{"id":49899,"date":"2021-04-22T10:24:07","date_gmt":"2021-04-22T07:24:07","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=49899"},"modified":"2021-04-22T10:25:17","modified_gmt":"2021-04-22T07:25:17","slug":"daha-once-bildirilmis-bir-bulusun-geri-cekilmesi-karanlik-maddenin-gizemini-derinlestiriyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2021\/04\/22\/daha-once-bildirilmis-bir-bulusun-geri-cekilmesi-karanlik-maddenin-gizemini-derinlestiriyor","title":{"rendered":"Daha \u00f6nce bildirilmi\u015f bir bulu\u015fun geri \u00e7ekilmesi, karanl\u0131k maddenin gizemini derinle\u015ftiriyor"},"content":{"rendered":"

Gizemli hikayelerde, kitab\u0131n sonuna do\u011fru ba\u015fl\u0131ca \u015f\u00fcpheli neredeyse her zaman \u00f6nemli bir kan\u0131t par\u00e7as\u0131 yanl\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in temize \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Bilimde, ba\u015fl\u0131ca kan\u0131t her zaman do\u011fru olmal\u0131 ama bazen bu \u015fekilde olmuyor. Uzaydaki g\u00f6r\u00fcnmez \u201ckaranl\u0131k madde\u201dnin gizeminde, ba\u015fl\u0131ca \u015f\u00fcpheliyi ilgilendiren kan\u0131tlar \u015fimdi do\u011frudan \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Yayg\u0131n olarak ba\u015fl\u0131ca karanl\u0131k madde adaylar\u0131 olarak kabul edilen k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar olan WIMP\u2019ler onlar\u0131 tespit etmeyi ama\u00e7layan \u00f6nceki tek \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 test etmek i\u00e7in \u00f6zel olarak tasarlanm\u0131\u015f bir deneyde ortaya \u00e7\u0131kmad\u0131.<\/p>\n

On y\u0131llar boyunca zamanla fizik\u00e7iler uzaydaki maddenin protonlardan ve n\u00f6tronlardan olu\u015fan d\u00fcnyadaki maddeyle alakas\u0131 olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlad\u0131. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr madde (y\u0131ld\u0131zlar ve galaksiler) \u00fczerindeki gravitasyonel (yer \u00e7ekimi ile ilgili) etkiler kozmosu kaplayan kimli\u011fi bilinmeyen baz\u0131 karanl\u0131k maddelerin g\u00f6stergesi oldu. Galaksimizin merkezindeki s\u00fcper k\u00fctleli karadelik 4 milyon G\u00fcne\u015f k\u00fctlesinde olsa bile Samanyolundaki milyarlarca y\u0131ld\u0131z\u0131 bir arada tutacak kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir \u00e7ekime sahip de\u011fildir bu y\u00fczden galaksinin da\u011f\u0131lmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyen ek bir k\u00fctle oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc ve buna karanl\u0131k madde dendi. Normal madde kozmik madde bollu\u011funun y\u00fczde 20’sinden az\u0131n\u0131 olu\u015fturmaktad\u0131r, geri kalan\u0131n\u0131 karanl\u0131k madde olu\u015fturur.<\/p>\n

Konu ile alakas\u0131z sebepler nedeniyle, teorisyenler, do\u011fan\u0131n s\u00fcper simetri yada k\u0131sacas\u0131 “SUSY” olarak bilinen teorik bir matematiksel \u00e7er\u00e7eve taraf\u0131ndan tahmin edilen k\u00fc\u00e7\u00fck gizemli par\u00e7ac\u0131k t\u00fcrlerine sahip oldu\u011funu uzun zaman \u00f6nce \u00f6ne s\u00fcrd\u00fcler: “Zay\u0131f Etkile\u015fimli B\u00fcy\u00fck K\u00fctleli Par\u00e7ac\u0131k” (Weakly Interacting Massive particles) yani “WIMP”, standart modele g\u00f6re (Elektromanyetizma, zay\u0131f \u00e7ekirdek kuvveti ve g\u00fc\u00e7l\u00fc \u00e7ekirdek kuvvetini i\u00e7eren, atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131 ve bunlar\u0131n birbiriyle olan ili\u015fkilerini a\u00e7\u0131klayan modeldir) \u00e7ok b\u00fcy\u00fck fakat di\u011fer maddelerle zay\u0131f bir \u015fekilde etkile\u015fimdedir.<\/p>\n

M\u00fcmk\u00fcn olabilecek t\u00fcm WIMP t\u00fcrleri aras\u0131ndan biri (muhtemelen en hafif olan), y\u0131ld\u0131zlar ve galaksilerin hareketiyle kar\u0131\u015fan karanl\u0131k maddeyi a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in gerekli olan \u00f6zelliklere sahip olmal\u0131d\u0131r. Son y\u00fczy\u0131la bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar WIMP\u2019lerin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 ispat etmek ve karanl\u0131k maddeyi hangi t\u00fcrlerin olu\u015fturdu\u011funu tan\u0131mlamak amac\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmalara ba\u015flad\u0131.<\/p>\n

“Haziran-Aral\u0131k” yakla\u015f\u0131m\u0131 ve di\u011fer \u00e7al\u0131\u015fmalar<\/strong><\/p>\n

\"\"1998\u2019de bir ara\u015ft\u0131rma grubu g\u00f6r\u00fcn\u00fcr bir ba\u015far\u0131y\u0131 duyurdu. \u0130talyan Alplerinin alt\u0131nda g\u00f6m\u00fcl\u00fc par\u00e7ac\u0131k dedekt\u00f6r\u00fcnden olu\u015fan “DAMA” (DArk MAtter) olarak adland\u0131r\u0131lan deney baz\u0131 fizik\u00e7ilerin karanl\u0131k madde sinyali beklentisiyle e\u015fle\u015fen \u00f6zelliklere sahip par\u00e7ac\u0131klar\u0131 tespit etti. Uzay\u0131n WIMPlerle dolu oldu\u011fu fikrine dayanarak uygulamas\u0131 zor bir deney yap\u0131ld\u0131. Sodyum iyod\u00fcr y\u0131\u011f\u0131n\u0131 i\u00e7eren bir dedekt\u00f6r WIMP taraf\u0131ndan darbe ald\u0131\u011f\u0131nda bir \u0131\u015f\u0131k parlamas\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmal\u0131yd\u0131 ama WIMPler bir mit olsa bile do\u011fal radyoaktif maddelerden olan di\u011fer par\u00e7ac\u0131klar da \u0131\u015f\u0131k parlamas\u0131 \u00fcretmeliydi.<\/p>\n

Bu y\u00fczden deneyciler daha \u00f6nce fizik\u00e7iler Katherine Freese, David Spergel ve Andrzej Drukier taraf\u0131ndan \u00f6nerilen y\u0131ll\u0131k mod\u00fclasyon testi olarak bilinen zekice bir \u00f6neriyi benimsediler. Ama \u015fimdilik onu “Haziran-Aral\u0131k yakla\u015f\u0131m\u0131” olarak adland\u0131ral\u0131m. Haziran ay\u0131nda, Aral\u0131k ay\u0131na oranla daha fazla WIMP D\u00fcnya\u2019ya \u00e7arpar, t\u0131pk\u0131 ya\u011fmur ya\u011farken araban\u0131z\u0131n \u00f6n cam\u0131na geri gitmeye k\u0131yasla ileri do\u011fru giderken daha fazla ya\u011fmur damlas\u0131 \u00e7arpmas\u0131 gibidir.<\/p>\n

D\u00fcnya, G\u00fcne\u015f’in y\u00f6r\u00fcngesinde d\u00f6nerken, G\u00fcne\u015f de Cygnus tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131 y\u00f6n\u00fcnde spiral bir kolla ta\u015f\u0131nan Samanyolu galaksisinin etraf\u0131nda hareket eder. Galaksimiz Ku\u011fu Tak\u0131my\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n oldu\u011fu noktada ikiye ayr\u0131l\u0131r ve iki ayr\u0131 kol olarak g\u00f6z\u00fck\u00fcr. B\u00f6yle g\u00f6r\u00fcnmesinin sebebi b\u00f6lgedeki devasa toz bulutlar\u0131n\u0131n bulunmas\u0131d\u0131r. E\u011fer galaksi ger\u00e7ekten WIMP\u2019lerle dolu ise G\u00fcne\u015f, WIMP r\u00fczgar\u0131 yaratmak i\u00e7in s\u00fcrekli olarak onlar\u0131n i\u00e7inden ge\u00e7erek hareket etmeli. Hareket eden bir araban\u0131n cam\u0131ndan kafan\u0131z\u0131 \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131n\u0131zda hissetti\u011finiz r\u00fczgar gibi…<\/p>\n

Haziran’da D\u00fcnya’n\u0131n y\u00f6r\u00fcngesi, g\u00fcne\u015fin galaksi etraf\u0131ndaki hareketiyle ayn\u0131 y\u00f6nde, r\u00fczgara do\u011fru hareket eder ama Aral\u0131k ay\u0131nda tersi y\u00f6nde, r\u00fczgardan uzakla\u015farak hareket eder. Aral\u0131k 1998\u2019de Paris\u2019teki bir astrofizik konferans\u0131nda DAMA tak\u0131m\u0131ndan Pierluigi Belli, Aral\u0131k ay\u0131na oranla Haziran’da daha fazla par\u00e7ac\u0131\u011f\u0131n geldi\u011fine dair net bir sinyal (en az\u0131ndan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir ipucu) yakalad\u0131. Daha do\u011frusu sonu\u00e7lar g\u00f6sterdi ki \u0131\u015f\u0131k fla\u015flar\u0131n\u0131n frekans\u0131ndaki y\u0131ll\u0131k de\u011fi\u015fimler Haziran’da zirveye ula\u015ft\u0131 ve Aral\u0131k\u2019ta minimuma indi. DAMA verileri bir WIMP\u2019in 59 milyar elektron volt k\u00fctlesinde oldu\u011funu belirtti, ki bu bir protonunkinden 60 kat fazlad\u0131r.<\/p>\n

\"\"Ama baz\u0131 uzmanlar\u0131n DAMA tak\u0131m\u0131n\u0131n veri analizleri hakk\u0131nda baz\u0131 endi\u015feleri vard\u0131 ve WIMP\u2019ler i\u00e7in farkl\u0131 dedekt\u00f6rler ve stratejilere sahip olan di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar DAMA hakl\u0131ysa WIMP\u2019leri bulmal\u0131yd\u0131, ama de\u011fillerdi. Yine de, DAMA \u0131srar etti. Deneyin geli\u015fmi\u015f bir versiyonu olan DAMA\/LIBRA, Haziran-Aral\u0131k farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 aramaya devam etti. Belki de DAMA di\u011fer deneylere g\u00f6re WIMP\u2019lere kar\u015f\u0131 daha hassast\u0131. Sonu\u00e7ta di\u011fer ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar DAMA\u2019n\u0131n metodlar\u0131n\u0131 kullanmad\u0131 ve baz\u0131lar\u0131 sodyum iyod\u00fcr maddelerinden farkl\u0131 olan maddeleri materyalleri tespit etmek ya da \u0131\u015f\u0131k fla\u015flar\u0131 yerine WIMP \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n bir i\u015fareti olan s\u0131cakl\u0131k y\u00fckselmelerini izlemek i\u00e7in kulland\u0131.<\/p>\n

Bu konuda, WIMP\u2019ler teorisyenlerin ger\u00e7ekten d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc \u015fey olmayabilir. DAMA ba\u015flang\u0131\u00e7ta WIMP\u2019lerin iyod\u00fcr atomlar\u0131yla \u00e7arp\u0131\u015fmas\u0131 inanc\u0131na dayanarak k\u00fctlelerinin 60 proton k\u00fctlesine e\u015fde\u011fer oldu\u011funu bildirdi. Ancak sonraki veriler bildirdi ki belki de WIMP\u2019ler sodyum atomlar\u0131na \u00e7arp\u0131yordu ve bu \u00e7ok daha hafif bir WIMP k\u00fctlesi oldu\u011funu g\u00f6steriyordu: Di\u011fer deneylerin hafif olan\u0131 tespit etmek i\u00e7in en uygun \u015fekilde tasarlananlar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan daha hafifti.<\/p>\n

Yine de ba\u015fka bir olas\u0131l\u0131k vard\u0131: Belki de metalik element olan talyumun (iyod\u00fcr ve sodyumun atomlar\u0131ndan daha a\u011f\u0131r) bir miktar\u0131n\u0131n izini s\u00fcrmek WIMP hedefleri olmu\u015ftu. Ancak bu \u00f6neriye ili\u015fkin yap\u0131lan son inceleme bir kez daha DAMA sonu\u00e7lar\u0131n\u0131n di\u011fer deneylerdeki bulunamayan sinyallerle uzla\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterdi.
\nDAMA\u2019n\u0131n kan\u0131tlama i\u00e7in olan umudu \u015fimdi \u0130spanya\u2019da yeni bir yeralt\u0131 deneyiyle daha da azald\u0131.<\/p>\n

ANAIS i\u015fbirli\u011findeki biliminsanlar\u0131 DAMA\u2019n\u0131n sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 ayn\u0131 metod ve materyallerle yeniden \u00fcretmek amac\u0131yla Haziran-Aral\u0131k metodunu sodyum iyod\u00fcrle tekrar ettiler. \u00dc\u00e7 y\u0131ll\u0131k \u00e7al\u0131\u015fmadan sonra ANAIS ekibi hi\u00e7bir WIMP sinyali bildirmedi.<\/strong><\/p>\n

\"\"D\u00fcr\u00fcst olmak gerekirse, WIMP\u2019in sonu\u00e7suz olmas\u0131 ciddi anlamda sofistike teknik analizlere dayan\u0131yor. Bu sadece \u0131\u015f\u0131k fla\u015flar\u0131n\u0131 saymak de\u011fildir. Dokuz farkl\u0131 sodyum iyod\u00fcr mod\u00fcl\u00fcn\u00fcn davran\u0131\u015f\u0131 hakk\u0131nda titiz veriler toplaman\u0131z gerekir. Mod\u00fclleri h\u00e2l\u00e2 yap\u0131m a\u015famas\u0131nda olmas\u0131na ra\u011fmen kozmik \u0131\u015f\u0131n \u00e7arp\u0131\u015fmalar\u0131yla \u00fcretilmi\u015f nadir radyoaktif izotoplar\u0131n varl\u0131klar\u0131n\u0131 do\u011frulamal\u0131s\u0131n\u0131z ve sonras\u0131nda yaz-k\u0131\u015f aras\u0131ndaki sinyal fark\u0131n\u0131 ay\u0131rt etmek i\u00e7in istatiksel analizlere ihtiya\u00e7 duyulur ve (e\u011fer en k\u00fc\u00e7\u00fck kare periogram veya Lomb Scargle tekni\u011fi gibi konularda tam bilgili de\u011filseniz) bunlar evde deneyebilece\u011finiz \u015feyler de\u011fillerdir.<\/p>\n

Ek olarak, son bir analiz sonucu \u00e7\u0131karmadan \u00f6nce iki y\u0131l daha veri toplama planlar\u0131yla ANAIS h\u00e2l\u00e2 devam etmektedir, yani DAMA\u2019n\u0131n WIMP\u2019ler i\u00e7in olan karar\u0131 bu konuyla ilgili esas sonu\u00e7 de\u011fildir. Yine de, bu WIMP\u2019ler i\u00e7in iyi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. En az\u0131dan s\u00fcper-simetri inanc\u0131yla harekete ge\u00e7irilen WIMP\u2019ler i\u00e7in.<\/p>\n

S\u00fcper-simetri, san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar “s\u00fcper” olmayabilir mi?
\n<\/strong>SUSY savunucular\u0131 i\u00e7in \u00fcz\u00fcc\u00fc olarak, WIMP\u2019leri uzayda aramak tek k\u00f6t\u00fc haber de\u011fil. Par\u00e7ac\u0131k h\u0131zland\u0131r\u0131c\u0131lar\u0131nda WIMP \u00fcretme giri\u015fimleri de ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131\u011fa u\u011frad\u0131. Karanl\u0131k madde atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n ba\u015fka t\u00fcrlerinden meydana geliyor olabilir. E\u011fer \u00f6yleyse Poirot\u2019un katil oldu\u011fu anla\u015f\u0131lan, Agatha Christie\u2019ye yak\u0131\u015f\u0131r bir beklenmedik son bizi bekleyebilir. Simetri Einstein\u2019\u0131n g\u00f6relilik teorisinden standart par\u00e7ac\u0131k ve kuvvet modeline kadar bir\u00e7ok ba\u015far\u0131ya k\u0131lavuz oldu\u011fundan fizik\u00e7ilerin uzun zamand\u0131r g\u00fcvendi\u011fi arkada\u015f\u0131 olmu\u015ftur.<\/p>\n

Yine de SUSY par\u00e7ac\u0131klar\u0131ndaki ba\u015far\u0131s\u0131zl\u0131k var olmad\u0131klar\u0131 anlam\u0131na gelmiyor. S\u00fcper-simetri g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc kadar basit olmayabilir ve SUSY par\u00e7ac\u0131klar\u0131n\u0131 tespit etmek biliminsanlar\u0131n\u0131n zannetti\u011fi kadar kolay olmayabilir. Ancak e\u011fer s\u00fcper-simetrinin o kadar “s\u00fcper” olmad\u0131\u011f\u0131 ortaya \u00e7\u0131karsa, bilim insanlar\u0131n\u0131n simetriye olan inanc\u0131 onlar\u0131 yanl\u0131\u015f yollara g\u00f6t\u00fcrebilir.<\/p>\n

Kaynak:<\/strong> https:\/\/www.sciencenews.org\/article\/dark-matter-mystery-deepens-demise-reported-detection<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Gizemli hikayelerde, kitab\u0131n sonuna do\u011fru ba\u015fl\u0131ca \u015f\u00fcpheli neredeyse her zaman \u00f6nemli bir kan\u0131t par\u00e7as\u0131 yanl\u0131\u015f oldu\u011fu i\u00e7in temize \u00e7\u0131kar\u0131l\u0131r. Bilimde, ba\u015fl\u0131ca kan\u0131t her zaman do\u011fru olmal\u0131 ama bazen bu \u015fekilde olmuyor. Uzaydaki g\u00f6r\u00fcnmez \u201ckaranl\u0131k madde\u201dnin gizeminde, ba\u015fl\u0131ca \u015f\u00fcpheliyi ilgilendiren kan\u0131tlar \u015fimdi do\u011frudan \u00e7\u00fcr\u00fct\u00fcld\u00fc. Yayg\u0131n olarak ba\u015fl\u0131ca karanl\u0131k madde adaylar\u0131 olarak kabul edilen k\u00fc\u00e7\u00fck par\u00e7ac\u0131klar olan […]<\/p>\n","protected":false},"author":3113,"featured_media":49900,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,19],"tags":[274,795,1084,1748,7622],"class_list":["post-49899","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-bilim-gundemi","tag-dunya","tag-gunes","tag-karanlik-madde","tag-samanyolu","tag-wimp"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t