{"id":53927,"date":"2022-03-01T00:00:39","date_gmt":"2022-02-28T21:00:39","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=53927"},"modified":"2022-02-27T21:24:01","modified_gmt":"2022-02-27T18:24:01","slug":"osmanlida-bilim-kulturel-yarati-ve-bilgi-alisverisi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2022\/03\/01\/osmanlida-bilim-kulturel-yarati-ve-bilgi-alisverisi","title":{"rendered":"Osmanl\u0131\u2019da Bilim: K\u00fclt\u00fcrel Yarat\u0131 ve Bilgi Al\u0131\u015fveri\u015fi"},"content":{"rendered":"

Osmanl\u0131\u2019da Bilim, <\/em>Osmanl\u0131 bilim tarihini toplumsal a\u011flar ve kurumlar \u00fczerinden ele alan ilk eser olmasa da bunu Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun t\u00fcm y\u00fczy\u0131llar\u0131n\u0131 ve co\u011frafyalar\u0131n\u0131 kapsayacak \u015fekilde sunmaya \u00e7al\u0131\u015fan -bildi\u011fim kadar\u0131yla- tek eserdir.
\nT\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisinin yay\u0131mlanmas\u0131n\u0131n \u00fczerinden \u00fc\u00e7 y\u0131l ge\u00e7tikten sonra bu kriti\u011fin kaleme al\u0131nmas\u0131n\u0131n ilk sebebi Osmanl\u0131\u2019da Bilim<\/em>\u2019in, olduk\u00e7a geni\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sebebiyle ortaya koydu\u011fu perspektifindeki ciddi bozukluklar\u0131na ve \u201ccezbedici\u201d olsalar da savlar\u0131n\u0131n alt\u0131 doldurulmam\u0131\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen sahadaki pek \u00e7ok uzman taraf\u0131ndan Osmanl\u0131 bilim ediminin anla\u015f\u0131lmas\u0131 i\u00e7in \u00f6neriliyor olmas\u0131d\u0131r.
\n\u0130kinci sebep ise birinciyle ili\u015fkili olarak \u0130ngilizce ele\u015ftiri yaz\u0131lar\u0131nda a\u015fa\u011f\u0131da ortaya konulacak hususlar\u0131n baz\u0131lar\u0131n\u0131n dile getirilmemi\u015f olmas\u0131, T\u00fcrk\u00e7e inceleme yaz\u0131lar\u0131n\u0131n ise genellikle tan\u0131t\u0131m\/\u00f6zet formunda olmalar\u0131d\u0131r.
\nBurada, eserin olumlu y\u00f6nlerine de\u011finildikten sonra ileri s\u00fcr\u00fclen savlar\u0131n ve iddialar\u0131n metinde temellendirilemedi\u011fi hatta kimi yerde metin ile \u00e7eli\u015fti\u011fi g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r.<\/p>\n

***<\/p>\n

Tel Aviv \u00dcniversitesi, Ortado\u011fu ve Afrika Tarihi Departman\u0131\u2019nda \u00f6\u011fretim \u00fcyesi olan Shefer-Mossensohn; Osmanl\u0131 bilim tarihini, olduk\u00e7a sarih bir dille g\u00fcncel ekoller ve yakla\u015f\u0131mlar \u00fczerinden ele almaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. T\u00fcrk\u00e7e kaynaklar\u0131 biraz zay\u0131f olsa da zengin \u0130ngilizce bibliyografyas\u0131 yol g\u00f6sterici nitelikte.
\nOsmanl\u0131\u2019da Bilim<\/em>, b\u00fct\u00fcnc\u00fcl kavrama te\u015febb\u00fcs\u00fc, Osmanl\u0131 bilim tarihine ba\u015fkent merkezli olmayan tematik yakla\u015f\u0131m\u0131 ile yeni bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 ortaya koyuyor. Yazar, her ne kadar savlar\u0131n\u0131 ikna edici bir \u015fekilde do\u011frulayam\u0131yorsa da bu iddialar yeni tart\u0131\u015fma alanlar\u0131 olabilir.
\nKitap; giri\u015f, d\u00f6rt b\u00f6l\u00fcm ve sonu\u00e7tan olu\u015fmakta. Shefer-Mossensohn, sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcndekiler ve metin i\u00e7erisindekiler hari\u00e7 temel savlar\u0131n\u0131 \u00f6ns\u00f6zde s\u0131ral\u0131yor.<\/p>\n

    \n
  1. sav: \u201cKendine \u00f6zg\u00fc \u00f6zellikleriyle d\u00f6nemin di\u011fer bilimsel sistemlerinden ayr\u0131\u015fan \u201cOsmanl\u0131 bilimi (Ottoman science)\u201d diye bir olgu ger\u00e7ekten vard\u0131<\/em>.\u201d (s. v\u0131\u0131\u0131)<\/li>\n
  2. sav: \u201cOsmanl\u0131 toplumu ve k\u00fclt\u00fcr\u00fc t\u00fcrl\u00fc bilimsel faaliyetler i\u00e7in verimli bir zemin sunmu\u015ftur<\/em>.\u201d (s. v\u0131\u0131\u0131)<\/li>\n
  3. sav: \u201cOsmanl\u0131 bilim faaliyeti, d\u00f6nemin m\u00fckemmellik ve yenilik alg\u0131s\u0131n\u0131n, bug\u00fcn ileri d\u00fczey yarat\u0131c\u0131 ad\u0131mlar olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz bulu\u015f anlay\u0131\u015f\u0131na t\u0131pat\u0131p benzemeyebilece\u011fini g\u00f6sterir. Jenerik terimi -patentli markalarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131labilir performans g\u00f6steren \u00fcr\u00fcnler- Osmanl\u0131\u2019n\u0131n bilimle kurdu\u011fu ili\u015fkiyi betimlemek i\u00e7in kullan\u0131labilir<\/em>.\u201d (s. v\u0131\u0131\u0131-\u0131x)<\/li>\n<\/ol>\n

    Yazar giri\u015f b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, klasik pozitivist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131\u015f\u0131n\u0131 ele\u015ftirerek 60\u2019l\u0131 y\u0131llardan sonraki tart\u0131\u015fmalar\u0131 \u00c7in bilim tarihi yaz\u0131m\u0131 \u00fczerinden \u00f6zetliyor. Ancak \u0130slam bilim tarihi ve \u00f6zelde Osmanl\u0131 bilim tarihi \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n ise hala klasik, pozitivist evrede kald\u0131\u011f\u0131n\u0131, akademisyenlerinin Bat\u0131\u2019daki \u00e7al\u0131\u015fmalardan bihaber oldu\u011funu, kapal\u0131 bir tart\u0131\u015fma grubu i\u00e7inde devindi\u011fini, yabanc\u0131 dilde yay\u0131n yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00fcstelik \u015farkiyat\u00e7\u0131 s\u00f6ylemi i\u00e7selle\u015ftirdiklerini ve Osmanl\u0131 bilim tarihini sadece Osmanl\u0131 biliminin bat\u0131l\u0131la\u015fmas\u0131 s\u00fcreci \u00fczerinden ele ald\u0131klar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyor. Neredeyse t\u00fcm camiay\u0131 tek bir potaya sokmas\u0131 biraz \u00f6l\u00e7\u00fcs\u00fcz olmu\u015f.
    \nYazar\u0131n, giri\u015fte, metin temelli ve \u00fcnl\u00fc ki\u015filer (kahramanlar) odakl\u0131 bilim tarihi yaz\u0131m\u0131n\u0131n a\u015f\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fine dair itiraz\u0131 yerinde ve \u00f6nemlidir. Ancak eser boyunca bir\u00e7ok yerde savlar\u0131n\u0131 yine \u00fcnl\u00fc ki\u015filer \u00fczerinden serimlemeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131, itiraz\u0131 ile \u00e7eli\u015fiyor.
    \nOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nda \u201cBilgi\u201dyi Kavramsalla\u015ft\u0131rmak ba\u015fl\u0131kl\u0131 birinci b\u00f6l\u00fcmde Shefer-Mossensohn, Osmanl\u0131 bilim deneyimlerini; \u0130slam, T\u00fcrk-Mo\u011fol, Bizans ve Akdeniz d\u00fcnyas\u0131 ile Bat\u0131 Avrupa\u2019dan olu\u015fan Avrasya bilim merkezinin ortas\u0131na oturttu\u011funu ve amac\u0131n\u0131n Osmanl\u0131lar\u0131n \u00e7e\u015fitli jeok\u00fclt\u00fcrel kaynaklardan nas\u0131l beslendi\u011fini g\u00f6stermek oldu\u011funu belirtiyor. Fakat b\u00f6l\u00fcm sonunda Osmanl\u0131 bilim deneyimi kaynaklar\u0131 ile elimizde Orta Asya \u015famanl\u0131\u011f\u0131 ve bah\u00e7ecilik\/tar\u0131m d\u0131\u015f\u0131nda pek bir kaynak kalm\u0131yor.
    \n\u201cOsmanl\u0131 Bilgi Kavram\u0131 ve Epistemolojisi: \u0130lim Terimi\u201d<\/em> ve \u201cM\u00fcsl\u00fcman Toplumlarda Bilginin S\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131\u201d<\/em> alt ba\u015fl\u0131klar\u0131nda ise ilim terimi ve zihinlerdeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 anlat\u0131l\u0131rken Osmanl\u0131\u2019da ilmin en b\u00fcy\u00fck \u00fcreticisi ve muhafaza edicisi olan medreselerden, orada ilimlerin nas\u0131l s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan, hangi disiplinlerin hangi ba\u015fl\u0131klar alt\u0131nda topland\u0131\u011f\u0131ndan vb. bahsedilmemi\u015f. Bu, m\u00fchim bir eksikliktir.
    \nBu b\u00f6l\u00fcm\u00fcn son alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 \u201cM\u00fcsl\u00fcman Toplumlarda M\u00fcktesebatlar\u0131n Birle\u015fmesi<\/em>\u201dnde; M\u0131s\u0131rl\u0131 \u00e2lim Ahmed ed-Demenh\u00fbr\u00ee (\u00f6. 1778) \u00fczerinden Osmanl\u0131\u2019da bilgi kaynaklar\u0131n\u0131n muazzam \u00e7e\u015fitlilikte oldu\u011fu ve pratik bilimler ile din\u00ee ilimlerin (m\u00fcktesebatlar\u0131n) birle\u015fikli\u011finin bir vak\u0131a oldu\u011fu belirtiliyor. Demenh\u00fbr\u00ee\u2019nin dini ilimlerle me\u015fguliyetini dengeleyecek kadar pratik bilimlerle alakadar oldu\u011fu iddias\u0131 tart\u0131\u015fmaya a\u00e7\u0131kt\u0131r ve ba\u015fka bir konudur. Buradaki as\u0131l s\u0131k\u0131nt\u0131 ed-Demenh\u00fbr\u00ee\u2019nin ola\u011fan\u00fcst\u00fc oldu\u011fu belirtilen \u00f6zellikleri \u00fczerinden genellemeye gidilmesidir. Pek\u00e2l\u00e2, benzer yakla\u015f\u0131mla, kar\u015f\u0131 sav\u0131 ispatlayacak onlarca \u00f6rnek de say\u0131labilir. \u00dcstelik Demenh\u00fbr\u00ee\u2019den daha etkili isimler \u00f6rnek verilerek.
    \n\u00d6\u011frenim Nas\u0131l ve Nerede Ger\u00e7ekle\u015fir? ba\u015fl\u0131kl\u0131 ikinci b\u00f6l\u00fcmde \u00f6zetle; medreselerde \u00f6zellikle dini e\u011fitim verildi\u011fi, medrese d\u0131\u015f\u0131 \u00f6zel e\u011fitimler ile ilgili bilgimizin neredeyse hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131, meslek e\u011fitim kurumlar\u0131ndan pek de bahsedilemeyece\u011fi, m\u00fcnhas\u0131ran t\u0131p e\u011fitimi veren medreselerin varl\u0131\u011f\u0131na dair kan\u0131tlar\u0131n \u015f\u00fcpheli oldu\u011fu ve m\u00fcspet ilimlerin medreselerde \u00f6\u011fretildi\u011fine dair sa\u011flam kan\u0131tlar\u0131n eksik oldu\u011fu belirtiliyor.
    \nMedrese e\u011fitimi, Osmanl\u0131\u2019da ulemaya d\u00e2hil olman\u0131n elzem bir unsuru iken (s. 80) yukar\u0131daki \u00f6zet, bir \u00f6nceki b\u00f6l\u00fcmdeki m\u00fcktesebatlar\u0131n birle\u015fmesi mevzusunun, Osmanl\u0131 klasik d\u00f6neminin en kurumsal y\u00fcksek\u00f6\u011frenim m\u00fcesseseleri olan medreseler i\u00e7in pek de ge\u00e7erli olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Buna binaen, yazar\u0131n da belirtti\u011fi \u00fczere medrese d\u0131\u015f\u0131 \u00f6\u011frenim ile ilgili bilgimiz de k\u0131s\u0131tl\u0131 ise s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131n belirlenmedi\u011fi \u201cOsmanl\u0131 bilimi (Ottoman science)\u201d diye bir kavram\u0131n ileri s\u00fcr\u00fclmesi (\u00f6ns\u00f6z, 1. sav) ne kadar isabetli olur? Dahas\u0131, bu k\u0131s\u0131tl\u0131 bilgiden ve yukar\u0131da resmedilen tablodan Osmanl\u0131 toplum ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn t\u00fcrl\u00fc bilimsel faaliyetler i\u00e7in verimli bir zemin sundu\u011fu (\u00f6ns\u00f6z, 2. sav), dini ilimler ile dini olmayanlar\u0131n kayna\u015ft\u0131\u011f\u0131 savlar\u0131n\u0131 \u00f6ne s\u00fcrmek ne kadar m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr?
    \nYine mesela kad\u0131nlarla ilgili verilerin \u00e7ok az oldu\u011fu belirtilip kad\u0131nlar\u0131n hayatlar\u0131n\u0131n her a\u015famas\u0131nda e\u011fitim g\u00f6rd\u00fckleri (s. 74) ileri s\u00fcr\u00fcl\u00fcyor. Kitap boyunca savlar ile o savlar\u0131n \u00fczerine oturtuldu\u011fu malzeme pek uyu\u015fmamakta.
    \nOsmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu \u0130\u00e7ine, \u0130\u00e7inden ve \u0130\u00e7inde Bilgi Aktar\u0131m\u0131 ba\u015fl\u0131kl\u0131 \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc b\u00f6l\u00fcm\u00fcn yar\u0131s\u0131 Osmanl\u0131\u2019da okuryazarl\u0131\u011fa ayr\u0131lm\u0131\u015f. Yakla\u015f\u0131k yirmi sayfa boyunca Osmanl\u0131can\u0131n karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131, zorlu\u011fu, imparatorluk genelinde yeterince yayg\u0131n olmamas\u0131; Arap harflerinin ve gramerinin matbaaya uygun olmamas\u0131, (dolay\u0131s\u0131yla da) okuryazarl\u0131\u011f\u0131n se\u00e7kinler aras\u0131nda dahi geli\u015fmemesi \u00fczerine kara bir tablo sunuluyor. \u201cOsmanl\u0131\u2019da kay\u0131t alt\u0131na al\u0131nm\u0131\u015f d\u00f6nemlerin \u00e7o\u011funda okuma yazma kabiliyeti az say\u0131da se\u00e7kinle s\u0131n\u0131rl\u0131yd\u0131<\/em>\u201d (s. 115). Durum \u015fu ki s\u00f6z konusu tablo ve al\u0131nt\u0131lanan ifade, \u00f6ns\u00f6zdeki savlar\u0131 temellendirmek bir tarafa onlarla \u00e7eli\u015fiyor.
    \nBilim \u0130\u00e7inde Devlet: \u0130mparatorluk, \u0130ktidar, Altyap\u0131lar ve Finansman \u00dczerine ba\u015fl\u0131kl\u0131 son b\u00f6l\u00fcmde Shefer-Mossensohn, devletin planlama ve idareye dair, bilim ve teknolojiyi kapsayan yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131; himaye sistemi, bilim\/teknoloji ile altyap\u0131 projelerinin ili\u015fkisi, 19. y\u00fczy\u0131ldaki b\u00fcy\u00fck altyap\u0131 ve ileti\u015fim projeleri ile Avrupa\u2019n\u0131n s\u00f6m\u00fcrgeci yakla\u015f\u0131m\u0131 \u00fczerinden inceliyor. Ancak \u201cOsmanl\u0131\u2019da ula\u015f\u0131m ve ileti\u015fim altyap\u0131lar\u0131, devletin bilimsel deneyime kat\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n bir ba\u015fka y\u00f6n\u00fcn\u00fc olu\u015fturur<\/em>\u201d (s. 156) iddias\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 dolduram\u0131yor. \u0130lgili alt ba\u015fl\u0131kta \u00f6nce Mimar Sinan\u2019dan yola \u00e7\u0131k\u0131larak klasik mimari alg\u0131dan ve 19. y\u00fczy\u0131lda mimarideki de\u011fi\u015fimden bahsediliyor. Akabinde telgraf sistemi, meydan saatleri ve Hicaz Demiryolu projelerinin, devletin merkezile\u015fme ve padi\u015fah\u0131n stat\u00fc ve otorite sa\u011flama ara\u00e7lar\u0131 oldu\u011funa de\u011finiliyor. Ele al\u0131nan konular\u0131n devletin bilimsel deneyime kat\u0131l\u0131m\u0131 ile ili\u015fkisi ortaya konulam\u0131yor.
    \n\u201cHami ve \u00c2lim: \u0130ntis\u00e2b ve Vakf\/Vak\u0131f<\/em>\u201d alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131nda ise himaye edilen bilim\/sanat insanlar\u0131n\u0131n (h\u00e2milerin siyasi pozisyonlar\u0131 gere\u011fi) s\u00fcrekli maruz kald\u0131klar\u0131 politik gerilim ve bunun sebep oldu\u011fu sonu\u00e7lara de\u011finilmesi ayr\u0131ca Osmanl\u0131\u2019daki bu gelene\u011fin -en az\u0131ndan Bat\u0131\u2019daki \u00f6rneklerle- kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 yerinde olurdu.
    \nBunlarla birlikte yazar\u0131n, h\u00e2milerin ancak h\u00e2lihaz\u0131rda kabul g\u00f6ren mirasla \u00f6zde\u015fle\u015fmeleri sayesinde me\u015fruiyet kazanabildikleri, \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131 (s. 159); \u00f6ns\u00f6zdeki ikinci tezi ile \u00e7eli\u015fiyor.
    \nYazar sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde, bir\u00e7ok gelenek \u00fczere \u015fekillendi\u011fini ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc bilgi sistemini, Osmanl\u0131 zihnine has bir \u015feye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcren \u00f6zellikleri ortaya \u00e7\u0131karmay\u0131 ama\u00e7lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bunu da Kahire\u2019den \u00e2lim Murtaz\u00e2 ez-Zeb\u00eed\u00ee\u2019nin (\u00f6. 1791) ve \u00f6\u011frencisi Abdurrahman el-Cebert\u00ee\u2019nin (\u00f6. 1822) kariyerleri \u00fczerinden d\u00f6rt noktada topluyor. Ancak s\u00f6z konusu kariyerlerin bu \u00e7\u0131kar\u0131mlar ile \u00f6rt\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fclemedi\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz.<\/p>\n

    1.\u201cOsmanl\u0131\u2019da bilimsel faaliyet \u00e7ok katmanl\u0131, eklektik ve pratik bir \u015fekilde ger\u00e7ekle\u015ftirilirdi.<\/em>\u201d (s. 201)
    \nShefer-Mossensohn, Murtaz\u00e2 ez-Zeb\u00eed\u00ee\u2019nin bilgeli\u011finin s\u0131ra d\u0131\u015f\u0131 oldu\u011funu ve d\u00f6neminde ulema aras\u0131nda e\u015fsiz bir yer i\u015fgal etti\u011fini belirtiyor. (Yine \u201ce\u015fsiz \u00f6zellikleri\u201d olan bir \u201cmodel\u201d kar\u015f\u0131m\u0131za \u00e7\u0131k\u0131yor.) Ayr\u0131ca ez- Zeb\u00eed\u00ee\u2019nin b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Arap\u00e7a s\u00f6zl\u00fc\u011f\u00fc ve Gazali\u2019nin \u0130hya<\/em>\u2019s\u0131na yazd\u0131\u011f\u0131 tefsirden ileri geldi\u011fini \u00f6ne s\u00fcr\u00fcyor ki bu yukar\u0131da zikredilen \u201c\u00e7ok katmanl\u0131l\u0131k\u201d ile pek uyumlu g\u00f6z\u00fckm\u00fcyor.
    \n\u00d6\u011frencisi El-Cebert\u00ee\u2019nin ise matematik, astronomi, astroloji, t\u0131p ve kehanet teknikleri alanlar\u0131na merakl\u0131 oldu\u011funu belirtse de d\u00f6nemin Arap\u00e7a kaynaklar\u0131nda, s\u00f6z konusu tekniklerin \u201cola\u011fand\u0131\u015f\u0131 bilimler<\/em>\u201d olarak s\u0131n\u0131fland\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 hat\u0131rlatmas\u0131, el-Cebert\u00ee\u2019nin durumunun asl\u0131nda bir istisna oldu\u011funun ifadesidir.
    \n\u201cEz-Zeb\u00eed\u00ee ve el-Cebert\u00ee bir\u00e7ok a\u00e7\u0131dan kendi d\u00f6nemlerinin al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015f fig\u00fcrleriydi<\/em>\u201d (s. 200). Yazar\u0131n, zamanlar\u0131n\u0131n al\u0131\u015f\u0131lmam\u0131\u015f yani nadir fig\u00fcrlerinin kariyerleri \u00fczerinden -ki bunlar dahi savlar\u0131 ile pek uyu\u015fmuyor- t\u00fcm Osmanl\u0131 \u00e7a\u011flar\u0131n\u0131n bilim edimi \u00fczerine \u00e7\u0131kar\u0131mlarda bulunmas\u0131 hem y\u00f6ntem olarak do\u011fru de\u011fil hem de giri\u015fte kahraman odakl\u0131 bilim tarihi yaz\u0131m\u0131 ele\u015ftirisi ile \u00e7eli\u015fiyor.
    \n2.\u201cOsmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esi, Osmanl\u0131 se\u00e7kinleri taraf\u0131ndan bilimsel ama\u00e7la kullan\u0131lacak bir ara\u00e7 haline getirildi.<\/em>\u201d (s. 202)
    \nS\u00f6z konusu iki \u00e2limden bu arg\u00fcmana nas\u0131l ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tamamen me\u00e7hul. \u00c7\u00fcnk\u00fc hemen devam\u0131nda bu iki ismin eserlerini Arap\u00e7a yazd\u0131\u011f\u0131 belirtiliyor. (Esasen kitapta ele al\u0131nan bilginlerden eserlerini T\u00fcrk\u00e7e yazan da pek yok) Bununla birlikte ilerleyen sat\u0131rlarda, Osmanl\u0131 T\u00fcrk\u00e7esinin se\u00e7kinler i\u00e7in \u201ck\u00fclt\u00fcr dili\u201d oldu\u011fu belirtiliyor. H\u00e2lbuki yukar\u0131daki \u00e7\u0131kar\u0131mda, bilim dili oldu\u011funa g\u00f6nderme yap\u0131l\u0131yor.
    \n3. \u201cSosyal a\u011flar ve himaye bilimsel faaliyetin d\u00fczenlenmesinde \u00f6nemli bir fakt\u00f6r olu\u015fturdu.<\/em>\u201d (s. 202)
    \nBu durum Osmanl\u0131 i\u00e7in ay\u0131rt edici bir \u00f6zellik miydi? Yoksa modern devlet, modern m\u00fcfredat ve e\u011fitim \u00f6\u011fretim sistemleri \u00f6ncesi bir\u00e7ok toplumda, bilimsel faaliyetler genellikle zaten b\u00f6yle mi d\u00fczenleniyordu? Buna de\u011finilmemi\u015f.
    \n4. \u201cOsmanl\u0131 Devleti erken modern d\u00f6nemden bu yana bilimsel faaliyeti belli \u00f6l\u00e7\u00fcde b\u00fcrokratikle\u015ftirdi.<\/em>\u201d (s. 203)
    \nB\u00fcrokratikle\u015fmenin en \u00f6nemli sacayaklar\u0131ndan biri medreseler idi. Ancak medreselere kitapta pek de\u011finilmiyor.
    \nBu \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131ndan sonra sonu\u00e7 b\u00f6l\u00fcm\u00fcndeki \u201cOsmanl\u0131\u2019da Yenilik<\/em>\u201d alt ba\u015fl\u0131\u011f\u0131, \u00f6ns\u00f6zdeki \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc savda ileri s\u00fcr\u00fclen \u201cjenerik\u201d teriminin kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile ilgili a\u00e7\u0131klama verilece\u011fi izlenimi uyand\u0131rsa da ne yaz\u0131k ki bu ger\u00e7ekle\u015fmiyor. Bu ba\u015fl\u0131k alt\u0131nda, Avrupa kimyevi t\u0131bb\u0131n\u0131n \u00f6z\u00fcmsendi\u011fi iddia edilip birka\u00e7 sat\u0131r sonra bu ifadeye tezat \u015fekilde etkisinin k\u0131s\u0131tl\u0131 oldu\u011fu belirtiliyor. Daha sonra birka\u00e7 sayfa metrik sistemin me\u015fakkatli kabul\u00fcnden ve Singer diki\u015f makinelerinin Ortado\u011fu genelinde kabul g\u00f6ren bir ev e\u015fyas\u0131 olmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndaki pazarlama stratejisinden bahsediliyor.
    \nTipik Osmanl\u0131 \u00e2limi olarak i\u015faret edilen isimlerin, \u201cOsmanl\u0131\u2019n\u0131n bilimle kurdu\u011fu ili\u015fkiyi betimlemek i\u00e7in<\/em>\u201d \u00f6nerilen \u201cjenerik\u201d kavram\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 doldurabilecek hangi faaliyetlerde, \u00e7al\u0131\u015fmalarda bulunduklar\u0131na de\u011finilmiyor. Yazar\u0131n en orijinal yakla\u015f\u0131m\u0131 olarak \u201cjenerik\u201d kavram\u0131, a\u00e7\u0131klanmadan kitap sona eriyor.
    \nYine yazar\u0131n \u201c(\u2026) bir\u00e7ok Osmanl\u0131 (\u2026), ara\u015ft\u0131rma i\u00e7in ay\u0131racaklar\u0131 vakti ertelemek ve ara\u015ft\u0131rmalar\u0131n\u0131 k\u0131s\u0131tl\u0131 bo\u015f vakitlerine s\u0131k\u0131\u015ft\u0131rmak zorunda kal\u0131yorlard\u0131. Kimileri imparatorluk genelindeki g\u00f6revlere geldikleri kariyerlerinin virajl\u0131 yollar\u0131ndan faydalanarak yeni \u00f6\u011fretmenlerle \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 ilerletebildi<\/em>\u201d (s. 201) ifadesi, Osmanl\u0131 toplumu ve k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fcn t\u00fcrl\u00fc bilimsel faaliyetler i\u00e7in verimli zemin sundu\u011funu ileri s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc \u00f6ns\u00f6zdeki ikinci teziyle \u00e7eli\u015fiyor.
    \nBitirmeden \u00f6nce \u00f6ns\u00f6zdeki ilk savla ilgili bir a\u00e7maz\u0131 daha belirtmek gerekir. Yazar, bu sav\u0131nda \u201cOsmanl\u0131 bilimi\u201dnin d\u00f6nemin di\u011fer bilimsel sistemlerinden ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcr\u00fcyor. Metinde, Osmanl\u0131 medreselerinin Orta\u00e7a\u011f medreselerinden hangi y\u00f6nde ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131n belirtilmesi d\u0131\u015f\u0131nda bu konuda pek bilgi yok. Savdaki \u201cd\u00f6nemin<\/em>\u201d kelimesi esasen arg\u00fcman\u0131 zamansal olarak olduk\u00e7a belirsiz hale getiriyor. Buna ilaveten \u201cdi\u011fer bilimsel sistemler<\/em>\u201d olarak en az\u0131ndan Avrupa, \u0130ran ve hatta belki Rusya ile olan esas farklardan bahsedilebilirdi. Ancak bunlar\u0131n hi\u00e7birini kitapta g\u00f6remiyoruz.
    \nShefer-Mossensohn, sahadaki pek \u00e7ok \u00e7al\u0131\u015fmadan farkl\u0131 olarak oda\u011f\u0131na sadece imparatorlu\u011fun ba\u015fkentini almayarak ufuk a\u00e7\u0131c\u0131 bir yakla\u015f\u0131m sergiliyor fakat t\u00fcm Osmanl\u0131 co\u011frafyas\u0131n\u0131, tebaas\u0131n\u0131 ve yakla\u015f\u0131k yedi asr\u0131 i\u00e7inde eritmeye \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 potada \u201cOsmanl\u0131 bilimi\u201d olarak elimizde sadece yazar\u0131n \u201ckar\u0131\u015f\u0131m<\/em>\u201d (amalgamation) dedi\u011fi \u015fey kal\u0131yor. B\u00f6ylesi bir kar\u0131\u015f\u0131m\u0131n \u201cdi\u011fer\u201dlerinden nerede ayr\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 belirsiz. \u00dcstelik ilmin, bizim bilimimizle (science) hi\u00e7bir ilgisi olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirten (s. 35) yazar, neden \u201cOsmanl\u0131 bilimi (Ottoman science)\u201d terimini se\u00e7ti\u011fini ve onu bu kar\u0131\u015f\u0131mdan nas\u0131l s\u00fczebildi\u011fini bize sunam\u0131yor.<\/p>\n

    Osmanl\u0131\u2019da Bilim:\u00a0 K\u00fclt\u00fcrel Yarat\u0131 ve Bilgi\u00a0 Al\u0131\u015fveri\u015fi<\/strong>
    \nMiri Shefer-Mossensohn, \u00c7ev. K\u00fcbra O\u011fuz, T\u00fcrkiye \u0130\u015f Bankas\u0131 K\u00fclt\u00fcr Yay\u0131nlar\u0131, \u0130stanbul 2018, 300s.<\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

    Osmanl\u0131\u2019da Bilim, Osmanl\u0131 bilim tarihini toplumsal a\u011flar ve kurumlar \u00fczerinden ele alan ilk eser olmasa da bunu Osmanl\u0131 \u0130mparatorlu\u011fu\u2019nun t\u00fcm y\u00fczy\u0131llar\u0131n\u0131 ve co\u011frafyalar\u0131n\u0131 kapsayacak \u015fekilde sunmaya \u00e7al\u0131\u015fan -bildi\u011fim kadar\u0131yla- tek eserdir. T\u00fcrk\u00e7e \u00e7evirisinin yay\u0131mlanmas\u0131n\u0131n \u00fczerinden \u00fc\u00e7 y\u0131l ge\u00e7tikten sonra bu kriti\u011fin kaleme al\u0131nmas\u0131n\u0131n ilk sebebi Osmanl\u0131\u2019da Bilim\u2019in, olduk\u00e7a geni\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sebebiyle ortaya koydu\u011fu perspektifindeki ciddi […]<\/p>\n","protected":false},"author":3575,"featured_media":53928,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[8229,38,513,510],"tags":[8247,8245,8246],"class_list":["post-53927","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-215-sayi","category-dergi-sayilari","category-kitapcil","category-surekli-bolumler","tag-is-bankasi-yayinlari","tag-kemal-yilmaz","tag-osmanlida-bilim-kulturel-yarati-ve-bilgi-alisverisi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t