{"id":51792,"date":"2021-09-16T13:42:20","date_gmt":"2021-09-16T10:42:20","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=51792"},"modified":"2021-09-16T13:42:20","modified_gmt":"2021-09-16T10:42:20","slug":"turkiyenin-evrimle-imtihanina-kisa-bir-bakis-2","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2021\/09\/16\/turkiyenin-evrimle-imtihanina-kisa-bir-bakis-2","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye\u2019nin evrimle imtihan\u0131na k\u0131sa bir bak\u0131\u015f"},"content":{"rendered":"

T\u00fcrkiye\u2019deki evrimsel biyoloji birikimi hangi d\u00fczeydedir? Evrimsel biyolojinin T\u00fcrkiye\u2019deki alg\u0131lanma bi\u00e7imlerinin tarihsel k\u00f6kleri nerede yatmaktad\u0131r? Darwin ve evrim kuram\u0131 bu co\u011frafyaya nas\u0131l girmi\u015ftir? Cumhuriyet tarihinin \u00e7e\u015fitli d\u00f6nemlerinde nas\u0131l yakla\u015f\u0131mlar olu\u015fmu\u015ftur? K\u0131sacas\u0131, d\u00fcnyada evrimsel biyoloji \u00e7a\u011f\u0131 ya\u015fan\u0131rken, biz nereden nereye geldik?<\/em><\/p>\n

Ahmet Mithat Efendi\u2019nin kaba evrimcili\u011fi
\n<\/strong>Biyolojik evrim d\u00fc\u015f\u00fcncesinin memlekete giri\u015fine bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, T\u00fcrlerin K\u00f6keni\u2019nin yay\u0131mlanmas\u0131n\u0131n yakla\u015f\u0131k on y\u0131l sonras\u0131nda Ahmet Mithat Efendi kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kacakt\u0131r. Ahmet Mithat Efendi\u2019nin \u00e7\u0131kard\u0131\u011f\u0131 dergi olan Da\u011farc\u0131k\u2019ta evrim konusundaki kendi yaz\u0131lar\u0131 ile ilk kez 1870\u2019de biyolojik evrim d\u00fc\u015f\u00fcncesi Osmanl\u0131 d\u00fcnyas\u0131na girmi\u015ftir. Ahmet Mithat Efendi, hayli polemikler yaratacak olan, Da\u011farc\u0131k\u2019\u0131n 1870-1873 aras\u0131nda yay\u0131nlanan on say\u0131s\u0131nda, evrimi hayli kaba ve Darwin\u2019in \u00fcretimiyle ilgisiz bir ba\u011flamla aktar\u0131r Osmanl\u0131 entelekt\u00fcel d\u00fcnyas\u0131na. Ona g\u00f6re, insan ve orangutan birbirine \u00e7ok benzemektedir ve Bedeviler \u201ckuyruklu\u201ddur. Ortak k\u00f6ken kavram\u0131 bulan\u0131k \u015fekilde verilir ve yaz\u0131lar\u0131n tonu k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131c\u0131d\u0131r. Sonu\u00e7 itibar\u0131yla, Ahmet Mithat Efendi\u2019nin evrimi ald\u0131\u011f\u0131 kaynaklar ikincil nitelikte ve bir t\u00fcr avam do\u011fa dincili\u011fi yapan kaba pozitivist Alman ve Frans\u0131z \u201cbilimci materyalizmi\u201dnin propaganda ve polemik kitaplar\u0131 ya da makaleleridir.\u00a0 O d\u00f6nemde \u0130ngilizce bilen hemen hi\u00e7 entelekt\u00fcel olmamas\u0131 da -Osmanl\u0131 ayd\u0131nlar\u0131n\u0131n neredeyse tamam\u0131 Frankofondur- Darwin\u2019in as\u0131l kaynaklar\u0131ndan Osmanl\u0131\u2019ya girememesinin \u00f6nemli bir nedeni olarak g\u00f6z\u00fckmektedir.<\/p>\n

\"\"
Evrim Osmanl\u0131\u2019ya Ahmet Mithat Efendi ile girer, ama hayli kaba bir yorumla.<\/figcaption><\/figure>\n

Burada hemen belirtilmesi gereken nokta, \u201cbilimci materyalizm\u201din diyalektik materyalizmle bir ilgisinin bulunmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bilimci materyalizm tarihten ba\u011f\u0131ms\u0131z, hadiselerin nedenleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan yak\u0131n nedensellik tonu y\u00fcksek bir deterministik do\u011fac\u0131l\u0131k vurgusu yapan, be\u015feri alanlar\u0131 da bu t\u00fcr a\u00e7\u0131klama bi\u00e7imlerine dahil eden bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r. Diyalektik materyalizm ise, ba\u015flang\u0131\u00e7 ko\u015fullar\u0131n\u0131n hadiselerin ortaya \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan belirleyici oldu\u011fu, determinizmin tek a\u00e7\u0131klama bi\u00e7imi olmay\u0131p tarihselli\u011fi ifade eden rastlant\u0131sall\u0131\u011fa da ba\u015fvuran, kategorik \u201cevet\u201d ya da \u201chay\u0131r\u201d yerine \u201cevet ve hay\u0131r\u201dlar\u0131n \u00e7eli\u015fkisinden tarihsel ba\u011flam\u0131n izlerini ta\u015f\u0131yan yenilik \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren bir metodolojik b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Diyalektik materyalizm evrimsel biyolojinin tarihselli\u011fine uygun ara\u015ft\u0131rma metotlar\u0131 \u00fcretebilirken, \u201cbilimci materyalizm\u201d, evrimsel biyolojinin ilkelerini \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc olan ayakta kal\u0131r\u201d karikat\u00fcr\u00fcne indirgeyen ve be\u015feri alanlara ta\u015f\u0131yan avam alg\u0131n\u0131n birincil nedenidir denebilir.<\/p>\n

1908 sonras\u0131 ciddi evrim kitaplar\u0131<\/strong>
\nAncak Osmanl\u0131daki avam evrim kavray\u0131\u015f\u0131n\u0131n yayg\u0131nl\u0131\u011f\u0131 yan\u0131nda, \u00f6zellikle 1908 ertesinde yay\u0131mlanan kimi ciddi evrimsel biyoloji kitaplar\u0131 da vard\u0131r. \u00d6rne\u011fin do\u011fa tarihi \u00f6\u011fretmeni Suphi Edhem\u2019in 1911 tarihli, Manast\u0131r\u2019da bas\u0131lan \u201cDarvinizm\u201d adl\u0131 kitab\u0131, hem i\u00e7eri\u011finin biyolojik evrimle dolu olu\u015fu hem de \u00f6zellikle ulema tepkisi kar\u015f\u0131s\u0131ndaki cesareti bak\u0131m\u0131ndan dikkati \u00e7eken ilk kitap olarak kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. Suphi Edhem, ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7inde bir de \u201cLamarkizm\u201d adl\u0131 bir k\u00fc\u00e7\u00fck kitap daha yazacak ve yay\u0131nlayacakt\u0131r. Yine bir di\u011fer \u00f6nemli d\u00f6nem eseri, hekim Ethem Necdet\u2019in yazd\u0131\u011f\u0131 ve Abdullah Cevdet\u2019in \u0130\u00e7tihat Evi yay\u0131n\u0131 olarak \u00e7\u0131kan 1912 tarihli \u201cTekam\u00fcl ve Kanunlar\u0131\u201d isimli kitapt\u0131r. Bu kitap, sosyal konular\u0131 biyolojik evrimin a\u00e7\u0131klama bi\u00e7imlerinin yozla\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc olan ayakta kal\u0131r\u201d avaml\u0131\u011f\u0131na \u00e7ekmeyen, aksine, fen biliminin s\u0131n\u0131rlar\u0131 i\u00e7inde kalmas\u0131 gereken biyolojik nitelikteki evrim vurgusuyla dikkati \u00e7eken \u00f6nemli bir eserdir.<\/p>\n

Ahmet Mithat Efendi\u2019den Cumhuriyet\u2019e dek ge\u00e7en s\u00fcredeki evrim alg\u0131s\u0131na bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda, genellikle evrimci bak\u0131\u015f\u0131n hakim oldu\u011fu tart\u0131\u015fmalardan, makaleler ve kitaplarda de\u011finmelerden ve bunlara kar\u015f\u0131 ulema taraf\u0131ndan yap\u0131lan materyalizm ve ateizm su\u00e7lamalar\u0131ndan olu\u015fan bir d\u00fc\u015f\u00fcnce iklimi kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kar. \u00d6yle ki, 1913\u2019de Kastamonu\u2019daki bir lise biyoloji \u00f6\u011fretmeni evrimden ve Darwin\u2019den s\u00f6z etti\u011fi i\u00e7in, ateizm ve materyalizm su\u00e7lamas\u0131yla ayn\u0131 lisenin Arap\u00e7a \u00f6\u011fretmeni taraf\u0131ndan idareye \u015fikayet edilir. Bu \u015fikayeti protesto eden matematik \u00f6\u011fretmeni ve \u00f6\u011frencilerin tepkisi g\u00f6steriye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcnde ise kolluk kuvvetleri her \u00fc\u00e7 \u00f6\u011fretmeni de tutuklam\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

\"\"
Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 bir Alman genetik\u00e7i ve zoolog olan Curt Kosswig, T\u00fcrkiye\u2019de biyoloji ve evrimin bilimsel in\u015fas\u0131 i\u00e7in b\u00fcy\u00fck katk\u0131lar yapt\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Gen\u00e7 Cumhuriyet d\u00f6nemi<\/strong>
\nGe\u00e7mi\u015fin birikimi bu y\u00f6nde iken Cumhuriyet\u2019ten itibaren durum nas\u0131l \u015fekil alm\u0131\u015ft\u0131r? \u00d6ncelikle Cumhuriyet\u2019in T\u00fcrk tarih tezinin ortaya kondu\u011fu kitaplar\u0131n, insan\u0131n k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fimleri ya da uygarl\u0131k olu\u015fumu konusundaki b\u00f6l\u00fcmlerinde, ba\u015flang\u0131\u00e7 itibar\u0131yla, insan\u0131n evrimi temas\u0131n\u0131 i\u015flediklerini belirtmemiz gerekir. Tarih tezinin b\u00fct\u00fcn\u00fcne ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar\u0131 konumuzun ana ilgisine uzakl\u0131\u011f\u0131 dolay\u0131s\u0131yla bir yana b\u0131rak\u0131rsak, Paleolitik ve Neolotik de\u011fi\u015fim ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri insan\u0131n tarihsel y\u00fczlerinin par\u00e7as\u0131 saymak yanl\u0131\u015f olmasa gerek. Bununla birlikte, Cumhuriyet\u2019in erken ve sonraki d\u00f6nemlerinde, boyutu zaman i\u00e7inde de\u011fi\u015fmekle birlikte, kaba evrimcili\u011fin yine \u00e7e\u015fitli siyasal, hukuki, toplumsal de\u011fi\u015fim modelleri b\u00fct\u00fcn\u00fc i\u00e7indeki be\u015feri \u00fcretim tart\u0131\u015fmalar\u0131na yans\u0131yan g\u00fc\u00e7l\u00fc bir damar\u0131n\u0131n bulundu\u011funu da s\u00f6ylememiz gerekir. Fakat bu kez, b\u00fcy\u00fck oranda Cumhuriyet \u00f6ncesinde yarat\u0131lm\u0131\u015f olan evrim bilgi kirlili\u011finin miras\u0131n\u0131n sirayet etmesini hem entelekt\u00fcel hem de pop\u00fcler zihinler a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00f6nleyebilme potansiyeline sahip d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmlerin varl\u0131\u011f\u0131 kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kmaktad\u0131r.<\/p>\n

Bunlardan birincisi, Nazizm\u2019den dolay\u0131 T\u00fcrkiye\u2019ye gelen Alman Yahudilerinin, \u00e7ok daha az olmakla birlikte Yahudi olmayan Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 Almanla birlikte yaratt\u0131\u011f\u0131 b\u00fcy\u00fck kurumsal ve bilimsel katk\u0131d\u0131r. D\u00fcnya \u00f6l\u00e7\u00fclerine yakla\u015fan \u00fcniversite kurulmas\u0131 fikrini hayata ge\u00e7iren bu bilimciler aras\u0131nda, evrimsel biyolojinin d\u00f6nemin do\u011fru kuramsal ve pratik donan\u0131m\u0131na sahip olanlar vard\u0131r ve bunlar\u0131n evrimi do\u011fru aktaracak \u00f6\u011frencileri yeti\u015ftirmesi yoluyla biyoloji biliminin T\u00fcrkiye\u2019de ba\u015flamas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olmu\u015ftur. \u00d6rne\u011fin, Nazi kar\u015f\u0131t\u0131 bir Alman genetik\u00e7i ve zoolog olan Curt Kosswig\u2019in T\u00fcrkiye\u2019de biyoloji ve evrimin bilimsel in\u015fas\u0131 i\u00e7in yapt\u0131\u011f\u0131 katk\u0131lar\u0131n \u00f6nemi tart\u0131\u015f\u0131lamaz niteliktedir. \u0130kinci d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm ise, Cumhuriyet \u00f6ncesi eski ku\u015faktan gelen ya da Cumhuriyet\u2019in ilk ku\u015fa\u011f\u0131 i\u00e7inde yer alan ciddi entelekt\u00fcellerin, biyolojik evrimin do\u011fru bilgilerini i\u00e7eren kimi katk\u0131lar\u0131n\u0131n pop\u00fcler alandaki yans\u0131malar\u0131yla olu\u015fmu\u015ftur denilebilir.<\/p>\n

\"\"
Galip Ata\u2019n\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019deki ilk Darwin biyografisi olan Darvin adl\u0131 eser.<\/figcaption><\/figure>\n

Galip Ata ve Muzaffer \u015eeny\u00fcrek
\n<\/strong>Burada akl\u0131m\u0131za gelen ilk \u00f6rnek, Galip Ata\u2019n\u0131n yazd\u0131\u011f\u0131 ve T\u00fcrkiye\u2019deki ilk Darwin biyografisi olmas\u0131 nedeniyle ad\u0131n\u0131 anmam\u0131z gereken, k\u00fc\u00e7\u00fck hacmine kar\u015f\u0131n \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bilgi i\u00e7eri\u011fiyle kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131kan Darvin adl\u0131 eserdir. Bu biyografi, 1931\u2019de \u00f6nce Maarif Vekaleti, hemen yine ayn\u0131 y\u0131l i\u00e7inde bu kez \u201cMilli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 yay\u0131n\u0131 olarak iki kez bas\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ayr\u0131ca, tek parti d\u00f6neminde faaliyete ge\u00e7en ve kapat\u0131lan Yurt ve D\u00fcnya dergisinin kadrosundan da evrime ili\u015fkin bilimsel d\u00fczeyi olduk\u00e7a sa\u011flam makalelerin \u00fcretildi\u011fini hemen belirtelim. Gen\u00e7 ya\u015fta kaybetti\u011fimiz b\u00fcy\u00fck antropolog Muzaffer \u015eeny\u00fcrek\u2019in, Yurt ve D\u00fcnya\u2019n\u0131n \u015eubat 1944 tarihli Darwin kapakl\u0131 39. say\u0131s\u0131ndaki yaz\u0131s\u0131 bug\u00fcn bile parlakl\u0131\u011f\u0131 ve sa\u011flaml\u0131\u011f\u0131ndan bir \u015fey yitirmemi\u015f durumdad\u0131r.<\/p>\n

12 Eyl\u00fcl 1980 sonras\u0131 gericile\u015fme
\n<\/strong>Galip Ata\u2019n\u0131n seksen y\u0131l \u00f6nce yay\u0131nlanan Darvin biyografisinden ve Muzaffer \u015eeny\u00fcrek\u2019in Yurt ve D\u00fcnya\u2019s\u0131ndan g\u00fcn\u00fcm\u00fcze geldi\u011fimizde ise vaziyet nas\u0131l g\u00f6z\u00fckmektedir? Hemen g\u00f6rece\u011fimiz \u015fey, yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n 12 Eyl\u00fcl 1980 darbesi ile birlikte kurumsalla\u015fan ba\u011fnazl\u0131\u011f\u0131n ve totaliterli\u011fin verdi\u011fi imk\u00e2nla h\u0131zl\u0131 y\u00fckseli\u015fidir. \u00d6zellikle 1985\u2019te Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131\u2019nca yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131l\u0131\u011f\u0131n resmen ders kitaplar\u0131na sokulmaya ba\u015flan\u0131lmas\u0131, evrim e\u011fitiminin \u00fclkemizdeki tarihi a\u00e7\u0131s\u0131ndan bir k\u0131r\u0131lma noktas\u0131d\u0131r. Yarat\u0131l\u0131\u015f\u00e7\u0131lar\u0131n, \u201cyarat\u0131l\u0131\u015f bilimcilerin\u201d her t\u00fcrden biyolojik malzemeyi sistematik bir \u00e7arp\u0131tmayla evrimsel biyoloji kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n malzemesine d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesinin kitap hali olan \u201cYarat\u0131l\u0131\u015f Modeli\u201d, Milli E\u011fitim Bakanl\u0131\u011f\u0131 taraf\u0131ndan 1985\u2019te \u00e7evirtilir ve binlerce kopyas\u0131 \u00f6\u011fretmenlere da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r. Bu durum, \u201cg\u00fc\u00e7l\u00fc olan ayakta kal\u0131r\u201d avamla\u015ft\u0131rmas\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye\u2019deki pop\u00fclerli\u011fi de hesaba kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, evrimsel biyolojinin, evrimsel genetikle 1930\u2019larda \u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f ve g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek de hayli geli\u015fip incelmi\u015f kuramsal yap\u0131s\u0131n\u0131n ve bu yap\u0131n\u0131n ortaya koydu\u011fu pratik sonu\u00e7lar\u0131n kavranmas\u0131n\u0131 hayli g\u00fc\u00e7le\u015ftirmektedir.<\/p>\n

Not:<\/strong> Bu yaz\u0131 Bilim ve Gelecek dergisinin 87. Say\u0131s\u0131nda Ergi Deniz \u00d6zsoy taraf\u0131ndan kaleme al\u0131nan \u201cT\u00fcrkiye\u2019nin evrimle imtihan\u0131na k\u0131sa bir bak\u0131\u015f\u201d<\/em> ba\u015fl\u0131kl\u0131 makaleden al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Yaz\u0131n\u0131n tamam\u0131 i\u00e7in;<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019nin evrimle imtihan\u0131na k\u0131sa bir bak\u0131\u015f<\/a><\/p><\/blockquote>\n