{"id":50838,"date":"2021-07-01T00:00:54","date_gmt":"2021-06-30T21:00:54","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=50838"},"modified":"2021-06-30T19:38:05","modified_gmt":"2021-06-30T16:38:05","slug":"safsataya-karsi-suphe-tesadufe-karsi-akil-einsteinin-beynini-yemek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2021\/07\/01\/safsataya-karsi-suphe-tesadufe-karsi-akil-einsteinin-beynini-yemek","title":{"rendered":"Safsataya Kar\u015f\u0131 \u015e\u00fcphe, Tesad\u00fcfe Kar\u015f\u0131 Ak\u0131l: Einstein\u2019\u0131n Beynini Yemek"},"content":{"rendered":"

Haber kayna\u011f\u0131n\u0131z ister televizyon olsun isterse sosyal medya, g\u00fcn\u00fc \u201cuzmanlara g\u00f6re\u201d kal\u0131b\u0131yla ba\u015flayan bir habere denk gelmeden bitirmeniz olas\u0131 de\u011fil. Son bir y\u0131lda durumun nas\u0131l vahimle\u015febildi\u011fine bir kez daha tan\u0131k olduk. S\u00f6zdebilimin daha tan\u0131d\u0131k hastal\u0131\u011f\u0131 kanser s\u00f6z konusu oldu\u011funda keskin olan c\u00fcmleler, Covid-19\u2019la birlikte -m\u0131\u015f ekiyle tamamlanmaya ba\u015flad\u0131, nerede oldu\u011fu dahi bilinmeyen \u00fcniversitelerde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131 payla\u015f\u0131ld\u0131k\u00e7a kaos b\u00fcy\u00fcd\u00fc. Bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n sonu\u00e7lar\u0131ndan s\u00f6z etmeye \u00e7al\u0131\u015fanlar\u0131n sesi bir u\u011fultuya kar\u0131\u015ft\u0131, ortada ger\u00e7ekten bir rivayetler bombard\u0131man\u0131 vard\u0131 ve ne yaz\u0131k ki, hala sonlanmad\u0131. Ku\u015fkusuz sorun b\u00fcy\u00fck bir bilinmezin i\u00e7inde do\u011fruyu aramaktan de\u011fil medya ve bilim okuryazarl\u0131\u011f\u0131ndan bihaber olmaktan kaynaklan\u0131yordu. Televizyonda, sosyal medyada, mesajla\u015fma uygulamalar\u0131nda\u2026 Safsatalar ve s\u00f6zdebilim haberleri -belki de hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 kadar- ku\u015fatt\u0131 d\u00f6rt bir yan\u0131m\u0131z\u0131. \u00d6yleyse ilk gen\u00e7lik d\u00f6nemi i\u00e7in k\u00f6t\u00fc bilim ya da yanl\u0131\u015f bi\u00e7imde aktar\u0131lan iyi bilimi ay\u0131rt etme yollar\u0131n\u0131 ele alan Einstein\u2019\u0131n Beynini Yemek<\/em>: \u0130yi, K\u00f6t\u00fc ve S\u00f6zdebilim<\/em>\u2019den s\u00f6z etmenin tam vakti.
\nDiane Swanson i\u015fe en s\u0131k rastlanan haberlerden \u00f6rneklerle; bilimin yiyip i\u00e7tiklerimizden g\u00fcne\u015f g\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcze, yara band\u0131m\u0131zdan internet h\u0131z\u0131m\u0131za de\u011fin hayat\u0131m\u0131z\u0131n her an\u0131nda oldu\u011funu anlatmakla ba\u015fl\u0131yor. K\u00f6t\u00fc bilimi ay\u0131rt etmenin \u00f6n ko\u015fulunun bilim \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnmekten ge\u00e7ti\u011fine, onu bulu\u015flar tarihi olarak alg\u0131lamay\u0131 a\u015fmak gerekti\u011fine de\u011finiyor. Bilim G\u00f6zetimi ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda, bilimsel y\u00f6nteme dair temel ta\u015flarda ad\u0131mlamay\u0131 \u00f6\u011fretti\u011fi gen\u00e7 okura, ara\u015ft\u0131rmay\u0131 tart\u0131\u015fabilmenin yollar\u0131ndan s\u00f6z ediyor yazar. Bir ara\u015ft\u0131rma sonucunun do\u011frulu\u011funa nas\u0131l ikna olursun? Mahalledeki dondurmac\u0131ya kadar herkesin dilinde oldu\u011funda m\u0131 yoksa her kanalda s\u00f6z edildi\u011finde mi? Bunlarla yetinmeyen bilin\u00e7li bir okur olarak bilimsel dergilerde yay\u0131nlanm\u0131\u015f olmas\u0131 \u015fart\u0131n\u0131 m\u0131 arars\u0131n yoksa? Peki ya bu da yeterli de\u011filse? \u0130\u015fte bu noktada \u201cZ\u0131rva Z\u0131mbalayan\u201d giriyor devreye ve okurlar\u0131n ya\u015f grubuna bir hayli uygun, g\u00fcn i\u00e7inde s\u0131k\u00e7a i\u015fittikleri \u201cdi\u015f \u00e7\u00fcr\u00fcklerinden korunma\u201d temas\u0131 \u00fczerinden bir bilimsel ara\u015ft\u0131rmay\u0131 okurken sorulmas\u0131 gereken sorular\u0131 s\u0131ral\u0131yor. Einstein\u2019\u0131n Beynini Yemek<\/em>, ara\u015ft\u0131rmac\u0131n\u0131n e\u011fitimi, \u00e7al\u0131\u015fma ko\u015fullar\u0131, \u00f6rneklemin toplulu\u011fu temsil niteli\u011fi, kontrol grubu kullan\u0131m\u0131 gibi \u00e7al\u0131\u015fma s\u00fcrecine dair ba\u015fl\u0131klar ile ara\u015ft\u0131rman\u0131n kim taraf\u0131ndan finanse edildi\u011fi, sponsorluk ili\u015fkilerinin sonuca ne derece etki etti\u011fi, sonu\u00e7lar\u0131n belli bir yoruma varmak amac\u0131yla k\u00f6t\u00fcye kullan\u0131lmas\u0131, verilerin tam ve tarafs\u0131z nitelikte olmas\u0131 gibi hayli kritik ama s\u0131k\u00e7a g\u00f6lgede kalan sorgulama ad\u0131mlar\u0131n\u0131 tarih notlar\u0131, kaykay sat\u0131\u015flar\u0131 ya da kot pantolonlara dair ara\u015ft\u0131rmalar \u00fczerinden detayland\u0131r\u0131yor.
\nBilimsel ara\u015ft\u0131rma y\u00f6ntemlerine h\u00e2kimiyet herkesin sahip olmas\u0131 gereken de\u011ferli bir nitelik ancak ezici \u00e7o\u011funlu\u011fun -ve \u00f6zellikle kitab\u0131n hedef kitlesinin- ara\u015ft\u0131rmalara bilimsel dergilerden de\u011fil medyadan ula\u015ft\u0131\u011f\u0131 da a\u015fik\u00e2r. Kitab\u0131n Medya G\u00f6zetimi b\u00f6l\u00fcm\u00fc, ara\u015ft\u0131rmalara eksik, yanl\u0131 ya da do\u011frudan \u00e7arp\u0131t\u0131lm\u0131\u015f bi\u00e7imde yer veren haberleri do\u011fru okuma y\u00f6ntemlerinden s\u00f6z ediyor. \u00a0Medya her an her yerde ve maalesef manip\u00fclasyon da \u00f6yle. Bu y\u00fczden gen\u00e7 bilim okurunun ilk i\u015fi abart\u0131n\u0131n \u00e7ekicili\u011fine kap\u0131lmaktan ka\u00e7\u0131nmak ve soru sormaktan, sorgulamaktan asla vazge\u00e7memek: Haber sansasyon yaratmay\u0131 m\u0131 ama\u00e7l\u0131yor? En ilgi \u00e7ekici habere imza atmak u\u011fruna verilerin kesin olmad\u0131\u011f\u0131na de\u011finilmemi\u015f olabilir mi? Ara\u015ft\u0131rma sonu\u00e7lar\u0131 belli bir etki yaratma amac\u0131yla c\u0131mb\u0131zlanm\u0131\u015f m\u0131? Sponsorluk ili\u015fkileri ve reklam a\u011flar\u0131na dair soru k\u00fcmeleri yani medya s\u00f6z konusu oldu\u011funda en y\u00fcksek sesle sorulmas\u0131 gerekenler. Medya G\u00f6zetimi, bay\u0131ltan \u015fekerleme, u\u00e7aktan d\u00fc\u015fen buz par\u00e7as\u0131 gibi sansasyonel haber \u00f6rnekleri e\u015fli\u011finde, gen\u00e7 okuruna sermayenin bilimsel ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 nas\u0131l manip\u00fcle edebildi\u011fini anlat\u0131p; \u201cabart\u0131l\u0131 iddialar\u201da \u201cak\u0131ll\u0131ca kar\u015f\u0131l\u0131klar\u201d \u00fcretmeyi \u00f6\u011fretiyor.
\nBunca s\u00f6zdebilim \u00f6rne\u011fiyle ku\u015fat\u0131lm\u0131\u015fken ak\u0131l tuzaklar\u0131na d\u00fc\u015fmemek her zaman sand\u0131\u011f\u0131m\u0131z kadar kolay de\u011fil, ara\u015ft\u0131rmay\u0131 tart\u0131\u015fmak ya da medyada kullan\u0131m\u0131na ele\u015ftirel yakla\u015fmak yeterli olmayabiliyor. Ak\u0131l G\u00f6zetimi b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde Swanson, yay\u0131lan s\u00f6ylentiler ya da \u00e7eli\u015fkili bilgiler kar\u015f\u0131s\u0131nda do\u011fru bi\u00e7imde mant\u0131k y\u00fcr\u00fctmenin yollar\u0131n\u0131 s\u0131ral\u0131yor. Kolaya ka\u00e7\u0131p bilimsel ara\u015ft\u0131rma basamaklar\u0131n\u0131 pas ge\u00e7me, pop\u00fclere teslim olma, tecr\u00fcbeleri bilginin nesnelli\u011fine tercih etme, bilimsel kan\u0131tlara kar\u015f\u0131 anekdotlar\u0131 se\u00e7me, tesad\u00fcflere anlam y\u00fckleme gibi ihtimaller \u00fczerinden okurunu kendini sorgulamaya davet ediyor. K\u00f6t\u00fc bilime kap\u0131lmaman\u0131n re\u00e7etesi a\u00e7\u0131k: \u015e\u00fcpheye g\u00fcven, inan\u0131\u015flarla m\u00fccadele et ve hep daha fazlas\u0131n\u0131 bilmeyi hedefle.
\nEinstein\u2019\u0131n Beynini Yemek<\/em>, bilimsel y\u00f6nteme dair temel bilgilerle \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131 yolu k\u00f6t\u00fc bilim habercili\u011fine kar\u015f\u0131 kazanma stratejileri ile sonland\u0131r\u0131yor; okurunun hayat\u0131nda do\u011frudan kar\u015f\u0131l\u0131k bulabilecek olaylar, sansasyonel haberler ve bilim tarihine de\u011finilerle iyi ve k\u00f6t\u00fc bilim aras\u0131na net bir \u00e7izgi \u00e7ekiyor. Gen\u00e7 okuruna bilimden taraf olmak, do\u011fruda durmak i\u00e7in her daim temkinli, ilgili, bilgili ve ele\u015ftirel olmak gerekti\u011fini her biri yeni sorulara i\u015faret eden listeler ve ill\u00fcstrasyonlarla anlat\u0131rken, yaln\u0131zca bir ara\u015ft\u0131rmay\u0131 sorgulamay\u0131 ya da medya metinlerini ele\u015ftirebilmeyi de\u011fil kendi arg\u00fcmanlar\u0131n\u0131 \u00fcretebilmeyi ve s\u00f6zdebilim kar\u015f\u0131s\u0131nda ata\u011fa ge\u00e7erek tutars\u0131z iddialar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fctebilmeyi de \u00f6\u011fretiyor.
\nEinstein\u2019\u0131n Beynini Yemek: \u0130yi, K\u00f6t\u00fc ve S\u00f6zdebilim, Diane Swanson, Resimleyen: Francis Blake, \u00c7ev. \u015eiirsel Ta\u015f, \u00c7\u0131nar Yay\u0131nlar\u0131, 2020, 140s.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Haber kayna\u011f\u0131n\u0131z ister televizyon olsun isterse sosyal medya, g\u00fcn\u00fc \u201cuzmanlara g\u00f6re\u201d kal\u0131b\u0131yla ba\u015flayan bir habere denk gelmeden bitirmeniz olas\u0131 de\u011fil. Son bir y\u0131lda durumun nas\u0131l vahimle\u015febildi\u011fine bir kez daha tan\u0131k olduk. S\u00f6zdebilimin daha tan\u0131d\u0131k hastal\u0131\u011f\u0131 kanser s\u00f6z konusu oldu\u011funda keskin olan c\u00fcmleler, Covid-19\u2019la birlikte -m\u0131\u015f ekiyle tamamlanmaya ba\u015flad\u0131, nerede oldu\u011fu dahi bilinmeyen \u00fcniversitelerde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rma […]<\/p>\n","protected":false},"author":2739,"featured_media":50839,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[7775,38,513,510,511],"tags":[7793,7791,7217,7792],"class_list":["post-50838","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-207-sayi","category-dergi-sayilari","category-kitapcil","category-surekli-bolumler","category-yayin-dunyasi","tag-cinar-yayinlari","tag-einsteinin-beynini-yemek-iyi","tag-isil-kizilirmak","tag-kotu-ve-sozdebilim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t