{"id":50917,"date":"2021-07-14T13:16:45","date_gmt":"2021-07-14T10:16:45","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=50917"},"modified":"2021-07-14T13:24:26","modified_gmt":"2021-07-14T10:24:26","slug":"yeni-teknolojiler-ile-ekolojik-yikim-onlenebilir-mi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2021\/07\/14\/yeni-teknolojiler-ile-ekolojik-yikim-onlenebilir-mi","title":{"rendered":"Yeni teknolojiler ile ekolojik y\u0131k\u0131m \u00f6nlenebilir mi?"},"content":{"rendered":"

T\u00fcm d\u00fcnyada ekoloji\/ekolojik y\u0131k\u0131m gibi tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrerken bir yanda da sistem i\u00e7erisinde aranmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u201c\u00e7\u00f6z\u00fcmler\u201d ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geliyoruz. Elektrikli ara\u00e7lar, yapay zek\u00e2, alternatif enerji bi\u00e7imleri vb. gibi g\u00fcndemimize oturan kimi projelerin ne denli \u00e7\u00f6z\u00fcm odakl\u0131 oldu\u011fu ise ba\u015fka tart\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fcndeme getiriyor. Dolay\u0131s\u0131yla ak\u0131llara \u015fu sorular tak\u0131l\u0131yor: “Kurall\u0131” ve “ye\u015fil” bir kapitalizm olanakl\u0131 m\u0131? Yapay zek\u00e2, \u00e7evre sorunlar\u0131 konusunda \u00e7\u00f6z\u00fcm \u00f6nerileri sunabilir mi?<\/p>\n

\u00c7evre: madenler ve bulut bili\u015fim
\n<\/strong>YZ denilince ilk akla gelen algoritmalar, veriler, bulut mimarileri ve g\u00f6steri\u015fli uygulamalar. Oysa bunlar\u0131n hi\u00e7biri bilgisayarlar\u0131n bile\u015fenlerinde kullan\u0131lan mineral ve kaynaklar olmadan in\u015fa edilemez. H\u00e2l\u00e2 madenler ve zor ko\u015fullarda bu madenlerde \u00e7al\u0131\u015fanlar var. YZ \u00e7a\u011f\u0131nda \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir ger\u00e7ek! Veri madencili\u011fi \u00f6nemli ama Crawford\u2019un (2021) alt\u0131n\u0131 \u00e7izdi\u011fi gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde YZ\u2019nin temelini olu\u015fturan bulut bili\u015fim; kayalardan, lityumdan ve ham petrolden yap\u0131l\u0131r.<\/p>\n

Tesla\u2019n\u0131n Model S elektrikli otomobilleri pil tak\u0131m\u0131 i\u00e7in 60 kg\u2019dan fazla lityuma ihtiya\u00e7 duyar. Bu tip piller, arabalar gibi \u00e7ok g\u00fc\u00e7 isteyen ara\u00e7lar i\u00e7in uygun olmasa da \u015fimdilik eldeki en iyi se\u00e7enektir. Bu nedenle Tesla, d\u00fcnyan\u0131n bir numaral\u0131 lityum iyon pil t\u00fcketicisidir. Ama k\u00fcresel hesaplama ve ticaret de ayn\u0131 gereksinimlere sahip. \u015earj edilebilir lityum iyon piller, mobil cihazlar ve diz\u00fcst\u00fc bilgisayarlar, ev i\u00e7i dijital yard\u0131mc\u0131lar ve veri merkezlerinin yedeklenmesi i\u00e7in gereklidir.<\/p>\n

A\u011f y\u00f6nlendiricilerinden pillere ve veri merkezlerine kadar YZ a\u011f\u0131ndaki her nesne, d\u00fcnyan\u0131n i\u00e7inde olu\u015fmas\u0131 milyarlarca y\u0131l gerektiren \u00f6geler kullan\u0131larak in\u015fa edilir. Daha fazla sat\u0131\u015f yapmak ve k\u00e2r\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in milyarlarca y\u0131lda olu\u015fan kaynaklar, \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir bi\u00e7imde ger\u00e7ekle\u015ftirilen hafriyat, i\u015fleme, kar\u0131\u015ft\u0131rma, eritme vb. s\u00fcre\u00e7lerden sonra binlerce kilometre uza\u011fa ta\u015f\u0131narak cihazlar\u0131n \u00fcretiminde kullan\u0131l\u0131r. Daha sonra bu cihazlar at\u0131l\u0131r ve e-at\u0131k olarak d\u00fcnyan\u0131n yoksul b\u00f6lgelerine g\u00f6nderilir. Amazon Echo ve iPhone gibi cihazlara sadece birka\u00e7 y\u0131l \u00f6m\u00fcr bi\u00e7ilir. Bir ak\u0131ll\u0131 telefonun ortalama \u00f6mr\u00fc 4,7 y\u0131ld\u0131r.\"\"<\/p>\n

S\u00f6z konusu madenler ise sonsuz de\u011fil. 2020\u2019de ABD Jeoloji Ara\u015ft\u0131rmalar\u0131nda yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fmadan tedarik riski olan 23 maden listelenmi\u015fti. (https:\/\/advances.sciencemag.org\/content\/6\/8\/eaay8647). Bu elementler aras\u0131nda, iPhone\u2019un hoparl\u00f6rlerinde ve elektrikli ara\u00e7 motorlar\u0131nda kullan\u0131lan disprozyum; askeri cihazlarda ve insans\u0131z hava ara\u00e7lar\u0131nda kullan\u0131lan germanyum; lityum iyon pillerinin performans\u0131n\u0131 art\u0131ran kobalt da var. Ayr\u0131ca on yedi nadir toprak elementi (lantan, cerium, praseodimyum, neodimyum, prometyum, samaryum, \u00f6ropyum, gadolinyum, terbiyum, disprosyum, holmiyum, erbium, tulyum, iterbiyum, lutesyum, skandiyum ve itriyum) diz\u00fcst\u00fc bilgisayar ve ak\u0131ll\u0131 telefonlarda (bunlar\u0131 daha k\u00fc\u00e7\u00fck ve hafif yapmak i\u00e7in); renkli ekranlar, kamera lensleri ve sabit disklerde; fiber optik kablolar ve mobil ileti\u015fim kulelerinde kullan\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Madencilik, y\u0131llard\u0131r oldu\u011fu gibi sava\u015f\u0131, k\u0131tl\u0131\u011f\u0131 ve \u00f6l\u00fcm\u00fc de beraberinde getiriyor. Bu nedenle ABD\u2019de 2010 y\u0131l\u0131nda getirilen bir d\u00fczenlemeyle, Demokratik Kongo Cumhuriyeti \u00e7evresindeki b\u00f6lgeden alt\u0131n, kalay, tungsten ve tantal kullanan \u015firketlere bu minerallerin nereden geldi\u011fini ve sat\u0131\u015f\u0131n b\u00f6lgedeki silahl\u0131 milisleri finanse edip etmedi\u011fini takip etme zorunlulu\u011fu getirilmi\u015f. \u00c7\u00fcnk\u00fc insanlar\u0131n modern k\u00f6lelik ko\u015fullar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 madencilikten elde edilen kazan\u00e7, y\u0131llard\u0131r binlerce ki\u015finin \u00f6lmesine ve milyonlarca ki\u015finin s\u00fcr\u00fclmesine neden olan sava\u015f\u0131 finanse ediyor.<\/p>\n

Bilgisayar \u00fcreticisi Dell\u2019e g\u00f6re d\u00fczenleme, gerekli metal ve mineral tedarik zincirlerinin karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131 nedeniyle bilgisayar \u00fcreticilerine b\u00fcy\u00fck zorluklar \u00e7\u0131kar\u0131yor. Fakat bili\u015fim \u015firketleri bu d\u00fczenlemeyi atlatman\u0131n yolunu da bulmu\u015flar. Intel ve Apple, d\u00fczenlemenin zorunlu k\u0131ld\u0131\u011f\u0131 de\u011ferlendirmeleri Kongo d\u0131\u015f\u0131ndaki izabe (madenleri ergitme, s\u0131v\u0131 durumuna getirme) tesislerinde ve \u00e7o\u011funlukla da yerel uzmanlara yapt\u0131r\u0131yor. Hollanda k\u00f6kenli bir firma olan Philips de benzer bir yol izleyerek yasa d\u0131\u015f\u0131 yollardan elde edilen madenleri do\u011frudan Kongolu sat\u0131c\u0131lardan almak yerine arac\u0131lardan al\u0131yor.<\/p>\n

Crawford (2021), Kongo\u2019nun u\u00e7 bir \u00f6rnek oldu\u011funu ve \u00e7o\u011fu mineralin do\u011frudan sava\u015f b\u00f6lgelerinden elde edilmedi\u011fini kabul etmekle beraber s\u00f6z konusu madencilik faaliyetlerinin insan sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na etkilerinin ve neden oldu\u011fu \u00e7evresel y\u0131k\u0131m\u0131n g\u00f6z ard\u0131 edilemeyece\u011fini savunuyor. Dijital teknolojiler i\u00e7in kullan\u0131lan madenleri \u00e7\u0131karma faaliyetlerinin arkalar\u0131nda asitle a\u011fart\u0131lm\u0131\u015f nehirler, topraklar\u0131 kaz\u0131nm\u0131\u015f araziler ve nesli t\u00fckenmi\u015f bitkiler ve hayvanlar b\u0131rakt\u0131klar\u0131na dikkati \u00e7ekiyor. \u00d6rne\u011fin \u00c7in, d\u00fcnyadaki toprak minerallerinin % 95\u2019ini sa\u011flasa da \u00c7in\u2019in pazar hakimiyeti jeolojik zenginli\u011finden \u00e7ok neden oldu\u011fu \u00e7evresel tahribat\u0131n sorumlulu\u011funu almamas\u0131na dayan\u0131yor. \u00c7in, neodimyum ve seryum gibi toprak minerallerini kullanabilir hale getirmek i\u00e7in b\u00fcy\u00fck hacimlerde s\u00fclf\u00fcrik ve nitrik asit kullan\u0131m\u0131n\u0131 g\u00f6ze alarak \u00e7evre felaketlerine neden olabiliyor (https:\/\/www.bbc.com\/future\/article\/20150402-the-worst-place-on-earth).<\/p>\n

Benzer bir \u00e7evre tahribat\u0131na d\u00fcnyan\u0131n ikinci metal \u00fcreticisi Endonezya\u2019da da rastl\u0131yoruz. PT Timah adl\u0131 \u015firket, Samsung\u2019a do\u011frudan, Sony, LG, and Foxconn\u2019a arac\u0131lar \u00fczerinden kalay sat\u0131yor. Kalay madencili\u011fi k\u00e2rl\u0131 bir i\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen gerisinde buldozerle y\u0131k\u0131lan \u00e7iftlikler ve ormanlar, yok olan bal\u0131k ve mercan resifleri b\u0131rakm\u0131\u015f. Bir zamanlar palmiyelerle \u00e7evrili sahillerinin yok olmas\u0131 turizmi \u00e7\u00f6kertmi\u015f.\"\"<\/p>\n

Ba\u015fta bulut bili\u015fim olmak \u00fczere bili\u015fim teknolojileri pazarlan\u0131rken en s\u0131k g\u00fcndeme gelen tezlerden biri de kullan\u0131lan teknolojilerin \u00e7evre dostu olmas\u0131. Dijital teknolojiler, karbon ayak izleri, fosil yak\u0131tlar ve kirlilik ba\u011flam\u0131nda pek g\u00fcndeme gelmiyorlar. Bulut metaforu Vincent Mosco\u2019nun To the cloud: Big data in a turbulent world adl\u0131 kitab\u0131nda ayr\u0131nt\u0131l\u0131 bir bi\u00e7imde tart\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 gibi, do\u011fal ve \u00e7evreye zarar vermeyen bir \u015feyi ima ediyor. Teknoloji sekt\u00f6r\u00fc s\u0131kl\u0131kla \u00e7evre politikalar\u0131, s\u00fcrd\u00fcr\u00fclebilirlik giri\u015fimleri ve iklim de\u011fi\u015fikli\u011fine kar\u015f\u0131 geli\u015ftirdi\u011fi \u00e7\u00f6z\u00fcmlerle g\u00fcndeme gelmeye veya kendilerinin \u00e7evre dostu oldu\u011funa dair bir alg\u0131 yaratmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Ancak Amazon Web Services veya Microsoft Azure gibi bulut altyap\u0131lar\u0131 i\u00e7in harcanan enerji miktar\u0131 \u00e7ok fazla ve s\u00fcrekli art\u0131yor. Bulut merkezleri, su ve elektri\u011fi hesaplama g\u00fcc\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcrken b\u00fcy\u00fck miktarda \u00e7evresel hasara neden oluyorlar. Su, ona ihtiyac\u0131 olanlardan al\u0131narak sunucular\u0131 so\u011futmak i\u00e7in kullan\u0131l\u0131yor. Veri merkezlerini daha enerji verimli hale getirmek ve yenilenebilir enerji kullan\u0131m\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in b\u00fcy\u00fck \u00e7aba g\u00f6sterilse de d\u00fcnyan\u0131n bili\u015fim teknolojileri altyap\u0131s\u0131n\u0131n karbon ayak izi her ge\u00e7en g\u00fcn art\u0131yor. Teknoloji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn 2040 y\u0131l\u0131na kadar k\u00fcresel sera gaz\u0131 emisyonlar\u0131n\u0131n y\u00fczde 14\u2019\u00fcne eri\u015fmesi bekleniyor.<\/p>\n

YZ modellerinde h\u0131z ve do\u011fruluk talebi art\u0131k\u00e7a ihtiya\u00e7 duyulan enerji miktar\u0131 da art\u0131yor. Do\u011fal dil i\u015fleme modellerinin karbon ayak izini tahmin etme ama\u00e7l\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar olsa da teknoloji sekt\u00f6r\u00fcn\u00fcn yapay zek\u00e2 modelleri taraf\u0131ndan \u00fcretilen enerji t\u00fcketimi \u015firketlerin \u00f6zenle korudu\u011fu bir s\u0131r. Ama \u015firketler de neden olduklar\u0131 zarar\u0131n fark\u0131nda. Apple ve Google, karbon n\u00f6tr (bir ki\u015fi veya kurumun sald\u0131\u011f\u0131 sera gazlar\u0131n\u0131 dengelemek ve net olarak s\u0131f\u0131r sera gaz\u0131na ula\u015fabilmek i\u00e7in, sal\u0131nan sera gaz\u0131 miktar\u0131na e\u015fde\u011fer sera gaz sal\u0131m\u0131na engel olacak projeler ger\u00e7ekle\u015ftirmesi, bkz. https:\/\/www.bbc.com\/turkce\/haberler-dunya-54262935) oldu\u011funu iddia ediyor; Microsoft 2030\u2019a kadar karbon negatif olmay\u0131 vaat ediyor.<\/p>\n

Kaynak: <\/strong>https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2021\/07\/01\/yapay-zeka-teknolojilerinin-arka-yuzu\/<\/p>\n

Not:<\/strong> Bu yaz\u0131 Bilim ve Gelecek<\/em> dergisinin 207. say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanan, \u0130zlem G\u00f6z\u00fckele\u015f’in kaleme ald\u0131\u011f\u0131 “Yapay zek\u00e2 teknolojilerinin arka y\u00fcz\u00fc” ba\u015fl\u0131kl\u0131 yaz\u0131dan bir b\u00f6l\u00fcmd\u00fcr. Yaz\u0131n\u0131n tamam\u0131na linkten<\/a> ula\u015fabilirsiniz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00fcm d\u00fcnyada ekoloji\/ekolojik y\u0131k\u0131m gibi tart\u0131\u015fmalar s\u00fcrerken bir yanda da sistem i\u00e7erisinde aranmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lan \u201c\u00e7\u00f6z\u00fcmler\u201d ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya geliyoruz. Elektrikli ara\u00e7lar, yapay zek\u00e2, alternatif enerji bi\u00e7imleri vb. gibi g\u00fcndemimize oturan kimi projelerin ne denli \u00e7\u00f6z\u00fcm odakl\u0131 oldu\u011fu ise ba\u015fka tart\u0131\u015fmalar\u0131 g\u00fcndeme getiriyor. Dolay\u0131s\u0131yla ak\u0131llara \u015fu sorular tak\u0131l\u0131yor: “Kurall\u0131” ve “ye\u015fil” bir kapitalizm olanakl\u0131 m\u0131? Yapay […]<\/p>\n","protected":false},"author":429,"featured_media":50923,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19],"tags":[198,199,433,7815,988,7816],"class_list":["post-50917","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","tag-cevre","tag-ekoloji","tag-kapitalizm","tag-lityum","tag-lityum-iyon","tag-maden"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t