![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/4-1-300x293-1.jpg\")
\u0130nsanlar bazen kendilerinin Taylor\u2019u oluyorlar ve i\u015f performanslar\u0131n\u0131 art\u0131rmak i\u00e7in \u00f6ztakibi tercih edebiliyorlar. Bunun d\u0131\u015f\u0131nda g\u00fcndelik ya\u015famda de\u011fi\u015fen ruh hallerini takip etmeye yard\u0131mc\u0131 olan uygulamalar da var (bkz. https:\/\/www.everydayhealth.com\/columns\/therese-borchard-sanity-break\/the-6-best-moodapps\/). \u00d6rne\u011fin bu uygulamalardan MoodKit iki klinik psikolog taraf\u0131ndan geli\u015ftirilmi\u015f ve uygulaman\u0131n bili\u015fsel davran\u0131\u015f\u00e7\u0131 tedavinin ilke ve tekniklerine dayand\u0131\u011f\u0131 iddia ediliyor. Moodkit, sadece ruh halinizi de\u011fil, genel olarak esenli\u011finizi de geli\u015ftirmeyi hedefliyor. CNet bu uygulamay\u0131 yan\u0131n\u0131zda kendi psikolo\u011funuzu ta\u015f\u0131maya benzetiyor (https:\/\/www.cnet.com\/news\/moodkit-can-an-app-improve-yourmood\/).<\/p>\n
Neff ve Nafus\u2019un (2016) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi bazen \u00f6ztakibin nedeni sadece yeni \u015feyler denemek olabiliyor. \u00d6ztakip cihazlar\u0131 sadece merak ve e\u011flence i\u00e7in kullan\u0131labiliyor. Y\u00fcr\u00fcd\u00fckleri her soka\u011f\u0131 takip ederek \u015fehri ke\u015ffetmeyi deneyenler \u00e7\u0131kabiliyor. Herhangi bir sa\u011fl\u0131k sorunu olmadan kalp at\u0131\u015f h\u0131z\u0131n\u0131 takip eden ve veriden ilgin\u00e7 \u015feyler \u00e7\u0131karmaya \u00e7al\u0131\u015fanlar da var.<\/p>\n
\u00d6ztakip ve onun farkl\u0131 bi\u00e7imleri olan hayat kayd\u0131 tutma (life logging), \u00f6zdeneyleme (self-experimentation) gibi uygulamalar\u0131n tamamen yeni oldu\u011fu s\u00f6ylenemez. 18. y\u00fczy\u0131lda ya\u015fam\u0131\u015f bir siyaset\u00e7i olan Benjamin Franklin, \u00e7izelge ve notlarla zaman\u0131n\u0131 nas\u0131l ge\u00e7irdi\u011finin kayd\u0131n\u0131 tutuyordu. \u0130leti\u015fim bilimci Lee Humphreys 18. Ve 19. y\u00fczy\u0131lda bu tip ki\u015fisel kay\u0131tlar tutman\u0131n ve insanlarla payla\u015fman\u0131n yayg\u0131n oldu\u011funu yaz\u0131yor ve bunu g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki twitter payla\u015f\u0131mlar\u0131na benzetiyor. 20. y\u00fczy\u0131l mucitlerinden Buckminster Fuller de 1920\u2019de koca bir deftere her 15 dakikada bir hayat\u0131n\u0131 kaydetmeye ba\u015flam\u0131\u015f ve 1983\u2019te \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcnde arkas\u0131nda faturalar\u0131n, gazetelerden kesilen kup\u00fcrlerin, yaz\u0131\u015fmalar\u0131n, notlar\u0131n ve karalamalar\u0131n oldu\u011fu 80 metrelik bir defter b\u0131rakm\u0131\u015f.<\/p>\n
\u0130buprofen, s\u0131tma a\u015f\u0131s\u0131 ve sinirbiliminin geli\u015fiminde oldu\u011fu gibi \u00f6zdeneylemenin tarihte \u00f6nemli bir yeri var. Hatta bu u\u011furda baz\u0131 bilimciler ya\u015famlar\u0131n\u0131 tehlikeye atm\u0131\u015f (https:\/\/evrimagaci.org\/bilim-adinah a y a t i n i \u2013 r i s k e \u2013 e d e n \u2013 1 0 \u2013 b i l i m \u2013 insani-1630).<\/p>\n
\u00d6ztakip daha \u00f6nce de varsa g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki uygulamalar\u0131 \u00f6ncekilerden farkl\u0131 k\u0131lan ne? Neff ve Nafus (2016) bu farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 teknolojideki de\u011fi\u015fim ve biyomedikalle\u015fme ile a\u00e7\u0131kl\u0131yor. Son y\u0131llarda bilimciler ve m\u00fchendisler \u00e7ok \u00e7e\u015fitli olgular\u0131n elektronik olarak alg\u0131lanabilirli\u011fi \u00fczerine \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar ve bu alanda \u00f6nemli ilerlemeler kaydedildi. Ak\u0131ll\u0131 telefonlar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131, alg\u0131lay\u0131c\u0131 ve alg\u0131lay\u0131c\u0131 sistemlerini olu\u015fturan di\u011fer bile\u015fenlerdeki minyat\u00fcrle\u015fme, ba\u011flant\u0131 ve depolama altyap\u0131s\u0131ndaki geli\u015fmeler, alg\u0131lay\u0131c\u0131lar\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. 1980\u2019lerde filizlenen, bilgisayar\u0131n sadece ofislerde de\u011fil, insan bedeni de dahil olmak \u00fczere her zaman ve her yerde olabilece\u011fi (ubiquitous computing) d\u00fc\u015f\u00fcncesi, son y\u0131llarda giyilebilir teknolojilerle hayata ge\u00e7iriliyor. Giyilebilir teknolojilerin tasar\u0131m\u0131n\u0131 etkileyen bir ba\u015fka \u00f6nemli karar ise bilgisayarlar\u0131n insanlar\u0131 belirli davran\u0131\u015flar\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftirmeye y\u00f6nlendirmek amac\u0131yla kullan\u0131lmas\u0131 (persuasive computing). Oyunla\u015ft\u0131rma stratejisiyle giyilebilir teknolojilerin y\u00f6nlendiricili\u011fi art\u0131r\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131yor. \u00d6rne\u011fin, GymPact adl\u0131 uygulamaya abone olan kullan\u0131c\u0131lardan belirlenen g\u00fcnlerde spor salonuna gitmeleri isteniyor. Gitmeyenler, GPS verileri sayesinde tespit ediliyor ve ceza olarak kredi kartlar\u0131ndan para \u00e7ekiliyor. Daha sonra bu para, ba\u015far\u0131l\u0131, spor salonuna gitmeyi aksatmayanlar aras\u0131nda payla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor (https:\/\/www.theatlantic.com\/magazine\/archive\/2012\/06\/ the-perfected-self\/308970\/). Oyunla\u015ft\u0131rman\u0131n yan\u0131nda sosyal a\u011flar da \u00f6ztakibi ge\u00e7mi\u015fteki \u00f6rneklerinden farkl\u0131la\u015ft\u0131ran ve yayg\u0131nla\u015ft\u0131ran bir ba\u015fka teknolojik geli\u015fme. Bir\u00e7ok uygulama ve cihaz, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n etkinliklerini yak\u0131n \u00e7evreleriyle payla\u015fmas\u0131n\u0131, onlar\u0131 yar\u0131\u015fmaya ya da deste\u011fe \u00e7a\u011f\u0131rmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yor.<\/p>\n
Neff ve Nafus\u2019un (2016) i\u015faret etti\u011fi ikinci farkl\u0131l\u0131k olan biyomedikalle\u015fme ise, \u015feylerin biyolojik ve t\u0131bbi terimlerle a\u00e7\u0131kland\u0131\u011f\u0131 k\u00fclt\u00fcrel bir de\u011fi\u015fimi ifade ediyor. Ruh halleri ve duygulardan hayattaki ba\u015far\u0131ya kadar insan ya\u015fam\u0131 biyolojik terimlerle a\u00e7\u0131klan\u0131yor. Biyomedikalle\u015fme \u015feylerin neden \u00f6yle de\u011fil de b\u00f6yle oldu\u011funa dair zihinsel bir model sunuyor. Biyomedikalle\u015fen bir d\u00fcnyada, insanlar\u0131n davran\u0131\u015flar\u0131n\u0131 bir grup n\u00f6ronun etkisiyle a\u00e7\u0131klamak, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn ya da toplumun etkisiyle a\u00e7\u0131klamaktan daha makul g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Bu yeni d\u00fcnyada sa\u011fl\u0131k, bedensel bir durumu anlatman\u0131n \u00f6tesinde makul olan\u0131 ve olmayan\u0131 ifade ediyor. \u00d6rne\u011fin, bir ki\u015finin davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131kl\u0131 bulmamak o ki\u015finin biyomedikalle\u015fmi\u015f bir d\u00fcnyan\u0131n toplumsal kurallar\u0131n\u0131 \u00e7i\u011fnedi\u011fini anlat\u0131yor. Neff ve Nafus\u2019un (2016) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n ufak bir k\u0131sm\u0131 do\u011frudan t\u0131bbi ama\u00e7lar i\u00e7in kullan\u0131lsa da bu ara\u00e7lar\u0131n \u00e7o\u011fu biyomedikal anlay\u0131\u015f ve \u00e7er\u00e7evelere dayan\u0131yorlar.<\/p>\n
Bu ba\u011flamda, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam\u0131n bir tak\u0131nt\u0131 haline gelmesinin \u00f6ztakip i\u00e7in elveri\u015fli bir k\u00fclt\u00fcrel ortam haz\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131 da atlamamak gerekiyor. Cederstr\u00f6m ve Spicer (2017), Sa\u011fl\u0131k Hastal\u0131\u011f\u0131 adl\u0131 kitaplar\u0131nda sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ideolojisinin nas\u0131l hayat\u0131n her alan\u0131na s\u0131zd\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00f6rneklerini veriyorlar. Cederstr\u00f6m ve Spicer\u2019in (2017) vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ideolojisi insanlara cazip ve \u00e7ekici gelen, kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131k\u0131lmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131z fikir ve inan\u00e7lar b\u00fct\u00fcn\u00fc sunuyor. Sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir bedenin daha \u00fcretken ve dolay\u0131s\u0131yla i\u015f hayat\u0131 i\u00e7in daha yararl\u0131 olaca\u011f\u0131 s\u00f6yleniyor. Cederstr\u00f6m ve Spicer\u2019\u0131n (2017) dikkati \u00e7ekti\u011fi gibi art\u0131k siyaset\u00e7iler, aktivistler ve entelekt\u00fceller \u00e7a\u011f\u0131m\u0131z\u0131n \u00f6nemli ki\u015fileri olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyor. Onlar\u0131n yerini televizyonlarda, gazetelerde ve web sitelerinde durmadan sa\u011fl\u0131kl\u0131 ya\u015fam ve mutluluk vaazlar\u0131 veren \u00fcnl\u00fc diyetisyenler, \u015fefler ve sa\u011fl\u0131k gurular\u0131 ald\u0131.<\/p>\n
Sa\u011fl\u0131kl\u0131 olmak isteyen insanlar\u0131n organik besinler yemesi isteniyor. Ama buna d\u00fc\u015f\u00fck gelirli ailelerin nas\u0131l ula\u015f\u0131labilece\u011fi ya da insanlar\u0131n son y\u0131llarda neden organik olmayan besinleri t\u00fcketmek zorunda kald\u0131\u011f\u0131 konular\u0131na pek girilmiyor. Cederstr\u00f6m ve Spicer\u2019in (2017) yazd\u0131\u011f\u0131 gibi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde \u201cd\u00fcnya \u00fczerine ciddi bir \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcnmektense, kendi kabu\u011funa \u00e7ekilmek ve bedenin sinyallerini evrensel hakikatin yerini tutabilecek bir ikame olarak g\u00f6rmek, giderek daha cazip bir se\u00e7enek haline geldi.\u201d<\/p>\n Buna kar\u015f\u0131n, \u00f6ztakibin neoliberalizmin i\u00e7inde ve onun k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc destekler bi\u00e7imde geli\u015fiminin \u00f6ztakip uygulamalar\u0131na t\u00fcm\u00fcyle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131 gerektirdi\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyorum. \u00d6ztakip, hem hasta hem de doktor i\u00e7in daha iyi bir t\u0131bbi bilgi sa\u011flayabiliyor. Baz\u0131 hastal\u0131klar\u0131 \u00f6nceden te\u015fhis etmek ve erken tedavi m\u00fcmk\u00fcn olabiliyor. MIT Technology Review\u2019deki yaz\u0131s\u0131nda Rachel Metz, depresyonda oldu\u011funuzu siz bunun fark\u0131nda olmadan te\u015fhis edebilme iddias\u0131nda olan bir telefon uygulamas\u0131n\u0131 anlat\u0131yor (https:\/\/www.technologyreview.com\/s\/612266\/the-smartphone-app-that-can-tellyoure-depressed-before-youknowit-yourself\/). Telefonda yaz\u0131 yazma veya ekran\u0131 kayd\u0131rma bi\u00e7iminiz bir psikolojik test kadar ruhsal durumunuzu a\u00e7\u0131\u011fa \u00e7\u0131karabiliyor. Palo Alto\u2019da, i\u00e7lerinden biri ABD Ulusal Ruh Sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 Enstit\u00fcs\u00fc\u2019n\u00fcn eski y\u00f6neticilerinden olan \u00fc\u00e7 doktor taraf\u0131ndan kurulan Mindstrong Health, yaln\u0131z depresyon de\u011fil \u015fizofreni, bipolar bozuklu\u011fu, travma sonras\u0131 stres bozuklu\u011fu ve madde ba\u011f\u0131ml\u0131l\u0131\u011f\u0131 gibi sorunlar\u0131n da ak\u0131ll\u0131 telefonlara kurulacak Mindstrong uygulamas\u0131 ile te\u015fhis edilebilece\u011fini iddia ediyor.<\/p>\n Metz, daha \u00f6nce de say\u0131s\u0131z \u015firketin uygulama tabanl\u0131 terapiden psikolojik destek sunan oyunlara kadar say\u0131s\u0131z iddiayla ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131yor. Telefon etkinliklerindeki ve konu\u015fmadaki ipu\u00e7lar\u0131yla depresyonu alg\u0131layabilece\u011fini iddia eden uygulamalar da geli\u015ftirilmi\u015f. Ama Metz\u2019e g\u00f6re durum bu sefer farkl\u0131. \u00c7\u00fcnk\u00fc Mindstrong, \u00f6nceki denemelerden farkl\u0131 olarak insanlar\u0131n telefonla ne yapt\u0131\u011f\u0131yla de\u011fil telefonu nas\u0131l kulland\u0131klar\u0131 ile ilgileniyor.<\/p>\n Sadece ABD\u2019de ak\u0131l hastal\u0131\u011f\u0131 olan ki\u015filerin say\u0131s\u0131n\u0131n 45 milyon civar\u0131nda oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrse Mindstrong\u2019un \u00f6nemi daha iyi anla\u015f\u0131lacakt\u0131r. Veri toplamak bir zamanlar sadece uzmanlar\u0131n i\u015fiyken \u015fimdi herhangi bir uzmanl\u0131\u011f\u0131 olmayan s\u0131radan insanlar da veri toplay\u0131p yorumluyor, hatta yeni \u015feyler ke\u015ffedebiliyor. Ev ile klinik, sa\u011fl\u0131k uygulamalar\u0131 ile \u00f6zbak\u0131m aras\u0131ndaki ayr\u0131m silikle\u015fiyor. Bir ivme\u00f6l\u00e7er verisi ad\u0131mlar\u0131 tespit edebilmek i\u00e7in kullan\u0131l\u0131rken, bu verinin farkl\u0131 bir algoritmayla olas\u0131 bir Parkinson hastal\u0131\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in de kullan\u0131labilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrenler \u00e7\u0131kabiliyor.<\/p>\n Fakat \u00f6ztakibin bu yararlar\u0131 ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n neredeyse her an\u0131n\u0131n kaydedilmesinin do\u011furdu\u011fu sorunlar\u0131n g\u00f6rmezden gelinebilece\u011fi anlam\u0131na da gelmiyor. Verinin varl\u0131\u011f\u0131 mahremiyet ihlali ihtimalini g\u00fc\u00e7lendiriyor.<\/p>\n \u015eirketler, kullan\u0131c\u0131lar\u0131n verilerini \u00f6zenle koruduklar\u0131n\u0131 s\u00f6yleseler de kurumlar aras\u0131 veri al\u0131\u015fveri\u015fi, bilgisayar korsanlar\u0131n\u0131n sald\u0131r\u0131lar\u0131 ve bu verilerin ama\u00e7 d\u0131\u015f\u0131 kullan\u0131m\u0131 b\u00fcy\u00fck bir tehlike. Neoliberal bireyi yaratan ko\u015fullar \u00f6ztakip ara\u00e7lar\u0131n\u0131n kullan\u0131m\u0131n\u0131n yayg\u0131nla\u015fmas\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 gibi bu ara\u00e7lar g\u00fcndelik hayat\u0131n metala\u015fmas\u0131, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n feti\u015fle\u015ftirilmesi, bireyin kolektif \u00e7\u00f6z\u00fcmlerden uzakla\u015farak kendine yo\u011funla\u015fmas\u0131 gibi neoliberal bireyi yaratan ko\u015fullar\u0131 g\u00fc\u00e7lendiriyor (Cederstr\u00f6m ve Spicer, 2017).<\/p>\n Not:<\/strong> Bu yaz\u0131 Bilim ve Gelecek dergisinin 179. Say\u0131s\u0131nda \u0130zlem G\u00f6z\u00fckele\u015f taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan \u201cBenim bedenim benim verim\u201d <\/em>ba\u015fl\u0131kl\u0131 makaleden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.![\"\"](\"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/wp-content\/uploads\/2021\/08\/2-3.jpg\")
\nMakalenin tamam\u0131na a\u015fa\u011f\u0131daki linkten ula\u015fabilirsiniz.<\/p>\n