u2019nden acil tiplendirme onay\u0131 ald\u0131\u011f\u0131nda elde etti. Salk asl\u0131nda bir s\u00fcredir Weaver\u2019in haberi olmaks\u0131z\u0131n katk\u0131 maddeli a\u015f\u0131y\u0131 deniyordu. Bunu belli etmeden Weaver\u2019i, katk\u0131 maddeli a\u015f\u0131n\u0131n i\u015fleri \u00e7ok h\u0131zland\u0131raca\u011f\u0131na ikna etmi\u015fti. Komite de daha sonra tiplendirmede bu y\u00f6ntemin kullan\u0131lmas\u0131na onay verecekti.
\nKomite asl\u0131nda, Salk\u2019\u0131n \u00f6nerdi\u011fi bir ba\u015fka dikkate de\u011fer \u00e7al\u0131\u015fma i\u00e7in daha fazla ikna edilmeye ihtiya\u00e7 duymu\u015ftu. Salk, Richard Carter\u2019a verdi\u011fi bir r\u00f6portajda \u015funlar\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu:
\n\u201cBiz h\u00e2l\u00e2 canl\u0131 vir\u00fcs a\u015f\u0131s\u0131ndan s\u00f6z ediyorduk. Yani bizim deyimimizle \u2018d\u00fc\u015f\u00fck infeksiy\u00f6z titrelerinden\u2019 (hastal\u0131k yaratsa da sorun olmayacak kadar d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczey). Bunlar daha \u00f6nceden analiz edilmi\u015fti. Ve ben ger\u00e7ekten \u2018ne kadar antijen (yani canl\u0131 vir\u00fcs) farenin ya da maymunun omurili\u011finde as\u0131l\u0131 (sakl\u0131) kal\u0131yor?\u2019 diye sordum. Komiteye sadece, d\u00fc\u015f\u00fck titrasyonda vir\u00fcs verdi\u011fimizde olu\u015fan antikor miktar\u0131n\u0131n y\u00fcksek dozda verilenden farkl\u0131 olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sordum. Yani vir\u00fcs \u00e7oksa antikor da \u00e7ok mu? De\u011filse belki de ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k olu\u015fturmay\u0131, ki\u015fiyi infekte etmekten daha fazla \u00f6nemsiyoruzdur.\u201d
\nSabin, her zamanki kibirli umutsuzlu\u011fuyla Salk\u2019\u0131n \u00f6nerisini kedi k\u0131hlamas\u0131n\u0131 and\u0131ran bir sesle yan\u0131tlad\u0131: \u201c\u015eimdi Dr. Salk, bu soruyu sormadan \u00f6nce siz de \u00e7ok iyi bilirsiniz ki y\u00f6nergeler \u00e7oktan olu\u015fturuldu ve hi\u00e7bir acemi uzmanlara ne yapmalar\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yleyemez.\u201d
\nSalk bu durumu yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ve tedbirli bir \u015fekilde idare etmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131 ama \u00f6nerisinde de \u0131srarl\u0131yd\u0131. Anlatmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemde daha \u00f6nceki 40 denek yerine sadece 15 tane kullanmak yetecekti. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar paha bi\u00e7ilmez vakitlerini sonu gelmeyen bo\u015f zahmetlerle ziyan etmeyeceklerdi. Ayr\u0131ca vah\u015fi do\u011fay\u0131 korumu\u015f olacaklard\u0131. Komite teklifi onaylamad\u0131. Salk Carter\u2019la konu\u015farak, deneyin, onun meslekta\u015flar\u0131n\u0131n elinde oldu\u011funu s\u00f6yleyecekti:
\n\u201cTiplendirme program\u0131 3 y\u0131l alabilirdi ama bizim laboratuvar\u0131m\u0131z y\u0131l\u0131n sonu gelmeden her \u015feyi \u00e7\u00f6zm\u00fc\u015ft\u00fc. Geriye kalan iki y\u0131lda sadece onay i\u015fleriyle u\u011fra\u015f\u0131lacakt\u0131. Ne yapabilirdim? Sonu\u00e7lar\u0131 y\u00fczlerine \u00e7arp\u0131p ne kadar budala olduklar\u0131n\u0131 hayk\u0131ramazd\u0131m. Yapabilecek olsam bile yapmak istemezdim. Onlar kendi yollar\u0131nda y\u00fcr\u00fcyorlard\u0131, ben de kendiminkinde. Onlar\u0131 kazanmakla g\u00f6revliydim.\u201d
\n\u00c7ok say\u0131da varyantla ilgili y\u00f6ntemsel yenilik\u00e7ili\u011fini deneyebilmek i\u00e7in Weaver\u2019a, zarif\u00e7e ama \u0131srarl\u0131 taleplerde bulundu ve sonunda izni ald\u0131. K\u0131sa s\u00fcreli\u011fine kendi y\u00f6ntemini denemek istiyordu ve neden yapamad\u0131\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klayacak bir sebep g\u00f6remiyordu. \u015eimdi eline bir \u015fans ge\u00e7mi\u015fti. Jacobs\u2019un yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re Salk, 74 varyant \u00fczerinde analizler yapt\u0131ktan sonra h\u00e2lihaz\u0131rdaki sonu\u00e7lar\u0131n ayn\u0131s\u0131n\u0131 elde etti\u011finde Komite, onun yeni tekni\u011fini deneyebilece\u011fine karar k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.
\nSalk\u2019\u0131n bu kadar acele ettirmesine ra\u011fmen deneyler ancak 1951 y\u0131l\u0131nda, 1,3 milyon dolar ve 20.000 maymuna mal olan bir s\u00fcre\u00e7le tamamlanabilmi\u015fti. En yayg\u0131n tipin % 80 oranla tip 1 oldu\u011fu ve di\u011fer iki tipin % 10\u2019luk oranla e\u015fitli\u011fi payla\u015ft\u0131klar\u0131 belirlenmi\u015fti. Tip 1 genellikle felce neden oldu\u011fu bilinen en yayg\u0131n tipken; tip 2 neredeyse hi\u00e7bir belirtiye neden olmayan \u00e7ok daha \u0131l\u0131ml\u0131 bir t\u00fcrd\u00fc. Tip 3 ise en nadir form olmakla birlikte en \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcs\u00fcyd\u00fc; medulla oblongatay\u0131 tutarak hastan\u0131n diyafram\u0131n\u0131 etkisi alt\u0131na al\u0131p solunumunu imk\u00e2ns\u0131z hale getiriyordu.
\nFakat sonu\u00e7lar\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi en \u00f6nemli nokta, polio vir\u00fcs ailesinin dikkat \u00e7ekecek kadar k\u00fc\u00e7\u00fck bir aile olmas\u0131yd\u0131. Sabin baz\u0131 \u015f\u00fcphelerini dile getirse de Salk sonu\u00e7lardan emindi. \u0130nfluenza vir\u00fcslerinin de\u011fi\u015fkenli\u011fi ve \u00e7e\u015fitlili\u011fine bak\u0131nca poliyomyelit vir\u00fcsleri aras\u0131ndaki farkl\u0131l\u0131k \u201cpek etkileyici\u201d de\u011fildi. Hatta bir homojeniteden (ayn\u0131l\u0131k= tekt\u00fcrl\u00fck) bile s\u00f6z edilebilirdi. Sonu\u00e7 olarak t\u00fcm tiplere kar\u015f\u0131 geli\u015ftirilecek tek bir a\u015f\u0131 yeterli olabilecekti.<\/p>\n
\n<\/em><\/strong>Salk ayn\u0131 zamanda, a\u015f\u0131n\u0131n seri \u00fcretimi i\u00e7in gerekli ve yeterince g\u00fcvenli \u015fartlar\u0131 sa\u011flamada ayak ba\u011f\u0131 olacak b\u00fcrokratik konular\u0131n da \u00fcstesinden kolayca gelmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Oshinsky bu konu i\u00e7in belki de en kolay para onay\u0131n\u0131 alm\u0131\u015ft\u0131.
\nVirus sadece ya\u015fayan h\u00fccrelerde geli\u015fiyordu. 1936\u2019da Rockefeller Ensitis\u00fc\u2019nde Sabin ve Peter Olitsky vir\u00fcs\u00fc ilk kez doku k\u00fclt\u00fcr\u00fcnde \u00fcretebilmi\u015flerdi. Bu, v\u00fccut i\u00e7i denen in vivo<\/em>\u2019nun tersi olan ve deney t\u00fcp\u00fcnde yap\u0131lan in vitro <\/em>yani v\u00fccut d\u0131\u015f\u0131 bir \u00fcretimdi. Bu \u00e7al\u0131\u015fmada, yak\u0131nlardaki bir hastaneden, sezaryen sonras\u0131 al\u0131nan 3-4 ayl\u0131k 2 insan fet\u00fcs\u00fc kullanm\u0131\u015flard\u0131 (Orijinal kaynakta bu fet\u00fcslerin nas\u0131l ele ge\u00e7irildi\u011fine dair net bir bilgi yoktu). Bununla birlikte insan\u0131n g\u00fcvenli\u011fi her iki biliminsan\u0131 i\u00e7in zorlu bir problemdi. Vir\u00fcs\u00fc fet\u00fcs\u00fcn sinir sisteminde geli\u015ftirip; (sonras\u0131nda ensefalomyelite=beyin iltihab\u0131na neden olabilecek) merkezi sinir sistemine enjekte ediyorlard\u0131. Vir\u00fcs i\u00e7eren a\u015f\u0131 bu y\u00fczden epey tehlikeli g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/6-237x300.jpg\")
\nSalk bu y\u00f6ntemin \u00f6nemini hemen kavray\u0131p i\u015flemi basitle\u015ftirmek i\u00e7in yeni bir y\u00f6ntem geli\u015ftirdi. \u0130nsan dokusu yerine maymun b\u00f6brek ve testis dokular\u0131n\u0131 kulland\u0131. Bunlar\u0131, destekleyici maddelerle (adjuvan) kar\u0131\u015ft\u0131rarak deney t\u00fcp\u00fcnde vir\u00fcsle birle\u015ftirip \u00fcretimi h\u0131zland\u0131rd\u0131. B\u00f6ylece seri a\u015f\u0131 \u00fcretimi m\u00fcmk\u00fcn olabilecekti. 1954\u2019de orijinali Enders\u2019a ait olan y\u00f6ntem ona Nobel t\u0131p ve fizyoloji \u00f6d\u00fcl\u00fcn\u00fc kazand\u0131racakt\u0131.
\nZorunlu \u00f6n haz\u0131rl\u0131klar bitmi\u015fti. Salk bir anda her \u015feyi h\u0131zl\u0131 ama hi\u00e7bir \u015feyi yanl\u0131\u015f yapmayan harika \u00e7ocuk olarak \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015f ve bilim d\u00fcnyas\u0131 \u201c\u00fcnl\u00fcleri\u201d aras\u0131na girmi\u015fti. 1951\u2019de NFIP, ilk A\u015f\u0131lama Komitesi\u2019ni olu\u015fturdu.
\nSalk, pop\u00fclerlik konusunda h\u00fcnerliydi. Karma\u015f\u0131k bilimsel konular\u0131 hem i\u015fin uzmanlar\u0131na detayl\u0131, hem de halka herkesin anlayaca\u011f\u0131 \u015fekilde sadele\u015ftirerek anlatabiliyordu ve hi\u00e7 \u015f\u00fcphesiz o anda polio konusunda son s\u00f6z\u00fc s\u00f6yleyebilecek tek insand\u0131. Weaver ne zaman bir gazeteciyle konu\u015fulmas\u0131 gerekse; ya da bir foto\u011fraf\u00e7\u0131 laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 belgelemek istese veya radyoda ulusal bir yay\u0131nda son geli\u015fmelerin duyurulmas\u0131 talep edilse, ba\u015fvuraca\u011f\u0131 ki\u015fi Salk oluyordu. Hatta halktan gelen ve i\u00e7inde \u00e7o\u011funlukla, \u201cpolionun depresyondan olup olmad\u0131\u011f\u0131 ya da kedilerden bula\u015f\u0131p bula\u015fmad\u0131\u011f\u0131\u201d gibi sorular olan mektuplar\u0131 bile Salk nazik\u00e7e ve tek tek yan\u0131tl\u0131yordu.
\nSalk\u2019\u0131n de\u011fi\u015fmeyen empatisi O\u2019Connor\u2019\u0131 etkilemi\u015fti.1951\u2019de O\u2019Connor\u2019\u0131n b\u00fcy\u00fck k\u0131z\u0131 a\u011f\u0131r bir paralitik polio atlatm\u0131\u015ft\u0131 ve Enders ile Salk\u2019\u0131n da kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131 bir Queen Mary transatlantik turuna hep birlikte \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131. Burada Salk\u2019\u0131n, k\u0131z\u0131na g\u00f6sterdi\u011fi samimi, endi\u015feli ve nazik tutumu O\u2019Connor\u2019\u0131, laboratuvardaki ara\u015ft\u0131rma azminin neden ve nas\u0131l t\u00fckenmez oldu\u011funa ikna etmi\u015fti.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/8-234x300.jpg\")
\n\u00c7ok ge\u00e7meden sadece O\u2019Connor\u2019\u0131n de\u011fil t\u00fcm d\u00fcnyan\u0131n g\u00f6zleri Jonas \u00fczerine \u00e7evrilecekti.<\/p>\n
\n<\/strong>Eldeki i\u015f Salk\u2019\u0131 t\u00fcketmi\u015fti. B\u00fct\u00fcn enerjisini, poliodan korunma y\u00f6ntemlerini ara\u015ft\u0131rmak \u00fczere kullanacakt\u0131. Bu y\u00fczden grip \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 b\u0131rakt\u0131. Antikor olu\u015fumu i\u015fin kilit noktas\u0131yd\u0131 ve o g\u00fcnlerde antikor olu\u015fumu sa\u011flayan iki y\u00f6ntem biliniyordu.
\n\u0130nsanlar\u0131n a\u015f\u0131yla ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sistemleri uyar\u0131l\u0131p kendi antikorlar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmeleri sa\u011flanabiliyordu (aktif ba\u011f\u0131\u015f\u0131klama=bu zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f ya da \u00f6l\u00fc vir\u00fcsle yap\u0131labiliyordu). Ya da polio ge\u00e7irmi\u015f ve kanlar\u0131nda buna kar\u015f\u0131 antikor (gamma glob\u00fclin) olu\u015fmu\u015f ki\u015filerin kanlar\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 ki\u015filere veriliyordu. Buna da \u201cpasif ba\u011f\u0131\u015f\u0131klama\u201d denmi\u015fti. Salk, her iki y\u00f6ntemi de birlikte s\u00fcrd\u00fcrmekten yanayd\u0131. Hatta inek ve tavuklara da bu antipolio antikorlar\u0131n\u0131 verip halk\u0131n s\u00fct ve yumurtadan bu antikorlar\u0131 alabilece\u011fi fikrindeydi.
\nGamma glob\u00fclinler, v\u00fccutta sadece birka\u00e7 hafta kalabildi\u011finden belki b\u00fcy\u00fck bir salg\u0131nda hastal\u0131\u011fa set \u00e7ekebilirdi. Ancak ne yaz\u0131k ki d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda ve uzun s\u00fcreli bir korumada etkili de\u011fillerdi. Bu durumda Weaver, Salk\u2019\u0131, pasif ba\u011f\u0131\u015f\u0131klamay\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131p polioyu bir kerede ve tamamen ortadan kald\u0131rabilecek bir a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131na girmesi konusunda ikna etti.
\nSalk, her \u00fc\u00e7 tipten de v\u00fccutta y\u00fcksek ve nispeten uzun s\u00fcreli antikor olu\u015fumu sa\u011flayabilen varyantlar\u0131 se\u00e7meye ba\u015flad\u0131. Tip 1 varyant\u0131n\u0131 Thomas Francis\u2019in Ohio\u2019daki bir hastas\u0131ndan; tip 2 varyant\u0131n\u0131 Rockefeller Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde, Ortado\u011fu\u2019da sava\u015f\u0131rken poliodan \u00f6len bir \u0130ngiliz askerin omurili\u011finden; tip 3 varyant\u0131n\u0131 da kendi hastas\u0131 olup poliodan dolay\u0131 kal\u0131c\u0131 fel\u00e7li 10 ya\u015f\u0131ndaki bir erkek \u00e7ocuktan izole etti.
\nVir\u00fcs\u00fcn antijenitesi s\u00fcrerken infekte etme \u00f6zelli\u011fini ortadan kald\u0131rmak bir sonraki sorunuydu. Vir\u00fcs\u00fc etkisizle\u015ftirmek (inaktivasyon) i\u00e7in formaldehitin bir t\u00fcr\u00fc olan formalini kulland\u0131. Bazen k\u00f6r \u015fans, bilimsel veya t\u0131bbi ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n h\u0131z\u0131n\u0131 ve y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirleyebiliyordu. Salk, e\u011fer elektrik kesilip de buzdolab\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131 de\u011fi\u015firse deneyin \u00e7\u00f6p olaca\u011f\u0131ndan korkarken \u015fans eseri, s\u0131cakl\u0131kta 1\u00b0C\u2019lik d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fcn, formalinin vir\u00fcs inaktivasyonu etkisini art\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 fark etti. Teoride \u00f6l\u00fc vir\u00fcs, canl\u0131 vir\u00fcs a\u015f\u0131s\u0131ndaki riski ta\u015f\u0131mayacak; virulanstaki bu azalma, a\u015f\u0131n\u0131n hastal\u0131ktan koruma e\u011filimini art\u0131racakt\u0131.
\n1952 Haziran\u2019\u0131nda Amerika en b\u00fcy\u00fck polio epidemisini ya\u015famaktayken Salk\u2019\u0131n a\u015f\u0131s\u0131 ilk insan deneylerine haz\u0131rd\u0131. Bunun i\u00e7in meslekta\u015flar\u0131ndan ve gazetecilerden uzak, Pittsburgh d\u0131\u015f\u0131nda polio hastalar\u0131n\u0131n oldu\u011fu D. T. Watson \u00c7ocuk Hastal\u0131klar\u0131 Rehabilitasyon Merkezi\u2019ni se\u00e7mi\u015fti. Deney tam olarak sonu\u00e7lanmadan g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde olmak istemiyordu. Ayr\u0131ca merkezin ba\u015fkan\u0131 Salk\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla yak\u0131ndan ilgiliydi ve deneye kat\u0131lacak \u00e7ocuklar\u0131n ailelerinden kolayl\u0131kla onay alabilecek \u015fekilde ona g\u00fcveniyordu. \u00c7ocuklar elbette bu deneyden t\u0131bbi bir fayda sa\u011flayamayacaklard\u0131. Salk, a\u015f\u0131n\u0131n yan etkilerini ve daha da \u00f6nemlisi v\u00fccuttaki antikor \u00fcretimini test edecekti. Bu s\u00fcre\u00e7te \u00e7ocuklar zaten polio ge\u00e7irmi\u015f olduklar\u0131ndan \u201ckazayla\u201d infekte edilme olas\u0131l\u0131klar\u0131 da bulunmuyordu. \u0130lk olarak hastan\u0131n hangi polio vir\u00fcs\u00fc tipiyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131 ve v\u00fccudunda hangi antikorlar olu\u015ftu\u011fu tespit edilecek, sonra da ayn\u0131 tipten \u00fcretilen \u00f6l\u00fc vir\u00fcs a\u015f\u0131s\u0131 yap\u0131lacakt\u0131. B\u00f6ylelikle \u00e7ocuk, farkl\u0131 bir tip polio vir\u00fcs\u00fcyle kar\u015f\u0131la\u015fma riskinden korunmu\u015f olacakt\u0131. Sonu\u00e7ta, deneklerin hi\u00e7birinde yan etki g\u00f6zlenmemi\u015f ve y\u00fcksek antikor d\u00fczeyleri tespit edilmi\u015fti.
\nAncak bu hastalar zaten belli bir tip polio vir\u00fcs\u00fcyle kar\u015f\u0131la\u015f\u0131p v\u00fccutlar\u0131nda antikor ta\u015f\u0131yan ki\u015filerdi. Bu sefer Salk, polio de\u011fil de ba\u015fka sebeplerden sakat kalm\u0131\u015f ve polioyla hen\u00fcz kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015f \u00e7ocuklarda a\u015f\u0131lama yapmaya karar verdi. Bu yap\u0131lacak tekrar testle, toplumda poliodan en \u00e7ok zarar g\u00f6ren ve a\u015f\u0131lanmas\u0131 gereken grup olan \u00e7ocuklarda, \u201ckazayla\u201d a\u015f\u0131dan dolay\u0131 polio hastal\u0131\u011f\u0131 olu\u015fsa bile fel\u00e7 gibi a\u011f\u0131r komplikasyonlar olu\u015fmayaca\u011f\u0131 g\u00fcvencesi de g\u00f6sterilmi\u015f olacakt\u0131. Sonu\u00e7ta bu deneye al\u0131nan 27 \u00e7ocu\u011fun hi\u00e7biri polioya yakalanmad\u0131.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/10-238x300.jpg\")
\n<\/strong>Polio deneylerinin etik sorunlar i\u00e7erip i\u00e7ermedi\u011fi halen tart\u0131\u015f\u0131lan bir konudur. Kahramanca bir c\u00fcretle eti\u011fe ayk\u0131r\u0131 davranmak aras\u0131nda ince bir \u00e7izgi vard\u0131r.
\n\u00d6ncelikle onay sorunu mevcuttu. Polk okulunda bulunan zihinsel engelli \u00e7ocuklar s\u00f6z konusu oldu\u011funda, bir\u00e7o\u011funun onlar i\u00e7in konu\u015facak aile \u00fcyeleri yoktu. Bu davalarda, devletin Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019ndan, okul m\u00fcd\u00fcr\u00fc ve NFIP\u2019nin avukatlar\u0131 aras\u0131nda bir dizi m\u00fczakere yoluyla izin al\u0131nmas\u0131 gerekiyordu. Ayr\u0131ca bu s\u00fcrece ne kadar dikkat edilse de devlet b\u00fcrokratlar\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131 aile \u00fcyeleri kadar agresif bir \u015fekilde savunmas\u0131 beklenemezdi. Dahas\u0131, denet\u00e7ilerin herhangi birinin \u00e7ocuklar\u0131 \u201cbir kullan\u0131ml\u0131k\u201d olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcne dair somut bir g\u00f6sterge olmamas\u0131na ra\u011fmen, denemeler, savunmas\u0131z insanlar\u0131n genellikle t\u0131bbi deneyler i\u00e7in ilk tercih oldu\u011fu bir \u00e7a\u011fda ger\u00e7ekle\u015fti. Salk\u2019\u0131n daha \u00f6nce grip olan yeti\u015fkin ak\u0131l hastalar\u0131n\u0131 infekte etti\u011fi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, kurumsalla\u015fm\u0131\u015f insanlara kar\u015f\u0131 hakim tutumunun polio denemelerini etkileyip etkilemedi\u011fi ile ilgili d\u00fc\u015f\u00fcnebiliriz.
\nBundan ba\u015fka, denenmemi\u015f bir a\u015f\u0131y\u0131 insanlara vermenin baz\u0131 riskleri vard\u0131r. Her ne kadar Salk\u2019\u0131n t\u00fcm deneylerinde ki\u015filere zarar vermemek i\u00e7in fazladan \u00f6nlemler ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 bilsek de t\u00fcm bu \u00f6nlemler yeterli olmayabilirdi. Pek \u00e7ok \u015fey ters gidebilirdi. Salk bir gazeteciye \u201cbir \u00e7ocu\u011fu ilk kez a\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131zda 2-3 hafta uykunuz ka\u00e7ar\u201d demi\u015fti.
\nDeneysel ya da di\u011ferleri, t\u00fcm ila\u00e7lar baz\u0131 zararl\u0131 olabilecek riskler bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Temel soru, deneklerin ayn\u0131 zamanda bu deneyden t\u0131bbi anlamda bir fayda sa\u011flay\u0131p sa\u011flamayacaklar\u0131d\u0131r. Bu seferinde polioyla daha \u00f6nce kar\u015f\u0131la\u015fmam\u0131\u015f \u00e7ocuklar\u0131n hastal\u0131ktan a\u015f\u0131yla potansiyel olarak korunabildi\u011fi a\u00e7\u0131kt\u0131. Paradoksal olarak burada as\u0131l sorunu, zaten polio ge\u00e7irmi\u015f \u00e7ocuklar\u0131n deneye al\u0131nmas\u0131 olu\u015fturuyordu. Salk, a\u015f\u0131n\u0131n yan etkileriyle ilgili bu grubu \u00f6zel testlere tabii tutmu\u015ftu ki asl\u0131nda bu \u00e7ocuklar\u0131n deneyden herhangi bir t\u0131bbi faydalar\u0131 olamayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131. Bunun da anlam\u0131, bu \u00e7ocuklara \u201chasta\u201d de\u011fil \u201cdenek\u201d olarak bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131yd\u0131.
\nJane Smith her zamanki hevesli haliyle deneylerle ilgili \u015fu ba\u011flam\u0131 sunuyordu:
\n\u201cJonas Salk\u2019\u0131n hep vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, e\u011fer insan deneylerine ge\u00e7i\u015f i\u00e7in tetkik kurullar\u0131 ve devlet kurumlar\u0131n\u0131n onay\u0131 beklenseydi polio \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 tekrarlamak ve kan\u0131tlamak imk\u00e2ns\u0131z hale gelecekti. 1952\u2019de denekten izin al\u0131p sahaya \u00e7\u0131k\u0131yor, deneyinizi yap\u0131yor ve sonu\u00e7lar\u0131n\u0131z\u0131 bir bilimsel dergide yay\u0131mlat\u0131yordunuz. Korkun\u00e7 bir \u015fey olursa da bunun sorumlusu sizdiniz ve tabii kariyeriniz biterdi. En az\u0131ndan plan a\u015famalar\u0131nda biliminsanlar\u0131n\u0131n i\u015fi bug\u00fcne g\u00f6re epeyce kolayd\u0131 denebilir.\u201d<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/11.jpg\")
\nAyr\u0131ca Salk\u2019\u0131n, denemelerden hemen \u00f6nce a\u015f\u0131 hakk\u0131n\u0131 almak i\u00e7in elinden geleni yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 da belirtmek gerekir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu \u00e7al\u0131\u015fmalardaki hastalar onun i\u00e7in \u00f6nemliydi. Watson Klini\u011fi\u2019ndeki \u00e7ocuklarla ilgili Smith\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u201cEn \u00e7ok korku dolu, sessiz \u00e7ocuklar da dahil hepsi Dr. Salk\u2019a a\u015f\u0131kt\u0131. B\u0131kt\u0131r\u0131c\u0131 sorular\u0131n\u0131 sab\u0131rla dinler, hepsinin ismini bilir, ya\u015f g\u00fcn\u00fc partileri veya en sevdikleri film y\u0131ld\u0131zlar\u0131yla ilgili \u015fakalar yapard\u0131.\u201d \u00c7ocuklar\u0131n onu sevdi\u011fini s\u00f6ylemek \u00e7ok abartmak olmazd\u0131 zira o da \u00e7ocuklar\u0131 \u00e7ok seviyor ve hayatlar\u0131n\u0131n kendi ellerinde oldu\u011fu bilgisini hi\u00e7bir zaman unutmuyordu.
\nSinir bozucu salg\u0131nlar d\u00f6nemiydi ve Salk d\u00fczinelerce \u00e7ocu\u011fun acil yard\u0131ma ihtiyac\u0131 oldu\u011funu hissetti\u011fi gibi binlerce bilinmeyen olas\u0131 ma\u011fduru da d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. A\u015f\u0131 \u00fcretiminin son a\u015famalar\u0131na gelindi\u011finde i\u015fin i\u00e7inde olanlar\u0131n hepsi Salk\u2019\u0131n g\u00f6sterdi\u011fi sorumlulu\u011fa sahip de\u011fildi. \u0130la\u00e7 \u015firketlerinin \u00f6nem vermemesi, kay\u0131ts\u0131zl\u0131kla birle\u015fince ileride g\u00f6rece\u011fimiz gibi Salk\u2019\u0131n zaferine g\u00f6lge d\u00fc\u015f\u00fcrecekti.<\/p>\n
\n<\/strong>Salk, deneyinin meslekta\u015flar\u0131 ve belki de halk\u0131n g\u00f6z\u00fcnde \u015f\u00fcpheler i\u00e7erece\u011fini elbette biliyordu. Bu nedenle Weaver d\u0131\u015f\u0131nda kimsenin \u00f6\u011frenmesini istememi\u015fti. 1953 Ocak ay\u0131nda sonu\u00e7lar\u0131 A\u015f\u0131 Komitesi\u2019ne sundu\u011fundaysa meslekta\u015flar\u0131 \u015f\u00fcpheyle kar\u015f\u0131lad\u0131lar. Albert Sabin, bu kadar az dozla b\u00f6yle bir antikor d\u00fczeyine ula\u015f\u0131labilece\u011fini hi\u00e7birimiz \u00f6ng\u00f6rememi\u015ftik derken bile Salk\u2019\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 baltalamay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Salk\u2019\u0131 yanl\u0131\u015f viral varyant\u0131 se\u00e7ti\u011fi ve a\u015f\u0131da kanserojen olabilecek katk\u0131 maddesi kulland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in sert bir dille ele\u015ftiriyordu. Di\u011fer komite \u00fcyeleri ise alerjik reaksiyonlar, organ hasar\u0131 ve di\u011fer olas\u0131 tehlikelerden endi\u015feleniyorlard\u0131.
\nSalk, daha ileriye gitmi\u015f oldu\u011fu laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 i\u00e7in sonsuza dek su\u00e7lanaca\u011f\u0131ndan endi\u015feleniyordu. Di\u011fer \u00fcyelerin saha \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 h\u0131zland\u0131rma konusundaki uyar\u0131lar\u0131na ra\u011fmen alt\u0131na girdi\u011fi bu zor durumla ilgili bilgece bir karar ald\u0131. \u201cHaz\u0131r de\u011fildi\u201d. Fakat Weaver ve O\u2019Connor a\u015f\u0131n\u0131n eli kula\u011f\u0131nda oldu\u011funu s\u00f6yleyip bu bilgi de bas\u0131na s\u0131z\u0131nca, man\u015fetlerde yer alan umutlar ve istekler birbirini takip etmeye ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Yok edici bir medya f\u0131rt\u0131nas\u0131 \u00e7oktan ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131.
\nVaktinden \u00f6nce a\u00e7\u0131klamas\u0131 istenen sonu\u00e7lar\u0131 Salk, O\u2019Connor ile ulusal bir radyo program\u0131nda konu\u015fup tart\u0131\u015fmak istedi. 1953 Mart ay\u0131nda CBS<\/em>\u2019de yay\u0131mlanan program\u0131n ba\u015fl\u0131\u011f\u0131, \u201cBilim Adamlar\u0131 Kendi Ad\u0131na Konu\u015fuyor\u201ddu. Ne yaz\u0131k ki radyo dinleyicisi Salk\u2019\u0131n tedbirli ve umutlu s\u00f6zlerini, a\u015f\u0131n\u0131n ve kurtulu\u015fun \u00e7ok yak\u0131n olaca\u011f\u0131 \u015feklinde alg\u0131lad\u0131.
\nBiliminsanlar\u0131 ve doktorlar burunlar\u0131ndan soluyorlard\u0131. \u00dcn pe\u015finde ko\u015fanlar halk\u0131n \u00f6vg\u00fcs\u00fcn\u00fc,\u00a0 mant\u0131kl\u0131 bilimsel ele\u015ftirilerden daha \u00f6nde tutuyorlard\u0131. Hastalar\u0131ndan daha fazla bilgiyi edinememi\u015f olan hekimler ise toplumun kopard\u0131\u011f\u0131 \u201cmucize a\u015f\u0131\u201d yaygaras\u0131yla yetinmek zorunda kald\u0131lar. Salk\u2019\u0131n Amerikan T\u0131p Derne\u011fi Dergisi\u2019nde yay\u0131mlanan makalesi ise a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131 olmaktan \u00e7ok kafa kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131yd\u0131. Jacobs\u2019un not etti\u011fine g\u00f6re bir \u201cbilin\u00e7 ak\u0131\u015f\u0131 f\u0131rt\u0131nas\u0131\u201d ya\u015fan\u0131yordu. Salk ise 4 meslekta\u015f\u0131 ve pek \u00e7ok yard\u0131mc\u0131 yazar\u0131n yan\u0131nda bu makalenin \u201ctek sorumlu yazar\u201d\u0131 olarak g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu.
\nBu pop\u00fcler tap\u0131nma hali i\u015flese de \u00f6nemli say\u0131da biliminsan\u0131 konuya \u015f\u00fcpheyle bakmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu. Richard Carter\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, Salk\u2019\u0131n etraf\u0131nda olu\u015fan tolere edilemez hayranl\u0131k halesi protestocular\u0131n onunla \u201cJonas E. Christ\u201d diye alay etmelerine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Ancak Salk\u2019\u0131n patlad\u0131\u011f\u0131 ve dayanamad\u0131\u011f\u0131 son nokta, a\u015f\u0131n\u0131n \u201cSalk A\u015f\u0131s\u0131\u201d olarak adland\u0131r\u0131lmas\u0131 oldu.
\n\u201cKuduz a\u015f\u0131s\u0131 nadiren Pasteur a\u015f\u0131s\u0131 olarak an\u0131l\u0131r. Sar\u0131humma a\u015f\u0131s\u0131ndan asla Theiler a\u015f\u0131s\u0131 olarak s\u00f6z edilmez. Bo\u011fmaca, difteri, influenza, tetanoz, tifo veya ensefalit a\u015f\u0131lar\u0131n\u0131n hi\u00e7biri onlar\u0131 geli\u015ftirenlerin ad\u0131yla an\u0131lmaz.\u201d
\nSalk, hak etti\u011finden \u00e7ok daha fazla kredi ve \u00f6vg\u00fc ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyordu. \u00d6zellikle isim konusunun sonland\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in O\u2019Connor\u2019a bask\u0131 yapt\u0131 ve kabul ettirdi. Ne yaz\u0131k ki halk aras\u0131nda i\u015f art\u0131k kontrolden \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/12.jpg\")
\nSalk \u015fimdi de deneyin yeni bilim y\u00f6neticisi Joseph Bell ile tuhaf bir duruma girmi\u015fti. Bell yeni \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00e7ift k\u00f6r kontroll\u00fc y\u00f6ntemle yap\u0131lmas\u0131n\u0131 ve bir gruba plasebo olarak grip a\u015f\u0131s\u0131 verilmesini, b\u00f6ylece onlar\u0131n da medikal bir fayda sa\u011flam\u0131\u015f olacaklar\u0131nda \u0131srarc\u0131yd\u0131. Salk ise g\u00f6n\u00fcll\u00fc 2. s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerini a\u015f\u0131larken 1. ve 3. s\u0131n\u0131f \u00f6\u011frencilerini a\u015f\u0131lamayarak bir kontrol grubu olu\u015fturmay\u0131 istiyordu. Ona g\u00f6re \u00e7ift k\u00f6r \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n klasik protokol\u00fcnden ayr\u0131lmak pek de etik olmayacakt\u0131. O\u2019Connor\u2019a yazd\u0131\u011f\u0131 uzun ve ac\u0131 \u00e7ekti\u011fi \u00e7ok a\u00e7\u0131k mektubunda, \u201cPlasebo al\u0131p da fel\u00e7 olabilecek her \u00e7ocuk benim sorumlulu\u011fum olacakt\u0131r. Bu kat\u0131 metodoloji suna\u011f\u0131nda insani ilkelerden fedakarl\u0131k etmek Hipokrat ruhuna ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015fer.\u201d diye yazar.
\nBell, kendi grip a\u015f\u0131s\u0131 kullanma y\u00f6ntemi teklifi A\u015f\u0131 Dan\u0131\u015fma Komitesi taraf\u0131ndan geri \u00e7evrilince istifa etmi\u015fti. Salk ise halen kontrol gruplu bir saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131 taraftar\u0131yd\u0131. Sonunda Salk\u2019\u0131 ilk i\u015fe alan Thomas Francis ara\u015ft\u0131rman\u0131n ba\u015f\u0131na ge\u00e7ti ve hem plaseboyla \u00e7ift k\u00f6r hem de k\u00fc\u00e7\u00fck bir kontrol grubuyla saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131 ba\u015flatt\u0131. Dahas\u0131, zararl\u0131 oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclen katk\u0131 maddesi olan mineral ya\u011f\u0131 em\u00fclsiyonu da su bazl\u0131 sol\u00fcsyonla elimine edilmi\u015fti. Uzayan tart\u0131\u015fmalar ve Salk\u2019\u0131n titiz \u00f6n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 nedeniyle deneyin ba\u015flamas\u0131 7500 denekle ancak 1954 Nisan\u2019\u0131n\u0131 bulacakt\u0131.<\/p>\n
\n<\/strong>Planlanan deney tarihi yakla\u015f\u0131rken rakipler daha fazla zaman isteyip Salk\u2019\u0131n a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rakmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. Albert Sabin deneyi etkin bir \u015fekilde y\u0131llarca ertelemek istiyordu. Amerikan T\u0131p Birli\u011fi toplant\u0131s\u0131nda Salk\u2019\u0131n \u00f6l\u00fc vir\u00fcs a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n hem etkisiz hem de riskli oldu\u011funu savundu. Salk\u2019\u0131n a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n uzun s\u00fcreli ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131k sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steren bir kan\u0131t yoktu. Ayr\u0131ca se\u00e7ti\u011fi tip 1 varyant\u0131 \u00e7ok bula\u015f\u0131c\u0131yd\u0131 ve a\u015f\u0131n\u0131n i\u00e7inde az miktarda kalm\u0131\u015f bile olsa \u00e7ocuklar\u0131 \u00f6l\u00fcme mahk\u00fbm edebilirdi. Sadece Sabin\u2019in oral zay\u0131flat\u0131lm\u0131\u015f a\u015f\u0131s\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmaktayd\u0131. Sabin bu fikrinden hi\u00e7 ayr\u0131lmayacakt\u0131.
\nBu arada \u00fcnl\u00fc dedikodu yazar\u0131 Walter Winchell a\u015f\u0131yla ve deneyle ilgili g\u00fcven sarsan gazete haberleri, radyo ve televizyon programlar\u0131 yapmaya ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. \u201cHerkesi uyar\u0131yorum. Birazdan yeni bir polio a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 duyuraca\u011f\u0131m sizlere. Katil olabilir!\u201d 4 Nisan 1954\u2019de bir televizyon haberi, planlanan deney tarihinden 3 hafta \u00f6nce, Winchell\u2019in hat\u0131r\u0131 say\u0131l\u0131r g\u00fcc\u00fcyle toplumsal bir histeriye yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Salk\u2019\u0131n a\u015f\u0131s\u0131 canl\u0131 vir\u00fcsle kontamine olmu\u015ftu ve a\u015f\u0131y\u0131 denedi\u011fi maymun deneklerin \u00e7o\u011fu poliodan \u00f6lm\u00fc\u015ft\u00fc. Belki y\u00fcz binlerce okul \u00e7ocu\u011fumuzu da fel\u00e7 veya \u00f6l\u00fcm bekliyor olabilirdi! Winchell bu karalamalar\u0131n\u0131 ger\u00e7ekmi\u015f gibi, g\u00f6zden d\u00fc\u015fene dek s\u00fcrd\u00fcrm\u00fc\u015ft\u00fc.
\nNFIP sald\u0131r\u0131lara \u0131srarla ve g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u015fekilde kar\u015f\u0131 durdu: \u201cCanl\u0131 vir\u00fcs i\u00e7eren herhangi bir a\u015f\u0131 varsa o kesinlikle Salk\u2019\u0131n a\u015f\u0131s\u0131 de\u011fildir\u201d dediler. Salk\u2019a g\u00f6re, ayn\u0131 haz\u0131rl\u0131k a\u015famalar\u0131n\u0131 yapmas\u0131n\u0131 istedi\u011fi iki a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131nda, iki ayr\u0131 a\u015f\u0131 \u00fcreticisi de bu protokollere ba\u011fl\u0131 kalmam\u0131\u015ft\u0131. Carter\u2019\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, \u201c\u00dcretici firma olan Eli Lilly, formaline maruz b\u0131rakmadan \u00f6nce vir\u00fcs\u00fcn filtrelenme a\u015famas\u0131n\u0131 ihmal etmi\u015fti. Ve Lily \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 tekrarlamay\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnmemi\u015fti bile. \u0130kinci firma olan Parke Davis ise vir\u00fcs\u00fc formaline, t\u00fcm vir\u00fcs\u00fc inaktive edemeyecek kadar k\u0131sa s\u00fcre maruz b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131. Ve bu \u00e7al\u0131\u015fma da elbette tekrarlanmad\u0131.\u201d G\u00fcvenlik testleri de onlar taraf\u0131ndan d\u00fczenlendi\u011fi i\u00e7in protokol yanl\u0131\u015flar\u0131 i\u00e7eriyordu. Toplum i\u00e7in bir tehlike s\u00f6z konusu de\u011fildi. Salk \u00f6ncelikle kendi \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 a\u015f\u0131layaca\u011f\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klad\u0131. Sabin bile Winchell\u2019e bunun \u201csorumsuzca\u201d bir hareket olaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyecekti. Tabii saha ara\u015ft\u0131rmas\u0131 kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcr\u00fcyordu.
\nBas\u0131n\u0131n bu sorumsuzca karalamalar\u0131na ra\u011fmen halk\u0131n \u00e7o\u011fu Salk\u2019a \u201ckurtar\u0131c\u0131\u201d olarak bak\u0131yor ve \u00e7ocuklar\u0131n\u0131 deneye dahil etmek istiyorlard\u0131. 26 Nisan 1954\u2019de o g\u00fcne kadar g\u00f6r\u00fclmemi\u015f geni\u015flikte bir saha deneyi planlanm\u0131\u015ft\u0131. 1,5 milyon \u00e7ocuk toplamda kat\u0131l\u0131mc\u0131yd\u0131 ve bunlar\u0131n 600.000\u2019i a\u015f\u0131y\u0131 alacakt\u0131. Kalan\u0131 kontrol grubuydu. Toplamda \u00fc\u00e7 a\u015f\u0131lama yap\u0131lacakt\u0131. Biri ilkinden 1 hafta sonra, sonuncusu da 1 ay sonra kolun omuz b\u00f6lgesine enjeksiyonla uygulanacakt\u0131.
\nDeney i\u00e7in on binlerce doktor, hem\u015fire, ilkokul m\u00fcd\u00fcrleri, \u00f6\u011fretmenler ve y\u00fcz binlerce g\u00f6n\u00fcll\u00fc \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Parayla i\u015fe almalar\u0131n\u0131 teklif edenlere O\u2019Connor bu i\u015fin, March of Dimes\u2019e inanm\u0131\u015f g\u00f6n\u00fcll\u00fc ki\u015filerce y\u00fcr\u00fct\u00fclmesi gerekti\u011fini s\u00f6yledi. NFIP 1955\u2019de, ba\u015far\u0131s\u0131 kan\u0131tlan\u0131rsa hayata girecek olan 27 milyon doz a\u015f\u0131 ve \u00f6n haz\u0131rl\u0131klar i\u00e7in 34 milyon dolar harcam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/13.jpg\")
\n<\/strong>Zaman Salk\u2019\u0131n zaman\u0131yd\u0131. Kendisine tezah\u00fcrat yapan binlerce ki\u015fiye ba\u015far\u0131s\u0131na katk\u0131da bulunduklar\u0131 i\u00e7in usul\u00fcnce te\u015fekk\u00fcr etti. Bu arada laboratuvar \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na s\u00fcrekli m\u00fcdahale ederek ba\u015far\u0131s\u0131z olmas\u0131na \u00e7al\u0131\u015fan meslekta\u015flar\u0131n\u0131n isimlerini de s\u00f6ylemeden ge\u00e7medi. Daha sonra ona inanmayan biliminsanlar\u0131na ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 biraz g\u00fccenik\u00e7e ama a\u00e7\u0131k vermez \u015fekilde tek tek a\u00e7\u0131klad\u0131. Ayr\u0131ca son verilerde, antiseptik olarak kullan\u0131lan merthiolat\u0131n a\u015f\u0131n\u0131n etkinli\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc; ilerleyen g\u00fcnlerde bu sorun giderildi\u011finde a\u015f\u0131n\u0131n \u00e7ok daha m\u00fckemmel \u015fekilde \u00e7al\u0131\u015faca\u011f\u0131n\u0131 vurgulad\u0131.
\nAylar \u00f6nce Roma\u2019da yap\u0131lan Uluslararas\u0131 Poliyomiyelit Konferans\u0131\u2019nda Sabin\u2019le tart\u0131\u015f\u0131rken \u201ctemel ve son hedefin sadece poliyomiyelitten sakat kal\u0131mlar\u0131n ve \u00f6l\u00fcmlerin \u00f6nlenmesi de\u011fil buna sebep olan vir\u00fcs\u00fcn d\u00fcnyadan tamamen yok edilmesi\u201d oldu\u011funda \u0131srar etmi\u015fti.
\nBu etkinlikte 100\u2019\u00fcn \u00fczerinde gazeteci vard\u0131 ve haber her yere h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde yay\u0131ld\u0131. Co\u015fku d\u00fcnya \u00e7ap\u0131ndayd\u0131. Felaket yok edilecekti. T\u00fcm gazetelerin man\u015fetleri, t\u00fcm televizyon ve radyo haberlerinde zafer \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 at\u0131l\u0131yordu. Kilise \u00e7anlar\u0131, itfaiye sirenleri ne\u015feli g\u00fcnleri m\u00fcjdeliyordu. Sadece okullar ve i\u015fyerleri sessizdi. Di\u011fer her yerde insanlar bir araya gelip bu \u201cl\u00fctuf\u201d i\u00e7in g\u00f6zya\u015flar\u0131 i\u00e7inde dua ediyorlard\u0131.
\nO me\u015fhur ak\u015famda Salk, Edward R. Murrow\u2019un See It Now<\/em> program\u0131na kat\u0131lm\u0131\u015f ve ruhunun c\u00f6mertli\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a ortaya koyan g\u00f6rkemli yan\u0131t\u0131n\u0131 vermi\u015fti. Murrow, a\u015f\u0131n\u0131n patentinin kime ait olaca\u011f\u0131n\u0131 sordu\u011funda; \u201c\u0130nsanlar san\u0131r\u0131m. Patent diye bir \u015fey yok. G\u00fcne\u015f\u2019i patentleyebilir misiniz?\u201d
\nDaha sonra Carter\u2019la bir konu\u015fmas\u0131nda o g\u00fcn i\u00e7in: \u201cHer \u015fey ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu tip \u015feyler ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 gibi aniden unutuluverir. Fakat Ed Murrow daha iyi biliyordu. Program s\u0131ras\u0131nda yaln\u0131z kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir an bana \u2018Gen\u00e7 adam sen b\u00fcy\u00fck bir trajedinin i\u00e7ine d\u00fc\u015fm\u00fc\u015fs\u00fcn\u2019 dedi. Ne demek istedi\u011fini sordu\u011fumda, \u2018herhangi biri olma \u00f6zelli\u011fini kaybetmi\u015fsin art\u0131k\u2019 diye yan\u0131t verdi.\u201d demi\u015fti.
\nHerkes ondan bir par\u00e7a koparmak istiyordu adeta. Kaliforniya valisi ak\u0131l sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 dan\u0131\u015fman\u0131 olarak i\u015fe almak, New York belediye ba\u015fkan\u0131 onu konfetilerle ve bir ge\u00e7it t\u00f6reniyle kar\u015f\u0131lamak; Memorial Hastanesi buraya onun ad\u0131n\u0131 vermek istiyordu. Bu son teklifi Salk hafif bir i\u011fnelemeyle ge\u00e7i\u015ftirirken \u201cMemorial Hastanesi \u00f6l\u00fcler i\u00e7indir. Ben \u015fu anda sadece yar\u0131 \u00f6l\u00fc bir adam\u0131m\u201d diye b\u0131kk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirecektir. Bir kahramanl\u0131k heykeli teklifi alm\u0131\u015ft\u0131. Marlon Brando\u2019nun ba\u015f\u0131n\u0131 \u00e7ekti\u011fi bir grup Hollywood yap\u0131m\u0131 biyografik bir film \u00e7ekmeyi \u00f6nerdi. Oscar \u00f6d\u00fcl t\u00f6renlerinde onur sandalyesi teklif etti. Harry Truman\u2019\u0131n 74. ya\u015f g\u00fcn\u00fcne davet edildi.
\nSalk bu tekliflerin hepsini geri \u00e7evirdi. B\u00f6yle bir \u015f\u00f6hret ona g\u00f6re de\u011fildi. Texas Amarillo ona yeni bir araba hediye etti\u011finde arabay\u0131 sat\u0131p paras\u0131n\u0131 Amarillo\u2019daki \u00e7ocuklar\u0131n a\u015f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na y\u00f6nlendirdi. Tabii kabul etti\u011fi baz\u0131 \u015feyler de oldu. Ba\u015fkan Eisenhower ona bir madalya takdim etti. Norve\u00e7 Oslo\u2019da portresi yap\u0131ld\u0131. Pensilvanya Eyaleti Pittsburg \u00dcniversitesi\u2019nde koruyucu hekimlik b\u00f6l\u00fcm\u00fc a\u00e7\u0131ld\u0131 ve ba\u015f\u0131na \u00f6m\u00fcr boyu \u00e7al\u0131\u015fma garantisiyle Salk getirildi.<\/p>\n
\n<\/strong>Kitle a\u015f\u0131lamas\u0131n\u0131n \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 s\u00fcr\u00fcyordu. Ancak art\u0131k kontrol Salk ve NFIP\u2019nin elinden, bu konuda daha az yetkin ve \u00f6nemsemeyen ki\u015filerin ellerine ge\u00e7mi\u015fti. Ayr\u0131ca k\u00e2r amac\u0131 g\u00fctmeyen a\u015f\u0131 organizasyonu, Amerikan serbest piyasa ekonomisi gere\u011fi k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmaya ve gelebilecek kaosa olanak tan\u0131yordu. Her yerde stok noksan\u0131 ba\u015flam\u0131\u015f ve a\u015f\u0131 fiyatlar\u0131 u\u00e7mu\u015ftu.
\nA\u015f\u0131n\u0131n fiyat\u0131 sadece 2 dolard\u0131 ama aileler 3 seri a\u015f\u0131lama i\u00e7in 21 dolar \u00f6demeye zorlan\u0131yordu ki bug\u00fcn neredeyse 200 dolara kar\u015f\u0131l\u0131k gelen bir rakamd\u0131r bu. Ayr\u0131ca a\u015f\u0131y\u0131 \u00fcreten firmalar kendi \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131, arkada\u015flar\u0131 ve ailelerini \u00f6ncelikli tutuyorlard\u0131. Cutter Laboratuvarlar\u0131n\u0131n sahibi bunu \u00e7ok yerde \u00f6v\u00fcn\u00e7 kayna\u011f\u0131 gibi deklare ediyordu. H\u00fck\u00fcmet her ne kadar yeteri kadar a\u015f\u0131 oldu\u011fu konusunda g\u00fcvence verse de polio sezonu ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda halkta da ciddi bir k\u0131zg\u0131nl\u0131k ve panik h\u00fck\u00fcm s\u00fcr\u00fcyordu.
\nKasvetli bir durgunluk vard\u0131 ve Salk yine ve \u00e7ok rahats\u0131z olarak spot \u0131\u015f\u0131klar\u0131 alt\u0131nda kalm\u0131\u015ft\u0131. 1955 Nisan sonunda ulusal kutlamalardan iki hafta sonra, yeni a\u015f\u0131lanm\u0131\u015f olan \u00e7ocuklarda fel\u00e7ler rapor edilmeye ba\u015fland\u0131.
\nTabii buna bir de \u00e7ocuklar\u0131n karde\u015fleri, aileleri ve arkada\u015flar\u0131 eklenmek durumundayd\u0131. Sonu\u00e7 olarak a\u015f\u0131y\u0131 \u00fcreten Cutter Laboratuvarlar\u0131nda canl\u0131 vir\u00fcsle kontaminasyon oldu\u011fu kesinle\u015fmi\u015fti.
\n\u0130\u015fin i\u00e7inde olan herkes sorumlulu\u011fu reddediyor ve su\u00e7u ba\u015fkas\u0131na atmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yordu. O\u2019Connor, h\u00fck\u00fcmeti halka ger\u00e7e\u011fi s\u00f6ylememekle su\u00e7larken; Thomas Francis, kendisinin s\u00fcrecin sadece deney k\u0131sm\u0131nda yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00fcretim s\u00fcrecine kar\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyordu.
\nH\u00fck\u00fcmetse sadece ruhsatland\u0131rmadan sorumlu oldu\u011funu iddia ederken, \u00fcretici firma Cutter da kendilerine verilen protokollerin aynen yerine getirildi\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Salk ise tam da bu b\u00f6l\u00fcmde sorun oldu\u011fundan emindi ve bunu daha \u00f6nce dile getirmi\u015fti. Cutter, di\u011fer \u00fcretici firmalarla birle\u015fip h\u0131zla Salk\u2019\u0131n \u201c\u00f6l\u00fc a\u015f\u0131\u201d teorisini su\u00e7lamaya ba\u015flad\u0131lar. Ellerindeki \u00f6rneklemenin sadece az miktarlarla denendi\u011fini ve daha \u00e7ok \u00f6rnekleme yapamad\u0131klar\u0131n\u0131 s\u00f6yl\u00fcyorlard\u0131. Gazeteciler olaya \u201cSalk ke\u015fmeke\u015fi\u201d demeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131. Sabin de her zamanki sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131yla bunu \u201cSalk kazas\u0131\u201d olarak lanse etti.
\nSonu\u00e7ta soru\u015fturma y\u00fcr\u00fct\u00fcc\u00fcs\u00fc Leonard Scheele, Salk ve di\u011ferlerini bir araya getirip neyin nerede yanl\u0131\u015f gitti\u011fini anlamaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Sonu\u00e7lar, Cutter\u2019\u0131n en temel esaslar da dahil olmak \u00fczere Salk protokol\u00fcnde yani vir\u00fcs\u00fc inaktifle\u015ftirmekte, algoritmay\u0131 takip etmekte ba\u015far\u0131s\u0131z oldu\u011fu anla\u015f\u0131lm\u0131\u015ft\u0131.![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/14-233x300.jpg\")
\nSalk, vir\u00fcs sol\u00fcsyonunun inaktifle\u015ftirme s\u00fcrecinden \u00f6nce bas\u0131n\u00e7l\u0131 asbestos filtresi kullan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini a\u00e7\u0131k\u00e7a belirtti\u011fi halde Cutter h\u0131zl\u0131 ve daha az filtrasyon sistemi uygulam\u0131\u015f ve hatta bu i\u015fi bir kereden fazla yapmam\u0131\u015ft\u0131. Ayr\u0131ca viral inaktivasyon oranlar\u0131n\u0131 test ederken de Salk\u2019\u0131n dedi\u011fi say\u0131da \u00f6rnekleme yapmadan sonuca varm\u0131\u015flard\u0131.
\nHer \u015feyin a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131kmas\u0131na ra\u011fmen Scheele, Cutter\u2019i su\u00e7lamad\u0131 ve kontaminasyondan hi\u00e7 s\u00f6z etmedi. San\u0131r\u0131z Scheele, a\u015f\u0131lar\u0131 imhadan kurtard\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in gayet memnundu. Salk bu yan\u0131lt\u0131c\u0131 raporu tart\u0131\u015fmad\u0131. Fakat hemen ard\u0131ndan Sabin, Enders ve di\u011ferleri taraf\u0131ndan kovulma ve Salk a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n kal\u0131c\u0131 olarak kullan\u0131mdan kalkmas\u0131 giri\u015fimi s\u00f6z konusu olmu\u015ftu.
\nBu s\u00fcre\u00e7 Salk i\u00e7in kalp k\u0131r\u0131c\u0131yd\u0131. Bir arkada\u015f\u0131na \u201cPolio te\u015fhisi alan hastalarla ilgili korkun\u00e7 \u00fcz\u00fcnt\u00fcl\u00fc hislerimi bir kenara koyam\u0131yorum\u201d diyecektir. Cutter\u2019in ihmali 260 ki\u015finin polioyla infekte olmas\u0131na neden olmu\u015ftu.
\nSalk\u2019\u0131n haks\u0131zca g\u00f6zden d\u00fc\u015fmesi ve moral bozuklu\u011fu uzun s\u00fcrmedi. A\u015f\u0131s\u0131, bir mucizeyle hakl\u0131 \u00e7\u0131kacakt\u0131, zira 1961 y\u0131l\u0131nda polio t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131 ama Amerika\u2019da salg\u0131n yoktu.
\nOshinsk\u2019nin aktard\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re yine de, 1960\u2019lar Sabin\u2019in y\u0131llar\u0131yd\u0131. T\u0131pk\u0131 1950\u2019lerin Salk\u2019\u0131n y\u0131llar\u0131 olmas\u0131 gibi. 1957\u2019de Sovyet Sa\u011fl\u0131k Bakanl\u0131\u011f\u0131 Salk\u2019\u0131 \u00fclkeye davet emi\u015fti. Fakat e\u015fi kabul etmedi\u011finden Salk bu teklifi geri \u00e7evirmi\u015fti. Sonradan bu konudaki pi\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 dile getirecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc orada Salk a\u015f\u0131s\u0131 \u015firketini kurma ve s\u00fcrd\u00fcrme \u015fans\u0131na kavu\u015fmu\u015f olacakt\u0131. Sabin\u2019in erken d\u00f6nem deney sonu\u00e7lar\u0131 epey ba\u015far\u0131l\u0131 g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fc. 1960\u2019da Sovyetler Birli\u011fi Sabin\u2019in a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 uygulama karar\u0131 vermi\u015fti. 20 ya\u015f alt\u0131 t\u00fcm toplumu a\u015f\u0131layacakt\u0131 ki bu 80 milyon ki\u015fiyi kaps\u0131yordu. Ayn\u0131 y\u0131l Sabin\u2019in oral a\u015f\u0131s\u0131 bir saha \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 kapsam\u0131nda Sinsinati\u2019de 200.000 ki\u015fiye yap\u0131ld\u0131. 1961\u2019de ise Amerikan T\u0131p Derne\u011fi, hen\u00fcz lisans alm\u0131\u015f olmasa da Salk a\u015f\u0131s\u0131 yerine Sabin a\u015f\u0131s\u0131na ge\u00e7ti.
\nSalk\u2019\u0131n keskin direni\u015fi bo\u015funayd\u0131. Sabin a\u015f\u0131s\u0131 daha ucuz, uygulamas\u0131 ve da\u011f\u0131t\u0131m\u0131 daha kolay bir a\u015f\u0131yd\u0131. Sadece \u00fcretim ve da\u011f\u0131t\u0131mlar\u0131n\u0131 kendileri yapabilen Hollanda ve \u0130skandinav \u00fclkelerinde Salk a\u015f\u0131s\u0131 devam edecekti.
\nSabin sevin \u00e7\u0131\u011fl\u0131klar\u0131 at\u0131yordu. Salk\u2019\u0131n ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcmseyerek \u201cmutfak i\u015fi\u201d olarak de\u011ferlendiriyordu. 1970\u2019de polio art\u0131k bir halk sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 sorunu olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131nda Ulusal Bilim Madalyas\u0131na aday g\u00f6sterildi. Ve kendi a\u015f\u0131s\u0131n\u0131 \u201co a\u015f\u0131\u201d olarak belirginle\u015ftirdi. \u00d6vg\u00fclerin tamam\u0131 Sabin\u2019e gidiyordu.
\nSalk ne kadar gaddarca g\u00f6r\u00fcnse de \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra rakibinden daha fazla bir \u00fcne ula\u015facakt\u0131. Sabin \u015fiddetle reddetse de a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n her 4 milyon dozundan biri paralitik polioya sebep oluyor ve vir\u00fclans art\u0131yordu. Oysa 1955\u2019deki Cutter fiyaskosundan sonra Salk a\u015f\u0131s\u0131nda \u201ckazara\u201d herhangi bir polio bula\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 tespit edilmemi\u015fti. Salk\u2019\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcnden sonra Hastal\u0131k Kontrol Merkezi (CDC) Salk a\u015f\u0131s\u0131n\u0131n, polioyu bat\u0131 yar\u0131mk\u00fcreden silmek i\u00e7in ellerinde kalan son silah oldu\u011funu deklare etti. Ve 2000\u2019de ABD, Salk a\u015f\u0131 uygulamas\u0131na d\u00f6nd\u00fc.
\nPolio t\u00fcm d\u00fcnyada neredeyse tamamen yok edilmi\u015fti.
\n20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en etkileyici biliminsanlar\u0131 sorgulamas\u0131nda -Marie Curie d\u0131\u015f\u0131nda- Salk, en \u00f6nemli isim olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Art\u0131k kimse -beklendi\u011fi \u00fczere- kitaplar\u0131n\u0131 okumuyor. Fakat bir g\u00fcn okula giden \u00e7ocuklara \u201cpolio neydi?\u201d diye soruldu\u011funda ilk akla gelen \u201cDr. Jonas Salk\u201d olacakt\u0131r.<\/p>\n
\n<\/strong>\u2018Radyum bir elementtir, nas\u0131l bir ki\u015finin mal\u0131 olabilir?\u2019
\n<\/strong>Radyumun ke\u015ffiyle Nobel \u00d6d\u00fcl\u00fc alan Pierre ve Marie Curie\u2019nin mali durumlar\u0131 biraz d\u00fczelir. \u00d6d\u00fcl olarak ald\u0131klar\u0131 parayla yapt\u0131klar\u0131 ilk i\u015f bir asistan tutmak olur. 1904\u2019te Pierre nihayet Sorbonne\u2019da profes\u00f6rl\u00fc\u011fe kabul edilir (ne var ki kendisine yine de bir laboratuvar verilmez). 1905\u2019te de Bilimler Akademisi \u00fcyeli\u011fine se\u00e7ilir.
\nRadyoaktifli\u011fin t\u0131pta uygulanma olana\u011f\u0131n\u0131n ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 \u00fczerine, radyum b\u00fcy\u00fck bir ticari de\u011fer kazan\u0131r (1 gram radyumun de\u011feri 750 bin alt\u0131n frank olarak hesaplan\u0131yordu). Fransa\u2019da, ABD\u2019de, Bel\u00e7ika\u2019da ve ba\u015fka \u00fclkelerde radyumu end\u00fcstri \u00f6l\u00e7e\u011finde elde etme giri\u015fimleri ba\u015flar.![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/01\/kutuya-foto.jpg\")
\nCurie\u2019ler radyum elde edilmesinin patentini almalar\u0131 (ve bir anda milyoner olmalar\u0131) \u00f6nerilerini s\u00fcrekli geri \u00e7evirirler. Bunu bilimsel anlay\u0131\u015fa t\u00fcm\u00fcyle ayk\u0131r\u0131 bulurlar. Onlara g\u00f6re bir biliminsan\u0131n\u0131n bulu\u015flar\u0131ndan maddi \u00e7\u0131kar sa\u011flamaya hakk\u0131 yoktur. Bilim ve onun sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 olanaklar t\u00fcm insanl\u0131\u011f\u0131n mal\u0131d\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc. Marie Curie y\u0131llar\u0131n \u00e7abas\u0131yla elde edebildikleri 1 gram radyumu Radyum Enstit\u00fcs\u00fc\u2019ne ba\u011f\u0131\u015flar.
\nB\u00fct\u00fcn ya\u015fam\u0131 boyunca, b\u00fcy\u00fck \u00fcn\u00fcne kar\u015f\u0131n, hi\u00e7bir gazeteciyle g\u00f6r\u00fc\u015fme yapmay\u0131 kabul etmeyen Marie Curie\u2019yle 1920 May\u0131s\u2019\u0131nda g\u00f6r\u00fc\u015febilmeyi ba\u015faran Amerikal\u0131 kad\u0131n gazeteci Meloney\u2019in uzun s\u00f6yle\u015fisinin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fc bu konuyla ilgilidir:
\nB\u00fcy\u00fck eserine Amerikal\u0131lar\u0131n ilgi duyduklar\u0131n\u0131 anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor, kendisini rahats\u0131z etti\u011fim i\u00e7in de \u00f6z\u00fcr dilemeye \u00e7abal\u0131yordum. Madam Curie beni s\u0131k\u0131nt\u0131dan kurtarmak i\u00e7in Amerika\u2019dan s\u00f6z a\u00e7t\u0131.
\n\u201cAmerika\u2019n\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 50 gram radyumu var. 4 gram Baltimore\u2019da, 6 gram Denver\u2019da, 7 gram New York\u2019ta\u2026\u201d
\n\u201cYa Fransa\u2019da?\u201d diye sordum.
\n\u201cLaboratuvar\u0131m\u0131n 1 gramdan biraz fazla radyumu var.\u201d
\n\u201cSizin yaln\u0131z 1 gram radyumunuz mu var?\u201d
\n\u201cBenim mi? Yoo! Benim hi\u00e7 radyumum yok. Bu 1 gram laboratuar\u0131m\u0131nd\u0131r.\u201d
\nMadam Curie\u2019yi \u00e7ok zengin bir kad\u0131n yapm\u0131\u015f olmas\u0131 gereken patentlerden, maddi yararlardan s\u00f6z ettim. O gayet s\u00fck\u00fbnetle,
\n\u201cRadyumun kimseyi zengin etmemesi gerekir. O bir elementtir. Herkesin mal\u0131d\u0131r\u201d dedi.
\n\u201cE\u011fer \u015fu d\u00fcnyada en \u00e7ok istedi\u011finiz nedir diye sorsalard\u0131 ne yan\u0131t verirdiniz\u201d diye sordum. Madam Curie \u015f\u00f6yle yan\u0131t verdi:
\n\u201cAra\u015ft\u0131rmalar\u0131m\u0131 y\u00fcr\u00fctebilmek i\u00e7in 1 gram radyumum olsun isterdim. Ama bunu alamam. Radyum benim keseme g\u00f6re de\u011fil, \u00e7ok pahal\u0131 bir \u015fey.\u201d
\nAmerika\u2019ya d\u00f6nd\u00fckten sonra Meloney\u2019in akl\u0131na \u015f\u00f6yle bir fikir gelir: 10 tane milyarderden 10\u2019ar bin dolar ba\u011f\u0131\u015f alabilse, bu parayla Marie Curie\u2019ye 1 gram radyum sa\u011flanabilir. Bu i\u015f i\u00e7in aylarca u\u011fra\u015f\u0131r, fakat ancak \u00fc\u00e7 i\u015fadam\u0131n\u0131 ikna edebilir. Fakat y\u0131lg\u0131nl\u0131\u011fa kap\u0131lmaz. \u201cRadyum Fonu\u201d ad\u0131yla bir fon kurar ve b\u00fct\u00fcn Amerikan kad\u0131nlar\u0131n\u0131 ba\u011f\u0131\u015fta bulunmaya \u00e7a\u011f\u0131r\u0131r. Birka\u00e7 ay i\u00e7inde 100 bin dolar ba\u011f\u0131\u015f toplan\u0131r.
\n1 gram radyum, Beyaz Saray\u2019da 20 May\u0131s 1921 g\u00fcn\u00fc d\u00fczenlenen t\u00f6renle ABD Ba\u015fkan\u0131 taraf\u0131ndan Marie Curie\u2019ye sunulur. T\u00f6renden bir gece \u00f6nce ba\u011f\u0131\u015f senedini Marie\u2019ye okuduklar\u0131 zaman radyumun bizzat kendisine arma\u011fan edildi\u011fini anlayan Marie buna kesinlikle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Bunun \u00fczerine alelacele bir hukuk\u00e7u getirilir, senette de\u011fi\u015fiklik yap\u0131l\u0131r. Ba\u011f\u0131\u015f\u0131n Marie\u2019ye de\u011fil, Paris\u2019teki Radyum Enstit\u00fcs\u00fc\u2019ne yap\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten bir c\u00fcmle senede eklenir.
\nKapitalize edilemeyen, metala\u015ft\u0131r\u0131lamayan, nicelle\u015ftirilemeyen ger\u00e7ek bir biliminsan\u0131d\u0131r\u00a0 Marie Curie. Ehlile\u015ftirilemeyen bir vah\u015fi!
\n(Kaynak: Eve Curie, \u201cMarie Curie: Bir Bilimkad\u0131n\u0131n\u0131n Ola\u011fan\u00fcst\u00fc Ya\u015fam \u00d6yk\u00fcs\u00fc\u201d, Bilim ve Gelecek Kitapl\u0131\u011f\u0131, \u015eubat 2013)<\/em><\/p>\n