K\u0131sa s\u00fcre \u00f6nce Frank Herbert\u2019in d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc roman\u0131 Dune\u2019dan uyarlanan sinema filminin vizyona girmesiyle \u00e7\u00f6l d\u00fcnyas\u0131 Arrakis\u2019in tozunu att\u0131ran dev kum solucanlar\u0131 beyaz perdede g\u00f6r\u00fcnd\u00fc. Peki buna benzer canl\u0131lar\u0131n ger\u00e7ek hayatta var olmas\u0131 ne kadar m\u00fcmk\u00fcn? Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, Utah \u00dcniversitesi\u2019nden biyolog Michael S. Werner\u2019in bilim-kurgu\/fantezi d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bu ikonik canavarlar\u0131na dair bilimsel de\u011ferlendirmelerine dayanmaktad\u0131r.<\/p>\n
\u0130lk olarak kum solucanlar\u0131n\u0131n baz\u0131 \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00f6zelliklerini tart\u0131\u015farak ba\u015flayal\u0131m. Kitapta Arrakis\u2019in kum solucanlar\u0131 400 metre (yakla\u015f\u0131k 4 futbol sahas\u0131) uzunlu\u011funda canl\u0131lar olarak tasvir ediliyor. Filmde de bu tasvire sad\u0131k kal\u0131nm\u0131\u015f; \u00f6yle ki Arrakis\u2019in insan sakinleri bu dev canavarlar kar\u015f\u0131s\u0131nda kar\u0131nca gibi kalmakta. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rma yaparsak, D\u00fcnya \u00fczerinde ya\u015fam\u0131\u015f en b\u00fcy\u00fck dinozorun 35-40 metre uzunlu\u011funda oldu\u011fu tahmin ediliyor. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde var olan en b\u00fcy\u00fck memeli hayvan olma \u00fcnvan\u0131na sahip yeti\u015fkin mavi balinalar ise yakla\u015f\u0131k 34 metre boyunda ve ortalama 170 ton a\u011f\u0131rl\u0131\u011fa sahip. Dune\u2019daki kum solucanlar\u0131 ise mavi balinalar\u0131n a\u015fa\u011f\u0131 yukar\u0131 10 kat\u0131 b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcnde!<\/p>\n
Teorik olarak bu kadar b\u00fcy\u00fck canl\u0131lar\u0131n var olmas\u0131 m\u00fcmk\u00fcn olsa da baz\u0131 ciddi biyolojik\/biyomekanik problemler bunu olduk\u00e7a d\u00fc\u015f\u00fck olas\u0131l\u0131kl\u0131 k\u0131l\u0131yor. Bunlardan ilki oksijen t\u00fcketimi. Bildi\u011fimiz solucanlar akci\u011fere sahip de\u011fildir ve deri yoluyla solunum yaparlar. Bu solunum y\u00f6ntemi ufak canl\u0131lar i\u00e7in kullan\u0131\u015fl\u0131 olsa da canl\u0131n\u0131n boyutlar\u0131 ve dolay\u0131s\u0131yla i\u00e7 hacmi artt\u0131k\u00e7a t\u00fcm dokulara yetecek d\u00fczeyde oksijen tutmak ve bunu t\u00fcm v\u00fccuda da\u011f\u0131tmak giderek zorla\u015f\u0131r. Hele ki 400 metrelik bir solucan\u0131n deri solumu yaparak ya\u015fam\u0131n\u0131 s\u00fcrd\u00fcrmesi pek m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Burada bir bilim-kurgu i\u00e7eri\u011finden bahsetti\u011fimizden, belki bu canl\u0131n\u0131n solunum sisteminin bulundu\u011fu ortam ko\u015fullar\u0131nda aktif bir oksijen ta\u015f\u0131n\u0131m\u0131n\u0131 m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lacak evrimsel adaptasyonlar ge\u00e7irdi\u011fini hayal ederek bu sorunun \u00fcstesinden gelebiliriz.<\/p>\n
Ancak de\u011finece\u011fimiz ikinci problemin \u00fcstesinden gelmek daha zor. Bir cismin boyutlar\u0131 ikiye katlad\u0131\u011f\u0131nda, k\u00fctlesi kabaca sekiz kat\u0131na \u00e7\u0131kar. 400 metrelik bir solucan\u0131n v\u00fccudunda inan\u0131lmaz b\u00fcy\u00fck bir k\u00fctleyi ta\u015f\u0131yaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Dune\u2019daki kum solucan\u0131 tasvirine bak\u0131larsa bu canl\u0131lar nematodlar\u0131 (yuvarlak solucanlar) and\u0131r\u0131r ve bu canl\u0131lar omurgas\u0131zd\u0131r. Bir iskelet sisteminin deste\u011fi olmaks\u0131z\u0131n bu derece b\u00fcy\u00fck bir k\u00fctleyi hareket ettirmek bilimin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 olduk\u00e7a zorlar. Omurgal\u0131 canl\u0131lar nispeten b\u00fcy\u00fck boyutlara ula\u015fmay\u0131 ba\u015farabilse de bunun da bir limiti vard\u0131r. Ayr\u0131ca D\u00fcnya\u2019daki en b\u00fcy\u00fck boyutlu hayvanlar\u0131n deniz canl\u0131lar\u0131 olduklar\u0131 g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunun nedenini a\u00e7\u0131klayan bir teori, bu durumu suyun kald\u0131rma kuvvetinin canl\u0131n\u0131n \u00fczerine etkiyen ciddi miktardaki k\u00fctle\u00e7ekim kuvvetini azaltmas\u0131na dayand\u0131r\u0131yor. K\u0131sacas\u0131, Dune\u2019daki kum solucanlar\u0131n\u0131n devasa boyutlar\u0131 \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 oldu\u011fu kadar ayn\u0131 zamanda hayli olas\u0131l\u0131k d\u0131\u015f\u0131.<\/p>\n
Ba\u015fka bir ilgin\u00e7 \u00f6zellikle devam edelim: y\u0131rt\u0131c\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 ve di\u015fler.<\/p>\n
Kitaptaki kum solucanlar\u0131n\u0131n nematodlarlar benzerlik g\u00f6sterdi\u011fine de\u011finmi\u015ftik. Nematodlar gezegenimizdeki en bol bulunan hayvanlardand\u0131r. Bir tahmine g\u00f6re D\u00fcnya\u2019da di\u011fer t\u00fcm hayvanlar\u0131n toplam\u0131n\u0131n neredeyse 4 kat\u0131 kadar nematod ya\u015f\u0131yor. Bu da nematodlar i\u00e7in hayli rekabet\u00e7i bir ortam\u0131n var oldu\u011fu anlam\u0131na geliyor. Bu derece bir rekabet ortam\u0131nda bu solucanlardan baz\u0131lar\u0131 di\u011fer nematodlar\u0131 avlad\u0131klar\u0131 karma\u015f\u0131k beslenme yap\u0131lar\u0131 geli\u015ftirmi\u015f. Bunlar d\u0131\u015f deriyi y\u0131rtabilecek di\u015f benzeri ufak \u00e7\u0131k\u0131nt\u0131lara ve z\u0131pk\u0131n\u0131 and\u0131ran ufak delici uzuvlara sahiptir. Bu uzuvlar ayn\u0131 zamanda bitki ve mantar gibi canl\u0131lar\u0131n kal\u0131n h\u00fccre duvarlar\u0131n\u0131 delerek \u00f6z sular\u0131n\u0131 emmelerine de yard\u0131mc\u0131 olur. Dikkat \u00e7ekici bir bi\u00e7imde bu beslenme yap\u0131lar\u0131ndan baz\u0131lar\u0131 \u00e7evresel fakt\u00f6rlerle de tetiklenir. \u00d6rne\u011fin, Pristionchus Pacificus isimli nematod bakterilerle beslenmek i\u00e7in dar bir t\u00fcp \u015feklinde a\u011f\u0131z yap\u0131s\u0131 geli\u015ftirebildi\u011fi gibi, y\u0131rt\u0131c\u0131 faaliyetlerinde kullan\u0131labilecek fazladan bir \u2018di\u015f\u2019 yap\u0131s\u0131na sahip daha geni\u015f bir a\u011f\u0131za da sahip olabilir. Daha da ilginci, baz\u0131 t\u00fcrler ortam ko\u015fullar\u0131na g\u00f6re be\u015f farkl\u0131 a\u011f\u0131z tipi geli\u015ftirebilir. K\u0131sacas\u0131 \u00e7ok say\u0131da keskin di\u015fe sahip y\u0131rt\u0131c\u0131 kum solucanlar\u0131n\u0131n var olmas\u0131n\u0131n bilimsel a\u00e7\u0131dan olas\u0131l\u0131k dahilinde oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir.<\/p>\n
Peki ya kitapta ge\u00e7en kum solucanlar\u0131n\u0131n salg\u0131lad\u0131\u011f\u0131 ve hem ya\u015fam s\u00fcresini uzat\u0131c\u0131 etkisi olan hem de y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 seyahatte kullan\u0131lan \u2018baharat\u2019 salg\u0131s\u0131na ne demeli? D\u00fcnya\u2019daki nematodlar \u2018askarozit\u2019 denen kimyasal feromonlar yayarlar. Bu salg\u0131lar yap\u0131lar\u0131na ba\u011fl\u0131 olarak farkl\u0131l\u0131k g\u00f6steren \u00e7arp\u0131c\u0131 etkiler do\u011furur. \u00d6rne\u011fin, baz\u0131 askarozitler di\u011fer nematodlar\u0131n geli\u015fimini etkileyerek ya\u015fam s\u00fcrelerini normalin \u00e7ok \u00fcst\u00fcnde uzamas\u0131n\u0131 sa\u011flarken, baz\u0131lar\u0131 kar\u015f\u0131 cinsi kendine \u00e7eken adeta bir \u2018a\u015fk iksiri\u2019 g\u00f6revi g\u00f6r\u00fcr. Bunlara ek olarak, ya\u015fl\u0131 nematodlar\u0131n salg\u0131lad\u0131klar\u0131 baz\u0131 salg\u0131lar gen\u00e7 nematodlar i\u00e7in bir besin kayna\u011f\u0131 olarak da kullan\u0131labilir. Bu salg\u0131lardan birinin y\u0131ld\u0131zlararas\u0131 seyahatler i\u00e7in bir \u015fekilde fayda sa\u011flay\u0131p sa\u011flamayaca\u011f\u0131 konusu \u015fimdilik bir soru i\u015fareti olarak kenara konulabilir.<\/p>\n
Son olarak, nas\u0131l kum solucanlar\u0131 Arrakis ekolojisindeki bask\u0131n g\u00fc\u00e7ken, nematodlar da D\u00fcnya\u2019da \u00f6yledir. Nematodlar topra\u011f\u0131 havaland\u0131r\u0131r, faydal\u0131 bakteri ve mantarlar\u0131 ta\u015f\u0131r ve bitkiler ve daha b\u00fcy\u00fck hayvanlar i\u00e7in besin sa\u011flarlar. Ek olarak, bitki ve hayvanlar\u0131 enfekte eden parazit nematodlar da vard\u0131r. Dune\u2019un kum solucanlar\u0131ndan k\u00fc\u00e7\u00fck olsalar da nematodlar\u0131n pop\u00fclasyon boyutlar\u0131n\u0131n b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde ekosistemimiz, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131m\u0131z ve tar\u0131msal \u00fcretim anlam\u0131nda ciddi etkiye sahiptirler.<\/p>\n
K\u0131sacas\u0131 Dune\u2019un kum canavarlar\u0131 baz\u0131 a\u00e7\u0131lardan bilimin s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlasa da, gezegenimizdeki solucanlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda olduk\u00e7a benzer \u00f6zellikler bulmak m\u00fcmk\u00fcn.<\/p>\n
Kaynak:<\/p>\n
The science of the sandworms of \u2018Dune\u2019<\/a><\/p><\/blockquote>\n