{"id":50382,"date":"2021-06-01T00:00:00","date_gmt":"2021-05-31T21:00:00","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=50382"},"modified":"2021-06-03T15:21:03","modified_gmt":"2021-06-03T12:21:03","slug":"pandemi-sonrasina-iliskin-bazi-notlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2021\/06\/01\/pandemi-sonrasina-iliskin-bazi-notlar","title":{"rendered":"Pandemi sonras\u0131na ili\u015fkin baz\u0131 notlar"},"content":{"rendered":"

Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131, sistem sahiplerine baz\u0131 revizyonlar\u0131 dayatman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131 i\u00e7in daha k\u00f6kl\u00fc bir ele\u015ftirinin ve a\u015fma \u00e7abas\u0131n\u0131n ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 da somutla\u015ft\u0131rd\u0131. Temel g\u00fcd\u00fclerinden biri \u201cdo\u011fayla sava\u015f\u201d de\u011fil \u201cdo\u011fayla uyum\u201d olan bir toplum modeli tasarlama zorunlulu\u011fu bu ipu\u00e7lar\u0131ndan biridir. <\/em><\/p>\n

Yakla\u015f\u0131k 1,5 y\u0131ld\u0131r t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 kas\u0131p kavuran Covid-19 salg\u0131n\u0131, d\u00fcnya sava\u015flar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lacak \u00e7apta b\u00fcy\u00fck bir olay. Dolay\u0131s\u0131yla sonu\u00e7lar\u0131 da b\u00fcy\u00fck olacak ve her kesim kendine \u00f6zg\u00fc dersler \u00e7\u0131karacak. Pandemi sonras\u0131 d\u00fcnya, pandemi \u00f6ncesi d\u00fcnyadan -hemen fark edilmese de- \u00e7ok farkl\u0131 olacak.
\nG\u00fcncellikten uzak olsa da en temeldeki soru \u015fudur. Do\u011fal afetlerle, do\u011fadan koparak m\u0131 yoksa uyum sa\u011flayarak m\u0131 ba\u015f edebiliriz? Bu ayn\u0131 zamanda uygarl\u0131k tarihi kadar k\u00f6kl\u00fc bir s\u0131n\u0131fsal tart\u0131\u015fmad\u0131r. Egemenler ile ezilenleri, ilerlemeciler ile kurtulu\u015f\u00e7ular\u0131 birbirinden ay\u0131r\u0131r. Covid-19 salg\u0131n\u0131 sonras\u0131 hangi derslerin \u00e7\u0131kar\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi konusunda da bu iki bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 \u00e7at\u0131\u015facak, yani bir s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi ya\u015fanacak.
\nS\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc ve ilerlemeci bir s\u0131n\u0131f olarak burjuvazinin yan\u0131t\u0131, b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla, \u201ctekno-otoriter\u201d bir toplum kurmak y\u00f6n\u00fcnde olacak. \u201cDo\u011fal tehlikelerden\u201d daha uzak, \u201cdo\u011faya kar\u015f\u0131 daha korunakl\u0131\u201d bir sistem\u2026 Geli\u015fmi\u015f teknolojiler b\u00f6yle bir sistem i\u00e7in devreye sokulacak ve bu \u201cilerlemenin\u201d k\u0131stas\u0131 olarak sunulacak. Burjuvazinin (asl\u0131nda uygarl\u0131k tarihi boyunca t\u00fcm s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u0131n\u0131flar\u0131n) \u201cf\u0131trat\u0131na\u201d uygun bir bi\u00e7imde \u201cinsan-do\u011fa sava\u015f\u0131\u201d anlay\u0131\u015f\u0131na dayanan, insanl\u0131\u011f\u0131 (daha do\u011frusu mevcut d\u00fczeni) do\u011fal tehlikelerden korumaya y\u00f6nelik bir sistem aray\u0131\u015f\u0131\u2026 Elbette baz\u0131 revizyonlar yapmak zorunda kalacaklard\u0131r; ama sistemin egemenlerinin ortaya \u00e7\u0131kan sorunlara y\u00f6nelik \u00e7\u00f6z\u00fcmleri bu \u00e7er\u00e7eve i\u00e7inde arayacaklar\u0131 tahmin edilebilir.
\nAma sistem sahipleri her \u015feye egemen de\u011filler. Pandemi deneyimi, yukar\u0131da \u00f6zetlenen genel yakla\u015f\u0131m\u0131n sorgulanmas\u0131 da dahil olmak \u00fczere k\u00f6kl\u00fc ele\u015ftirileri ve farkl\u0131 yol \u00f6nerilerini de g\u00fcndeme getirecektir.<\/p>\n

***<\/p>\n

Covid-19 salg\u0131n\u0131 ne \u00f6l\u00e7\u00fcde bir g\u00fcvenlik sorunu yaratt\u0131? Soruyu biraz daha a\u00e7al\u0131m: Sistemin egemenleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne kadar, halk kitleleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan ne kadar bir g\u00fcvenlik sorunu yaratt\u0131? Bu ikisinin farkl\u0131 s\u00fcre\u00e7ler oldu\u011funu, giderek daha da farkl\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve ayr\u0131 ayr\u0131 analiz edilmesi gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum. Bu farkl\u0131l\u0131k, salg\u0131n\u0131n tahrip dozu ile ili\u015fkili.
\nCovid-19 salg\u0131n\u0131 \u00f6yle bir do\u011fal afet oldu ki, sistemin sahiplerini geni\u015f halk kitlelerine oranla daha fazla tela\u015fa s\u00fcr\u00fckledi. \u00d6rne\u011fin vir\u00fcs\u00fcn \u00f6ld\u00fcr\u00fcc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fc 5-10 kat daha fazla olsayd\u0131 veya \u00e7ocuklar\u0131 ve gen\u00e7leri daha fazla etkileyen bir hastal\u0131k olsayd\u0131, kitlelerin etkilenme d\u00fczeyi ve verecekleri tepkiler \u00e7ok farkl\u0131 olabilirdi. \u00d6te yandan Covid-19\u2019un fazla \u00f6nemsenmeyecek ve kendi haline b\u0131rak\u0131labilecek (s\u00fcr\u00fc ba\u011f\u0131\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 y\u00f6ntemi) bir olay olmad\u0131\u011f\u0131 da ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Trump ABD\u2019si, Johnson \u0130ngiltere\u2019si, Bolsonaro Brezilya\u2019s\u0131 gibi bu yola meyleden \u00fclkeler oldu, ama h\u0131zla duvara toslad\u0131lar (ilk giden Trump oldu).
\nYani bu do\u011fal afetin dozu, do\u011fru politikalarla, h\u0131zl\u0131 ve etkin tedbirlerle, toplumun sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ne alan y\u00f6ntemlerle, fazla tahrip vermeden \u00fcst\u00fcnden gelinebilecek bir d\u00fczeydeydi. \u00d6rne\u011fin \u00c7in, baz\u0131 G\u00fcneydo\u011fu Asya \u00fclkeleri, Avustralya ve Yeni Zelanda bunu g\u00f6reli olarak ba\u015farabildiler. K\u0131sacas\u0131 Covid-19 salg\u0131n\u0131 bir g\u00fcvenlik sorunu olmaktan \u00e7ok bir y\u00f6netim ve sistem sorunu oldu.
\nBasit\u00e7e ifade edersek, kitleler, ya\u015fad\u0131klar\u0131 ola\u011fan\u00fcst\u00fcl\u00fcklerin, ekonomik sorunlar\u0131n ve ac\u0131lar\u0131n sorumlusu olarak vir\u00fcs\u00fc de\u011fil y\u00f6netimleri (hatta giderek egemenleri g\u00f6zeten sistemi) g\u00f6rmektedirler, g\u00f6rmeye ba\u015flam\u0131\u015flard\u0131r.
\nBu \u00f6nemli bir noktad\u0131r ve gelece\u011fi belirleyecek etkenlerden biridir. Sistemin sahipleri de baz\u0131 revizyonlara gitmek, tavizler vermek zorunda kalacaklard\u0131r ve baz\u0131 kafalar gidecektir; ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc bu b\u00fcy\u00fck olaydan s\u0131yr\u0131lamazlar. Sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131 i\u00e7in ise k\u00f6kl\u00fc d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm \u00f6nerilerini g\u00fcndeme getirmek i\u00e7in f\u0131rsatlar do\u011facakt\u0131r.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pandemi s\u00fcrecinin ortaya serdi\u011fi ger\u00e7eklerden biri de kapitalist sistemin san\u0131ld\u0131\u011f\u0131 kadar g\u00fc\u00e7l\u00fc olmad\u0131\u011f\u0131, k\u0131r\u0131lgan oldu\u011fudur. D\u00fc\u015f\u00fck yo\u011funluklu bir salg\u0131n bile, \u00f6nde gelen kapitalist \u00fclkelerin sa\u011fl\u0131k sistemini \u00e7\u00f6kme noktas\u0131na getirdi. Anl\u0131 \u015fanl\u0131 bilim kurumlar\u0131na sahip olan bu \u00fclkeler salg\u0131n ile ba\u015f etmekte bocalad\u0131lar, h\u00e2l\u00e2 da bocal\u0131yorlar. Toplum sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ile kapitalist k\u00e2r ve rekabet sistemi aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fki (\u00f6zellikle a\u015f\u0131 ve a\u015f\u0131lama meselesinde) t\u00fcm \u00e7\u0131plakl\u0131\u011f\u0131yla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Salg\u0131nla etkili m\u00fccadele etme ile ekonomik sistemi s\u00fcrd\u00fcrme aras\u0131ndaki \u00e7eli\u015fkiyi de \u00e7\u00f6zemediler. K\u0131sacas\u0131, h\u00fck\u00fcmetler toplumun g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flama noktas\u0131nda s\u0131n\u0131fta kald\u0131lar.
\nEmek\u00e7ilerin radikal muhalefetini zor veya r\u0131za \u00fcretme y\u00f6ntemleriyle bast\u0131rabilen\/etkisizle\u015ftirebilen h\u00fck\u00fcmetler koronavir\u00fcs kar\u015f\u0131s\u0131nda \u00e7aresiz kald\u0131lar. Vir\u00fcs\u00fc polisiye tedbirlerle ve dincilik veya milliyet\u00e7ilik gibi uyutma mekanizmalar\u0131yla durduramazs\u0131n\u0131z. Ba\u015fka t\u00fcrl\u00fc tedbirler al\u0131nmal\u0131yd\u0131, ama bu tedbirler sistemin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlamaktayd\u0131.
\nBu k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131 hem sistemin sahipleri g\u00f6rd\u00fc hem de halk kitleleri. Salg\u0131n\u0131n biraz daha yo\u011fun olmas\u0131 durumunda (ki gelecekte b\u00f6yle bir olas\u0131l\u0131k vard\u0131r) sistemin tamamen \u00e7\u00f6kebilece\u011fini fark ettiler. Bu da hem sistem sahiplerinin hem de sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda kalaca\u011f\u0131 ve gelece\u011fi belirleyecek olgulardan biridir. Gelecekte ger\u00e7ekle\u015febilecek bu t\u00fcr (hatta daha yo\u011fun) salg\u0131nlara kar\u015f\u0131 dayan\u0131kl\u0131 bir toplumsal sistem nas\u0131l olmal\u0131d\u0131r; herkes bu soruya bir yan\u0131t \u00fcretmek zorundad\u0131r.<\/p>\n

***<\/p>\n

K\u00fcresel kapitalist sistem (k\u00fcreselle\u015fme d\u00f6neminde) ilk kez k\u00fcresel bir tehdit ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kald\u0131. K\u00fcresel bir tehdit ancak k\u00fcresel mekanizmalarla alt edilebilir. Pandemi gibi, gezegendeki t\u00fcm toplumlar\u0131 ilgilendiren sorunlarla ancak t\u00fcm toplumlar\u0131 kapsayacak \u00e7apta tedbirlerle ba\u015f edilebilir.
\nK\u00fcresel bir d\u00fcnyada, herhangi bir \u00fclkenin salg\u0131n\u0131 denetim alt\u0131na almas\u0131 o \u00fclke halk\u0131n\u0131n dahi korunmas\u0131na yetmez. \u00d6rne\u011fin \u0130ngiltere ne kadar etkili tedbirler al\u0131rsa als\u0131n, salg\u0131n Hindistan\u2019da devam ediyorsa \u0130ngiltere de kurtulabilmi\u015f say\u0131lmaz (e\u011fer d\u00fcnya ile t\u00fcm ba\u011flar\u0131n\u0131 kesip kendi i\u00e7ine kapanmayacaksa). Gezegende ya\u015fayanlar\u0131n t\u00fcm\u00fc a\u015f\u0131lanmad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece a\u015f\u0131lananlar da g\u00fcvenlik alt\u0131nda say\u0131lmazlar. Unutmayal\u0131m ki, Covid-19 salg\u0131n\u0131 d\u00fcnyan\u0131n bir noktas\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131 ve k\u0131sa s\u00fcrede t\u00fcm gezegene yay\u0131ld\u0131. Bu s\u00fcre\u00e7 her an tekrar edebilir.
\nK\u00fcresel sorunlar ulusal ve yerel tedbirlerle \u00e7\u00f6z\u00fclemez. Kapitalist sistemin bu t\u00fcr k\u00fcresel tedbir mekanizmalar\u0131na sahip olmad\u0131\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fcld\u00fc. Yani insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc etkileyen tehditlere kar\u015f\u0131 insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc koruyabilecek mekanizmalar\u2026
\nGerek egemen sistem sahiplerinin gerekse sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n \u00fczerinde d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda oldu\u011fu noktalardan biri de budur: K\u00fcresel tehditlere kar\u015f\u0131 k\u00fcresel tedbir mekanizmalar\u0131na sahip bir sistem nas\u0131l olu\u015fturulacakt\u0131r? Yani kapitalist k\u00fcreselle\u015fme art\u0131k tart\u0131\u015fma konusudur. Mevcut burjuva sistemi insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn g\u00fcvenli\u011fini sa\u011flayabilir mi? Bu soru g\u00fcncel ve yak\u0131c\u0131 bir sorun olarak g\u00fcndemdedir.<\/p>\n

***<\/p>\n

Modernite \u00f6ncesinde b\u00f6yle de\u011fildi ama modernite s\u00fcrecinde yol alm\u0131\u015f toplumlarda b\u00fcy\u00fck do\u011fal afetler, bilimsel ve sek\u00fcler d\u00fc\u015f\u00fcncenin yayg\u0131nla\u015fmas\u0131 ve itibar\u0131n\u0131n artmas\u0131 sonucunu verir (insanl\u0131\u011f\u0131 \u00e7aresiz b\u0131rakacak ve sistemi \u00e7\u00f6kertecek \u00e7apta olurlarsa durum de\u011fi\u015febilir; Covid-19 salg\u0131n\u0131 bu \u00e7apta de\u011fil). Dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnceler ve uygulamalar ise itibar kaybederler; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00e7\u00f6z\u00fcm ve kurtulu\u015f i\u00e7in \u00f6nerdikleri somut \u00f6nerileri yoktur. Covid-19 salg\u0131n\u0131 s\u00fcrecinde de bu e\u011filimi (geni\u015f kitleler nezdinde de) net bir bi\u00e7imde ya\u015f\u0131yoruz. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya geli\u015ftirilecek etkili a\u015f\u0131lara, yani bilime umudunu ba\u011flam\u0131\u015ft\u0131r; Tanr\u0131\u2019ya yakarmaya veya mukadderat deyip kabullenmeye de\u011fil.
\nPandemi sonras\u0131nda \u00e7o\u011fu toplumda, \u00f6zellikle sa\u011fl\u0131k alan\u0131nda, bilimsel ve teknolojik geli\u015fmeye, bilimsel e\u011fitime \u00e7ok daha fazla \u00f6nem verilece\u011fini, yat\u0131r\u0131mlar yap\u0131laca\u011f\u0131n\u0131 tahmin edebiliriz. Bu, \u015fu anlama da gelir: Sistem sahipleri, halka y\u00f6nelik r\u0131za \u00fcretiminde, dinsel temalardan \u00e7ok -bilimsel demeyelim ama- teknolojik temalar\u0131 daha fazla kullanacaklard\u0131r. Dincili\u011fi, dinsel temalar\u0131 \u00f6ne alan y\u00f6netimlerin zay\u0131flayaca\u011f\u0131n\u0131 ve iktidarlar\u0131n\u0131 yitirebileceklerini; gerici otoriterizmin, yerini tekno-otoriterizme b\u0131rakaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebiliriz.<\/p>\n

Dincilik ve pre-modernite -en az\u0131ndan y\u00f6netim katlar\u0131nda- devre d\u0131\u015f\u0131 kalabilir. Bu t\u00fcr do\u011fal afetlere dayan\u0131kl\u0131 bir toplumun nas\u0131l kurulaca\u011f\u0131 noktas\u0131nda ya\u015fanacak ideolojik m\u00fccadelenin ana temalar\u0131ndan birinin \u201cdin-bilim \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131\u201d de\u011fil, \u201cteknoloji-bilim \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131\u201d olmas\u0131 b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kt\u0131r (asl\u0131nda do\u011fa ile sava\u015f\/uyum tart\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n bir t\u00fcrevi). Bu, modernitenin iki ana yolunun (burjuva modernitesi mi emek\u00e7i modernitesi mi) \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 demektir ayn\u0131 zamanda.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pandemi s\u00fcrecinin net olarak g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 ve geni\u015f kitlelerin bilincine ermeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 olgulardan biri de, gerek \u00fclkeler baz\u0131nda gerekse d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda zengin-yoksul \u00e7eli\u015fkisinin ne kadar keskinle\u015fti\u011fi, gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 u\u00e7urumunun ne kadar b\u00fcy\u00fcd\u00fc\u011f\u00fcd\u00fcr. Bizzat pandemi s\u00fcreci bu u\u00e7urumu daha da b\u00fcy\u00fctt\u00fc. Emek\u00e7iler yoksulla\u015f\u0131rken ve i\u015flerini yitirirken, k\u00fcresel burjuvazi denen \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir az\u0131nl\u0131k servetlerini art\u0131rd\u0131. Do\u011fal afetin y\u00fck\u00fcn\u00fcn e\u015fit bi\u00e7imde payla\u015f\u0131lmad\u0131\u011f\u0131, y\u00fck\u00fcn emek\u00e7ilere bindirildi\u011fi \u00e7\u0131plak bir ger\u00e7ek olarak ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Zengin-yoksul \u00fclkeler aras\u0131ndaki u\u00e7urum a\u015f\u0131lama s\u00fcrecinde de g\u00f6r\u00fcld\u00fc.
\n\u00d6yle keskinle\u015fmi\u015f, \u00f6yle somutla\u015fm\u0131\u015f ve \u00f6yle ayan beyan olmu\u015ftur ki bu \u00e7eli\u015fki, art\u0131k b\u00f6yle devam edemez. Tepki yo\u011funla\u015fmas\u0131 ve kin birikimi, sistemi tehdit edecek ve sistem sahiplerini de tedirgin edecek boyutlardad\u0131r. Tepki birikimini politik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcme y\u00f6nlendirecek bir \u00f6nderlik hen\u00fcz g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor, ama bu patlamalar\u0131n olmayaca\u011f\u0131 anlam\u0131na gelmez ve her \u015fey patlamalarla ba\u015flar.
\nUygarl\u0131k tarihi boyunca egemen s\u0131n\u0131flar ezilenlerin \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ve e\u015fitlik taleplerinin kar\u015f\u0131s\u0131na \u201cg\u00fcvenlik\u201d gerek\u00e7esiyle \u00e7\u0131kt\u0131lar ve \u00e7o\u011fu zaman ba\u015far\u0131l\u0131 da oldular; geni\u015f kitleleri g\u00fcvenlikleri i\u00e7in \u00f6zg\u00fcrl\u00fckten ve e\u015fitlikten vazge\u00e7meye zorlad\u0131lar ve ikna edebildiler. R\u0131za \u00fcretmenin tek bir \u015fart\u0131 var; g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flamak. Fakat pandemi gibi do\u011fal afet d\u00f6nemlerinde (sava\u015f d\u00f6nemleri de benzerdir) e\u015fitlik ile g\u00fcvenlik \u00e7ak\u0131\u015f\u0131r; yani g\u00fcvenli\u011fi ancak e\u015fitlik ile sa\u011flayabilirsiniz (\u00f6zg\u00fcrl\u00fck konusu biraz daha farkl\u0131). \u00d6te yandan g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flayamayan bir sistemin varl\u0131k \u015fart\u0131 kesinlikle yok olur; e\u015fitli\u011fi ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fc sa\u011flayamayan bir sistem s\u00fcrebilir, ama g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flayamayan s\u00fcremez. Pandemi b\u00f6yle bir durum yaratm\u0131\u015ft\u0131r.
\nDolay\u0131s\u0131yla sistem sahipleri de varl\u0131k \u015fartlar\u0131 olan g\u00fcvenli\u011fi sa\u011flayabilmek i\u00e7in e\u015fitlik konusunda d\u00fc\u015f\u00fcnmek zorunda kalacaklard\u0131r. E\u015fitlik ile g\u00fcvenlik \u00e7ak\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyecek bir form\u00fcl bulmak, yani keskinle\u015fen \u00e7eli\u015fkiyi bir bi\u00e7imde yumu\u015fatmak zorunda kalacaklard\u0131r. Sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131 ise g\u00fcvenli\u011fin asl\u0131nda halk\u0131n de\u011fil egemenlerin g\u00fcvenli\u011fi oldu\u011funu (yani g\u00fcvenlik kavram\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131fsal bir niteli\u011fi oldu\u011funu), ger\u00e7ek g\u00fcvenli\u011fin ancak e\u015fitlik ve giderek \u00f6zg\u00fcrl\u00fck ile sa\u011flanabilece\u011fini ileri s\u00fcreceklerdir. Pandemi sonras\u0131ndaki s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi muharebelerinin bir cephesi de budur.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pandemi gibi hamasetle de\u011fil ancak bilimle \u00fcstesinden gelinebilecek ve acil \u00e7\u00f6z\u00fcm gerektiren hayati s\u00fcre\u00e7ler pop\u00fclizmi geriletir. Bizzat kitleler de, kendisi gibi olanlara de\u011fil kendisine \u00f6nc\u00fcl\u00fck edeceklere, bilmedi\u011fini bilenlere kulak verir. Pandemi sonras\u0131nda ba\u015flayacak s\u00fcre\u00e7te pop\u00fclist iktidarlar\u0131n gerileyece\u011fini, \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerenlerin \u00f6ne \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6rebiliriz.
\nPop\u00fclizm gerileyecektir ama bu kez se\u00e7kinci ve halk\u00e7\u0131 (pop\u00fclist de\u011fil) yakla\u015f\u0131mlar aras\u0131nda bir m\u00fccadele olacakt\u0131r. Bu da burjuva ve emek\u00e7i yollar\u0131 (sermaye-emek) aras\u0131ndaki \u00e7at\u0131\u015fman\u0131n bir yans\u0131mas\u0131d\u0131r. \u201cBiz \u00e7\u00f6zeriz\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131 ile \u201chalkla ve halk i\u00e7in \u00e7\u00f6zeriz\u201d yakla\u015f\u0131m\u0131 aras\u0131ndaki bir \u00e7at\u0131\u015fma\u2026 Birbirine taban tabana z\u0131t iki \u00f6nc\u00fcl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131d\u0131r bu. Biri despotizme, di\u011feri e\u015fitlik ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe a\u00e7\u0131l\u0131r. Bilimin ve teknolojinin kim i\u00e7in ve nas\u0131l kullan\u0131laca\u011f\u0131n\u0131, hangi s\u0131n\u0131f\u0131n \u00e7\u0131kar\u0131na hizmet edece\u011fini de bu s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi belirleyecektir.<\/p>\n

***<\/p>\n

Pandemi s\u00fcrecinde Bat\u0131l\u0131 kapitalist \u00fclkeler bocalarken ve a\u011f\u0131r hasar al\u0131rken, \u00c7in olumlu bir \u00f6rnek olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kt\u0131. \u00c7in dedi\u011fimiz b\u00f6lge sadece bir \u00fclke de\u011fil; 1,5 milyarl\u0131k n\u00fcfusuyla insanl\u0131\u011f\u0131n be\u015fte biri. Yani d\u00fcnyan\u0131n be\u015fte birinde salg\u0131n, hen\u00fcz a\u015f\u0131 bulunmam\u0131\u015fken dahi etkisizle\u015ftirilebildi.
\n\u00c7in rejiminin pandemi s\u00fcrecindeki ba\u015far\u0131s\u0131n\u0131n nedenlerini kabaca \u015f\u00f6yle \u00f6zetleyebiliriz:
\n– Sosyaldir. Zenginle\u015fmeden yanad\u0131r, zengini korur, ama yoksullu\u011fa izin vermez. Bu dengeyi sa\u011flayabilecek rezervlere -\u015fimdilik- sahiptir.
\n– Bilimsel y\u00f6ntemden taviz vermez ve ileri teknolojinin toplumsal ili\u015fkilerde kullan\u0131m\u0131n\u0131 sonuna kadar devreye sokar (dine izin verir ama dincili\u011fe izin vermez).
\n– Liberal de\u011fil otoriterdir. Devletin y\u00f6nlendiricili\u011finden taviz vermez.
\nBu \u00e7er\u00e7evenin \u201csosyalizmi\u201d tarif etti\u011fini elbette d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. Ama Bat\u0131l\u0131 kapitalistler de dahil olmak \u00fczere b\u00fct\u00fcn kapitalist d\u00fcnyada, ba\u015far\u0131l\u0131 olan \u201c\u00c7in Modeli\u201dnin incelenece\u011fi ve burjuvazinin yeni e\u011filiminin \u00e7er\u00e7evesinin \u00c7in modelinden esinlenece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.
\nTahminim, 1) Halk\u0131n tepkisini yumu\u015fatacak baz\u0131 sosyal tedbirlerin al\u0131nmak zorunda kal\u0131naca\u011f\u0131; 2) Bilimin ve -esas olarak- teknolojinin bir egemenlik arac\u0131 olarak daha fazla devreye girece\u011fi; 3) \u00c7ok daha otoriter, ama bu otoritenin \u00e7\u0131plak zor ara\u00e7lar\u0131ndan \u00e7ok bilime ve teknolojiye dayand\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 yeni bir d\u00fcnya d\u00fczeni olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacak.
\nK\u0131sacas\u0131, \u201csosyo-tekno-otoriter<\/strong>\u201d bir kapitalizm d\u00f6nemi d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda a\u00e7\u0131labilir. Daha do\u011frusu, burjuvazinin yeni hatt\u0131 bu olabilir. Bu hatt\u0131n k\u00fcresel ara\u00e7lar\u0131 olu\u015fturulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131labilir. Elbette bu hatt\u0131n uygulanmas\u0131 \u00e7ok ciddi siyasal d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmler gerektirir. \u00d6rne\u011fin Kolombiya, Brezilya, T\u00fcrkiye gibi \u00fclkelerdeki mevcut rejimler b\u00f6yle bir hat a\u00e7\u0131s\u0131ndan art\u0131k rasyonel olmayacaklard\u0131r; Trump ABD\u2019si ve Johnson \u0130ngiltere\u2019si de \u00f6yle. Pandemi sonras\u0131 d\u00fcnya d\u00fczeni konusunda olas\u0131 senaryolardan biri budur.
\nBu senaryo daha demokratik bir sistem mi \u00f6neriyor? Tam tersi. Buna sosyo-tekno-otoriter bir fa\u015fizm de diyebiliriz.
\nPeki, burjuvazinin b\u00f6yle yap\u0131sal bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fc d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda y\u00fcr\u00fcrl\u00fc\u011fe sokacak potansiyelleri var m\u0131? Bu senaryonun uygulanmas\u0131 b\u00fcy\u00fck g\u00fc\u00e7 odaklar\u0131 (\u00f6rne\u011fin ABD-\u00c7in) aras\u0131nda \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fanmadan olanakl\u0131 m\u0131? Ba\u015fka senaryolar, \u00f6rne\u011fin bir emek\u00e7i \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ve hatt\u0131 olu\u015fturulamaz m\u0131? Bir emek yan\u0131t\u0131 olmayacak m\u0131? Bunlar da \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki d\u00f6nemin s\u0131cak sorular\u0131d\u0131r.<\/p>\n

***<\/p>\n

Evrimin \u00fcr\u00fcn\u00fc bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fc olarak insan, do\u011fayla sava\u015famaz. B\u00f6yle bir sava\u015f yan\u0131lsamas\u0131na kap\u0131lsa dahi zafer kazanamaz. Evrim kuram\u0131n\u0131n bize \u00f6\u011fretti\u011fi en temel ilke, bir canl\u0131 t\u00fcr\u00fcn\u00fcn i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7evre ile uyum sa\u011flayarak (onun bir par\u00e7as\u0131 olmay\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilerek, onun dinamizmini\/evrimini anlay\u0131p ayak uydurarak) hayatta kalabilece\u011fidir. Hayatta kalabilmi\u015f tek insan t\u00fcr\u00fc olan Homo sapiens<\/em> de bunu -\u015fimdilik- becerebildi\u011fi i\u00e7in ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrebilmi\u015ftir. Yani do\u011fayla sava\u015farak de\u011fil, do\u011faya uyum sa\u011flayabilerek bug\u00fcne ula\u015fabilmi\u015ftir. K\u00fclt\u00fcrel evrimimiz do\u011fayla uyum \u00e7abas\u0131n\u0131n evrimidir, do\u011fayla sava\u015f\u0131n de\u011fil. K\u00fclt\u00fcrel evrim ancak biyolojik evrimin \u00e7er\u00e7evesi i\u00e7inde geli\u015febilir, onu reddederek veya onunla \u00e7at\u0131\u015farak de\u011fil.
\nK\u00fc\u00e7\u00fck ama g\u00fcncel bir \u00f6rnek verelim: Vir\u00fcslerle sava\u015famay\u0131z, onlar\u0131 yenemeyiz, onlardan ka\u00e7amay\u0131z. Onlarla birlikte ya\u015faman\u0131n bir yolunu bulmak zorunday\u0131z. Maske, mesafe, eve kapanma vb. ge\u00e7ici \u00f6nlemlerdir, s\u00fcrekli b\u00f6yle ya\u015fayamay\u0131z; a\u015f\u0131 ise vir\u00fcslerle uyumun arac\u0131d\u0131r. A\u015f\u0131, koronavir\u00fcs ile insan\u0131n ate\u015fkesidir.
\nDepremleri, selleri, k\u0131tl\u0131klar\u0131, kas\u0131rgalar\u0131, mikroplar\u0131, vir\u00fcsleri vb. ortadan kald\u0131rabilir miyiz? Onlardan ka\u00e7abilir miyiz? Ancak onlar\u0131n olu\u015fum mekanizmalar\u0131n\u0131 anlayarak, onlarla birlikte ya\u015faman\u0131n yollar\u0131n\u0131 bulabiliriz. K\u00fclt\u00fcrel evrim, bilim, teknoloji dedi\u011fimiz de budur zaten; do\u011fan\u0131n d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm yasalar\u0131n\u0131 bulmak ve onlar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmenin ara\u00e7lar\u0131n\u0131 geli\u015ftirmek. Daha do\u011frusu b\u00f6yle olmal\u0131d\u0131r. Ama uygarl\u0131k ile birlikte, yani insan-insan (ezen-ezilen, s\u00f6m\u00fcren-s\u00f6m\u00fcr\u00fclen, y\u00f6neten-y\u00f6netilen) \u00e7eli\u015fkilerinin \u00f6ne \u00e7\u0131kmas\u0131yla, \u00f6zellikle bu ili\u015fkilerin toplumsalla\u015ft\u0131\u011f\u0131 kapitalizm ile birlikte bu yoldan sap\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu sapk\u0131nl\u0131kta ne kadar ilerlersek, do\u011fa ile uyum olana\u011f\u0131m\u0131z\u0131 (yani t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn devam potansiyelini) da o kadar yitiriyoruz.
\nGerek tar\u0131m devrimi (Neolitik) gerekse end\u00fcstri devrimi, do\u011fan\u0131n etkilerinden kurtulmak, do\u011faya kar\u015f\u0131 zafer olarak tan\u0131mlan\u0131r. Asl\u0131nda tam tersine, bu b\u00fcy\u00fck insanl\u0131k at\u0131l\u0131mlar\u0131, do\u011fan\u0131n sundu\u011fu olanaklar\u0131n ke\u015ffedilmesinin sonu\u00e7lar\u0131d\u0131r. Bilimsel devrimler de do\u011fay\u0131 ve do\u011fan\u0131n yasalar\u0131n\u0131\/mekanizmalar\u0131n\u0131 ke\u015ffetmek, anlamak ve insano\u011fluna do\u011fayla daha \u00fcst d\u00fczeyde bir uyumun kap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7mak demektir.
\nDo\u011fal afetlere dayan\u0131kl\u0131 bir toplumu nas\u0131l in\u015fa edebiliriz? \u0130ki y\u0131ld\u0131r i\u00e7inde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z pandemiyi g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak, bu, sadece felsefi de\u011fil g\u00fcncel ve hayati bir sorudur. Sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131n\u0131n en temel sorunu, insan-do\u011fa uyumunun \u00fcst d\u00fczeyde sa\u011flanaca\u011f\u0131 bir toplum modelinin nas\u0131l olu\u015fturulaca\u011f\u0131d\u0131r.
\nYaz\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri \u00f6zetledi\u011fimiz burjuva yolu, tam ters bir model \u00f6neriyor. Do\u011fadan ka\u00e7man\u0131n, kurtulman\u0131n, kopman\u0131n yoludur \u201ctekno-otoriter kapitalizm\u201d modeli. D\u00fczenini s\u00fcrd\u00fcrebilmek i\u00e7in imk\u00e2ns\u0131z\u0131 istemektedir burjuvazi. Bu model s\u0131n\u0131rlar\u0131na yakla\u015f\u0131yor.
\nDeprem mi oluyor; o halde daha dayan\u0131kl\u0131 binalar yapal\u0131m\u2026 Tsunami mi oluyor, okyanusa bentler kural\u0131m\u2026 Kas\u0131rgalar m\u0131 oluyor, s\u0131\u011f\u0131naklara \u00e7ekilelim\u2026 Salg\u0131n m\u0131 var; evlerimize kapanal\u0131m\u2026 B\u00f6yle bir model, bu t\u00fcr bir \u201cilerlemecilik\u201d \u00e7\u0131kmaz sokakt\u0131r. \u00d6ncelikle insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm\u00fc i\u00e7in uygulanmas\u0131 olanaks\u0131z bir model oldu\u011fu, dolay\u0131s\u0131yla e\u015fitsizli\u011fi giderek derinle\u015ftirece\u011fi i\u00e7in \u00e7\u0131kmaz sokakt\u0131r. D\u00fcnya kaynaklar\u0131 s\u0131n\u0131rs\u0131z de\u011fil. 8 milyar insan\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fcn, ortalama bir ABD\u2019li veya Fransal\u0131 veya \u0130sve\u00e7li gibi ya\u015famas\u0131n\u0131n, onlar kadar et t\u00fcketmesinin, onlar\u0131n sahip oldu\u011fu gibi arabaya sahip olmas\u0131n\u0131n, onlar kadar su t\u00fcketmesinin, onlar kadar ila\u00e7 bulabilmesinin, onlar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden konutlarda oturmas\u0131n\u0131n vb. olana\u011f\u0131 yoktur. D\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm\u00fc Kanada gibi, Norve\u00e7 gibi olamaz. Kapitalizmin modeli insanlar\u0131n t\u00fcm\u00fc i\u00e7in olanakl\u0131 de\u011fildir; d\u00fcnya kaynaklar\u0131 buna yetmez; ister istemez duvara \u00e7arpar, do\u011fan\u0131n duvar\u0131na\u2026 Deprem, sel, \u00e7\u0131\u011f vb. gibi yerel afetler de\u011fil ama Covid-19 salg\u0131n\u0131 gibi k\u00fcresel bir afet bu s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131\u011f\u0131 bize net olarak g\u00f6sterir. Demek ki, insanl\u0131\u011f\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc kurtarmak gibi bir hedefimiz varsa (toplumculuk, sosyalizm, e\u015fitlik), mevcut sistemi (mevcut uygarl\u0131k modelini) \u00e7ok daha k\u00f6kl\u00fc bir bi\u00e7imde sorgulayarak farkl\u0131 bir toplumsal ya\u015fam modeli geli\u015ftirmek zorunday\u0131z.
\nSosyalizm \u201cyar\u0131\u015fmac\u0131\u201d ve \u201cdahac\u0131\u201d bir yakla\u015f\u0131mla kurulmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131rsa ayn\u0131 \u00e7\u0131kmaz soka\u011f\u0131 payla\u015f\u0131r. Payla\u015fm\u0131\u015ft\u0131r da\u2026 \u00c7\u00fcnk\u00fc yar\u0131\u015fmac\u0131l\u0131k ve dahac\u0131l\u0131k tam da burjuva modernitesinin yakla\u015f\u0131m\u0131d\u0131r. Yar\u0131\u015f\u0131 kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131zda ve \u201cdaha \u2026\u201d oldu\u011funuzda, daha kapitalist olursunuz.
\nKoronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131, sistem sahiplerine baz\u0131 revizyonlar\u0131 dayatman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131 i\u00e7in daha k\u00f6kl\u00fc bir ele\u015ftirinin ve a\u015fma \u00e7abas\u0131n\u0131n ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 da somutla\u015ft\u0131rd\u0131. Temel g\u00fcd\u00fclerinden biri \u201cdo\u011fayla sava\u015f\u201d de\u011fil \u201cdo\u011fayla uyum\u201d olan bir toplum modeli tasarlama zorunlulu\u011fu bu ipu\u00e7lar\u0131ndan biridir. Do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n \u00fcst\u00fcne \u00e7\u0131k\u0131lamaz, do\u011fa\u00fcst\u00fc olunamaz; bunu Bilimsel Devrim ile anlad\u0131k. Do\u011fa yasalar\u0131n\u0131n zapturapt alt\u0131na al\u0131namayaca\u011f\u0131n\u0131, onunla sava\u015f\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131, ancak uyum sa\u011flanabilece\u011fini, gelinen noktada buna zorunlu oldu\u011fumuzu da anlayaca\u011f\u0131z. Bu, do\u011fa\u00fcst\u00fcl\u00fck anlay\u0131\u015f\u0131n\u0131n daha k\u00f6kten bi\u00e7imde a\u015f\u0131lmas\u0131 anlam\u0131na gelir. Bu temel paradigma de\u011fi\u015fikli\u011fi, farkl\u0131 bir d\u00fcnyay\u0131\/insan\u0131\/toplumu a\u00e7\u0131klama y\u00f6ntemini, farkl\u0131 bir bilimi, teknolojiyi do\u011furacakt\u0131r; t\u0131pk\u0131 Bilimsel Devrim d\u00f6neminde ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 gibi.<\/p>\n

***<\/p>\n

S\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131k, s\u00f6m\u00fcr\u00fc, ezen-ezilen \u00e7eli\u015fkileri (k\u0131saca uygarl\u0131\u011f\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 insan-insan \u00e7eli\u015fkileri), asl\u0131nda uyum i\u00e7inde olmas\u0131 gereken bilim ile teknoloji aras\u0131na da kama sokar; bilim-teknoloji \u00e7eli\u015fkisi yarat\u0131r. Bilimsel bilgi ve bilimsel kuram s\u0131n\u0131fsal de\u011fildir. Bilimsel bilginin \u00fcretime nas\u0131l sokulaca\u011f\u0131 demek olan teknoloji ise tamamen s\u0131n\u0131fsald\u0131r; mevcut bilginin hangi s\u0131n\u0131flar\u0131n ihtiya\u00e7lar\u0131 i\u00e7in kullan\u0131laca\u011f\u0131 ile ilgilidir. Dolay\u0131s\u0131yla s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnm\u00fc\u015fl\u00fck, bilimsel bilginin \u00fcretim s\u00fcreci i\u00e7inde \u00e7atallanmas\u0131na yol a\u00e7ar; bu alandaki b\u00fct\u00fcn etik sorunlar\u0131n da kayna\u011f\u0131n\u0131 te\u015fkil eder.
\nBilimsel kuram, insano\u011flunun do\u011fa ile uyumunun zeminini geni\u015fletir ve yeni olanaklar yarat\u0131r. G\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki teknoloji ise do\u011fa ile sava\u015f\u0131n bir arac\u0131 haline getirilmi\u015ftir. Bu durum bilim-teknoloji ili\u015fkisini \u00e7arp\u0131kla\u015ft\u0131r\u0131r, yolundan \u00e7\u0131kar\u0131r.
\n\u201c\u0130nsan-do\u011fa uyumu\u201d, \u201cinsan-insan uyumu\u201d ve \u201cbilim-teknoloji uyumu\u201d ayn\u0131 paketin unsurlar\u0131d\u0131r, birbirlerine diyalektik olarak ba\u011fl\u0131d\u0131rlar. \u201c\u0130nsan-do\u011fa sava\u015f\u0131\u201d, \u201cinsan-insan \u00e7eli\u015fkileri\u201d ve \u201cbilim-teknoloji \u00e7eli\u015fkisi\u201d de di\u011fer paketin unsurlar\u0131d\u0131r. Bu iki model, bu iki do\u011fa ve toplum anlay\u0131\u015f\u0131 \u00e7at\u0131\u015f\u0131yor.
\nCovid-19 salg\u0131n\u0131 bu kadim ve gelece\u011fe uzanan \u00e7at\u0131\u015fmay\u0131 g\u00fcncelle\u015ftirdi ve berrakla\u015ft\u0131rd\u0131. Bir musibet bin nasihatten ye\u011fdir. \u015eansl\u0131y\u0131z ki, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z musibet baz\u0131 sonu\u00e7lar \u00e7\u0131karabilmemize olanak sa\u011flayacak dozda. Daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc de olabilirdi\u2026 \u00d6rne\u011fin 65 milyon y\u0131l \u00f6nce dinozorlar bizim kadar \u015fansl\u0131 olamam\u0131\u015ft\u0131. O halde bu \u015fans\u0131 kullanmak zorunday\u0131z.
\nDo\u011fan\u0131n s\u00fcre\u00e7leri, bizim didi\u015fmelerimizle hi\u00e7 ilgilenmiyor. Devrimin bile aff\u0131 vard\u0131r ama evrimin aff\u0131 yok. Bunu kavramal\u0131y\u0131z. Ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z pandemi daha m\u00fctevaz\u0131 (yani daha do\u011fal) olmam\u0131z\u0131 \u00f6\u011fretmeli bize\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Koronavir\u00fcs salg\u0131n\u0131, sistem sahiplerine baz\u0131 revizyonlar\u0131 dayatman\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, sistem kar\u015f\u0131tlar\u0131 i\u00e7in daha k\u00f6kl\u00fc bir ele\u015ftirinin ve a\u015fma \u00e7abas\u0131n\u0131n ipu\u00e7lar\u0131n\u0131 da somutla\u015ft\u0131rd\u0131. Temel g\u00fcd\u00fclerinden biri \u201cdo\u011fayla sava\u015f\u201d de\u011fil \u201cdo\u011fayla uyum\u201d olan bir toplum modeli tasarlama zorunlulu\u011fu bu ipu\u00e7lar\u0131ndan biridir. Yakla\u015f\u0131k 1,5 y\u0131ld\u0131r t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 kas\u0131p kavuran Covid-19 salg\u0131n\u0131, d\u00fcnya sava\u015flar\u0131yla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lacak \u00e7apta b\u00fcy\u00fck bir olay. […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":50383,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[7709,38,512,510],"tags":[7712,5247,6708],"class_list":["post-50382","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-206-sayi","category-dergi-sayilari","category-parantez","category-surekli-bolumler","tag-covid-sonrasi-dunya","tag-ender-helvacioglu","tag-parantez"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t