Bilimkurgu ve sinema d\u00fcnyas\u0131n\u0131n k\u00fclt, ikonik sahnelerinden biridir Luke Skywalker’\u0131n Tatooine gezegenindeki \u00e7ift g\u00fcne\u015fli g\u00fcn bat\u0131m\u0131n\u0131 seyreden g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fc. Yeni ufuklar, yeni perspektifler ve t\u00fcm seri boyu gen\u00e7 Skywalker’\u0131 bekleyen jedi olma ser\u00fcveninin ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131n\u0131 simgeler. Ayn\u0131 zamanda bir gezegenin, bulundu\u011fu sistemde iki y\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n olabilece\u011fi fikrini de beraberinde getirdi\u011fi i\u00e7in yay\u0131mland\u0131\u011f\u0131 1970li y\u0131llarda hen\u00fcz \u00f6tegezegenlerin dahi kan\u0131tlanmam\u0131\u015f spek\u00fclasyonlar oldu\u011fu bir zamanda \u00e7a\u011f\u0131n \u00f6tesinde bir yakla\u015f\u0131m oldu\u011funu s\u00f6ylesek abartm\u0131\u015f olmay\u0131z. \u00d6yle ki bilim \u00e7evrelerinde \u00e7ift y\u0131ld\u0131z sistemlerinin etraf\u0131nda bulunan gezegenlere gayr\u0131resmi de olsa astrofizik\u00e7iler “Tatooine-benzeri gezegenler” olarak hitap ederler.<\/p>\n
Tatooine-benzeri gezegenleri bulmak tahmin edece\u011finiz \u00fczere s\u0131radan tek y\u0131ld\u0131zl\u0131 sistemlerindeki \u00f6tegezegenleri ke\u015ffetmekten \u00e7ok daha karma\u015f\u0131kt\u0131r. Bir y\u0131ld\u0131z\u0131n etraf\u0131nda dolanan gezegenleri, y\u0131ld\u0131zla d\u00fcnya aras\u0131ndan ge\u00e7ip tutulma yapt\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada y\u0131ld\u0131z\u0131n yollad\u0131\u011f\u0131 \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n azal\u0131\u015f miktar\u0131na bakarak tespit etmek m\u00fcmk\u00fcn, bu y\u00f6nteme “transit metodu” ad\u0131 verilir ve \u00f6tegezegen ke\u015ffinde en s\u0131k ba\u015fvurulan, bu alanda kilit rol oynayan bir y\u00f6ntemdir. \u00d6zellikle NASA’ya ait Kepler Uzay Teleskopu ile ke\u015ffedilmi\u015f \u00f6tegezegenlerin b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu transit metoduyla gezegenlerin y\u0131ld\u0131zlar\u0131yla ya\u015fad\u0131klar\u0131 tutulma anlar\u0131nda ke\u015ffedilmi\u015ftir. Fakat \u00f6zellikle ana y\u0131ld\u0131z\u0131n etraf\u0131nda d\u00f6nen, ondan kayda de\u011fer miktarlarda d\u00fc\u015f\u00fck k\u00fctleli y\u0131ld\u0131zlar\u0131n oldu\u011fu sistemlerdeki \u00f6tegezegenleri ke\u015ffetmek ger\u00e7ek anlam\u0131yla bir imtihand\u0131r. Bu t\u00fcr gezegenleri ke\u015ffetmenin alt\u0131nda yatan en b\u00fcy\u00fck zorluk, gezegenin iki y\u0131ld\u0131zla da tutulma yapmas\u0131n\u0131 ve ayn\u0131 zamanda k\u00fc\u00e7\u00fck olan y\u0131ld\u0131z\u0131n yapaca\u011f\u0131 tutulman\u0131n da kayda al\u0131nmas\u0131 gereklili\u011fidir.\u00a0 Bu sebeple bir g\u00f6kcisminin b\u00f6yle bir sistemdeki \u00f6tegezegen oldu\u011funa emin olabilmek i\u00e7in en az 3 tutulma yakalamak gerekmektedir. Bunu yapmak i\u00e7in Kepler gibi teleskoplar\u0131n k\u0131ymetli-ve pahal\u0131- g\u00f6zlem s\u00fcrelerinin neredeyse bir y\u0131l kadar\u0131n\u0131 kesintisiz olarak tek bir y\u0131ld\u0131z sistemini g\u00f6zleyerek ge\u00e7irmesi anlam\u0131na geliyor. Haliyle Kepler projesindeki biliminsanlar\u0131 bunun yerine daha az g\u00f6zlem s\u00fcreleriyle daha \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fma ortaya \u00e7\u0131karacak projelere odaklanmaktalar.<\/p>\n
Transit metodu ile g\u00f6zlem yapan bir ba\u015fka teleskop olan “Transiting Exoplanet Survey Satellite” (TESS), g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc bir b\u00fct\u00fcn olarak tarayarak \u00e7al\u0131\u015fmakta. Yapt\u0131\u011f\u0131 bu taramalar(survey) sayesinde \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcrede ola\u011fan\u00fcst\u00fc miktarlarda veriyi elde etmesi m\u00fcmk\u00fcn oluyor ancak yine bunlar da k\u0131sa s\u00fcreli veriler, \u00e7ift sistemlerin \u00e7evresindeki gezgenleri tespit etmek i\u00e7in yeterli de\u011fil.<\/p>\n
2020 y\u0131l\u0131nda Hawaii \u00dcniversitesinden Nader Haghighipour, TESS taramalar\u0131n\u0131n sadece 27 g\u00fcnl\u00fck verilerini kullanarak bu t\u00fcr sistemlerde \u00f6tegezegen ke\u015ffedecek bir model geli\u015ftirdi. “Astronomical Journal” dergisinde yay\u0131nlanan makalesinde yar\u0131d\u00f6nemsel y\u00f6r\u00fcngeleri ve y\u0131ld\u0131z y\u00f6r\u00fcngelerindeki etkileri ara\u015ft\u0131rarak geli\u015ftirdikleri modeli a\u00e7\u0131klayan Prof. Haghighipour ve ekibi, ge\u00e7ti\u011fimiz y\u0131ldan beri modelini g\u00fcvenilir k\u0131lacak ve bu yeni y\u00f6ntemle bir y\u0131ld\u0131z ke\u015ffetmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131. 10 Kas\u0131m 2021’de yine Astronomical Journal dergisinde yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131nda, geli\u015ftirdikleri modelle sadece 27 g\u00fcnl\u00fck bir g\u00f6zlemle ilk kez TESS verileri kullanarak \u00e7ift y\u0131ld\u0131z sisteminde bir \u00f6tegezegen ke\u015ffettiklerini a\u00e7\u0131klad\u0131lar. Bu sayede geli\u015ftirdikleri model de yeni bir \u00f6tegezegen tespit etme y\u00f6ntemi olarak literat\u00fcre girmi\u015f oldu. Normalde bu gezegeni ke\u015ffetmek i\u00e7in 200 g\u00fcnl\u00fck bir g\u00f6zlemsel veriye ihtiya\u00e7 vard\u0131.<\/p>\n
Kaynaklar:<\/strong><\/p>\n Hawaii \u00dcniversitesi Bas\u0131n A\u00e7\u0131klamas\u0131<\/a><\/p>\n