14 Eyl\u00fcl 2015\u2019te Lazer \u0130nterferometre K\u00fctle\u00e7ekimsel Dalga G\u00f6zlemevi (Laser Interferometer Gravitational-wave Observatory, LIGO) G\u00fcne\u015f\u2019ten 29 ve 36 kat b\u00fcy\u00fck k\u00fctleye sahip iki kara delik birle\u015fmesi ke\u015ffetti. Bu tarz bir olay\u0131n herhangi bir \u0131\u015f\u0131k al\u0131nmadan, yani karanl\u0131k bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fmesi bekleniyordu. Ancak, Fermi Uzay Teleskobu LIGO\u2019nun sadece bir saniyenin kesri kadar k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bir gamma \u0131\u015f\u0131n patlamas\u0131 saptad\u0131. Yeni \u00e7al\u0131\u015fma, bu iki karadeli\u011fin i\u00e7inde tek, b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z\u0131n bulundu\u011fu; bu y\u0131ld\u0131z\u0131n \u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fcn de gamma \u0131\u015f\u0131n patlamas\u0131n\u0131 olu\u015fturmu\u015f olabilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcr\u00fcyor.<\/p>\n
Harvard-Smithsonian Astrofizik Merkezi\u2019nden (Harvard-Smithsonian Astrophysics Center, CfA) Avi Leob, \u201cBu durum karn\u0131nda ikiz bebekler ta\u015f\u0131yan hamile bir kad\u0131n\u0131n kozmik a\u00e7\u0131dan e\u015fde\u011feridir\u201d diye belirtiyor.<\/p>\n
Normalde, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck k\u00fctleli bir y\u0131ld\u0131z \u00f6mr\u00fcn\u00fcn sonuna ula\u015ft\u0131\u011f\u0131nda \u00e7ekirde\u011fi, tek bir kara delik olu\u015fturacak \u015fekilde \u00fczerine do\u011fru \u00e7\u00f6ker. Ancak y\u0131ld\u0131z \u00e7ok h\u0131zl\u0131 bir \u015fekilde d\u00f6nerse, \u00e7ekirdek damb\u0131la benzeyen bir \u015fekil olu\u015fturacak bi\u00e7imde geni\u015fler ve bu damb\u0131l \u015feklindeki y\u0131\u011f\u0131n iki\u015fer par\u00e7aya ayr\u0131larak her biri birer kara delik olu\u015fturarak \u015fekillenir.<\/p>\n
Kara delik \u00e7ifti olu\u015ftuktan sonra, y\u0131ld\u0131z\u0131n d\u0131\u015f zarf\u0131 bu \u00e7iftin i\u00e7erisine do\u011fru h\u0131zla \u00e7ekilmeye ba\u015flar. Hem k\u00fctle\u00e7ekimsel dalga olay\u0131, hem de gamma \u0131\u015f\u0131n patlamas\u0131na yeterli g\u00fcc\u00fc sa\u011flayabilmek i\u00e7in ikiz kara deliklerin birbirlerine \u00e7ok yak\u0131n olarak do\u011fmu\u015f ve dakikalar i\u00e7erisinde birle\u015fmi\u015f olmalar\u0131 gerekir. Yeni olu\u015fan tek kara delik, i\u00e7ine d\u00fc\u015fen madde ile beslenip her saniye G\u00fcne\u015f\u2019e e\u015fde\u011fer k\u00fctlede materyal t\u00fcketir ve gamma \u0131\u015f\u0131n patlamas\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131 olan madde jetlere g\u00fc\u00e7 sa\u011flayarak d\u0131\u015far\u0131ya do\u011fru p\u00fcsk\u00fcrt\u00fcr.<\/p>\n
Fermi bu patlamay\u0131, LIGO k\u00fctle\u00e7ekimsel dalgalar\u0131 ke\u015ffettikten sadece 0,4 saniye sonra ve g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki ayn\u0131 alandan tespit etti. Ancak, Avrupal\u0131 gamma \u0131\u015f\u0131n uydusu INTEGRAL bu sinyali do\u011frulayamad\u0131.<\/p>\n
Leob, \u201cFermi\u2019nin tespiti yanl\u0131\u015f bir alarm olsa bile, gelecek LIGO olaylar\u0131 olaya e\u015flik eden \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n kara delik birle\u015fmesinden meydana gelip gelmedi\u011fini ald\u0131rmadan g\u00f6zlenmelidir. Do\u011fa bize her zaman s\u00fcrprizler yapabilir\u201d diyor.<\/p>\n
E\u011fer, k\u00fctle\u00e7ekimsel dalga olaylar\u0131ndan daha fazla gamma \u0131\u015f\u0131n patlamalar\u0131 tespit edilirse, bu patlamalar kozmik mesafeler ve evrenin geni\u015flemesini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in yeni bir metot sunacakt\u0131r. Astronomlar gamma \u0131\u015f\u0131n patlamas\u0131n\u0131n ard\u0131l \u0131\u015f\u0131mas\u0131 ve k\u0131rm\u0131z\u0131ya kaymas\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7\u00fcp, bunlar\u0131 LIGO\u2019dan elde edilen ba\u011f\u0131ms\u0131z mesafe \u00f6l\u00e7\u00fcm\u00fcyle kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rarak kozmolojik parametreleri kesin olarak s\u0131n\u0131rlayabilir. Leob, \u201cAstrofiziksel kara delikler, tam anlam\u0131yla sadece k\u00fctlesi ve d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fc ile tan\u0131mland\u0131klar\u0131 i\u00e7in s\u00fcpernovalar gibi uzakl\u0131k \u00f6l\u00e7\u00fcm i\u015faret\u00e7ilerinden daha basittirler\u201d diyor. \u201cBu, esas g\u00f6revin sonu\u00e7lar\u0131 derinlemesine anlamak oldu\u011fu ilk LIGO ke\u015ffinden sonraki kritik zamanda, g\u00fc\u00e7l\u00fc devam \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 tetikleyecek nitelikte g\u00fcndem belirleyici bir yay\u0131n\u201d diye ekliyor. Austin\u2019de bulunan Teksas \u00dcniversitesi\u2019nden Volker Bromm ise durumu, \u201cE\u011fer tarih bir k\u0131lavuz ise, Leob taraf\u0131ndan savunulan \u2018\u00e7oklu haberci\u2019 yakla\u015f\u0131m\u0131 k\u00fctle\u00e7ekimsel dalgalar\u0131 ve elektromanyetik radyasyonu bir arada kullanarak LIGO\u2019nun ola\u011fan\u00fcst\u00fc kayna\u011f\u0131n\u0131n fiziksel do\u011fas\u0131n\u0131n i\u00e7 y\u00fcz\u00fcn\u00fc daha iyi bir \u015fekilde anlayabilece\u011fimizi vaat ediyor\u201d diye ba\u011f\u0131ms\u0131z bir yorum yap\u0131yor.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
14 Eyl\u00fcl 2015\u2019te Lazer \u0130nterferometre K\u00fctle\u00e7ekimsel Dalga G\u00f6zlemevi (Laser Interferometer Gravitational-wave Observatory, LIGO) G\u00fcne\u015f\u2019ten 29 ve 36 kat b\u00fcy\u00fck k\u00fctleye sahip iki kara delik birle\u015fmesi ke\u015ffetti. Bu tarz bir olay\u0131n herhangi bir \u0131\u015f\u0131k al\u0131nmadan, yani karanl\u0131k bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015fmesi bekleniyordu. Ancak, Fermi Uzay Teleskobu LIGO\u2019nun sadece bir saniyenin kesri kadar k\u0131sa bir s\u00fcre sonra bir […]<\/p>\n","protected":false},"author":812,"featured_media":15374,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[185,30,19,26],"tags":[248,766,1161,1744,1780],"class_list":["post-5341","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-148-sayi","category-astronomi","category-bilim-gundemi","category-fizik","tag-astronomi","tag-kara-delik","tag-kutlecekim","tag-ligo","tag-yildiz"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t