{"id":54134,"date":"2022-03-23T15:36:18","date_gmt":"2022-03-23T12:36:18","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=54134"},"modified":"2022-03-23T15:36:18","modified_gmt":"2022-03-23T12:36:18","slug":"hollywood-felaket-filmleri-bilim-neyi-isaret-ediyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2022\/03\/23\/hollywood-felaket-filmleri-bilim-neyi-isaret-ediyor","title":{"rendered":"Hollywood felaket filmleri: Bilim neyi i\u015faret ediyor?"},"content":{"rendered":"

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, ABD’de Stony Brook \u00dcniversitesi felsefe b\u00f6l\u00fcm\u00fc ba\u015fkan\u0131, bilim felsefesi \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla tan\u0131nan felsefe profes\u00f6r\u00fc Robert P. Crease’in physicsworld<\/strong> dergisi i\u00e7in yazm\u0131\u015f oldu\u011fu bir k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131d\u0131r:<\/span><\/p>\n

“Look up… get your head out of your ass
\n(Yukar\u0131 bak… kafan\u0131 k\u0131\u00e7\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar)
\nListen to the goddamn qualified scientists.
\n(\u015eu lanet olas\u0131 i\u015finin ehli biliminsanlar\u0131n\u0131 dinle)”<\/p>\n

Bu s\u00f6zler “\u015feker gibi” m\u00fczik yapan pop \u015fark\u0131c\u0131s\u0131 Ariana Grande’den \u00e7\u0131kmayacak gibi de\u011fil mi? Kendisi bu s\u00f6zleri, yak\u0131n zamanlarda vizyona giren “Don’t Look Up<\/strong>” filmi i\u00e7in besteledi\u011fi \u015fark\u0131da s\u00f6yledi. Filmde, 9 km geni\u015fli\u011findeki dev bir “gezegen\u00f6ld\u00fcren” kuyruklu y\u0131ld\u0131z D\u00fcnya’ya do\u011fru yol almakta ve bu \u015fark\u0131n\u0131n s\u00f6zleri de filmde bu felaketi \u00f6nleme nam\u0131na hi\u00e7bir hamle yapmakla ilgilenmeyen siyaset\u00e7ilere, medya kurulu\u015flar\u0131na ve sa\u011fduyusuz halka g\u00f6nderme yapmakta.
\nFilmde ke\u015ffedilen kuyruklu y\u0131ld\u0131z g\u00f6kbilim alan\u0131nda doktora \u00f6\u011frencisi olan Kate Dibiasky(\u00fcnl\u00fc oyuncu Jennifer Lawrence taraf\u0131ndan oynan\u0131yor) ve tez dan\u0131\u015fman\u0131 Randall Mindy(bir ba\u015fka \u00fcnl\u00fc oyuncu olan Leonardo DiCaprio taraf\u0131ndan oynanmakta). Ancak g\u00f6r\u00fc\u015ft\u00fckleri insanlar\u0131n \u00e7o\u011fu -ABD ba\u015fkan\u0131 Janie Orlean(Meryl Sreep) da dahil olmak \u00fczere- bu iki biliminsan\u0131n\u0131n kayg\u0131 veren ke\u015ffini \u00f6nemsemezler. Filmin ana karakterleri olan ikilinin halk\u0131n ilgisini \u00e7ekme \u00e7abalar\u0131na ra\u011fmen halk\u0131n tepkisi bu durumdan k\u00e2r elde etmekle topyek\u00fcn kar\u015f\u0131s\u0131nda durmak aras\u0131nda gidip gelir. \u0130nsanl\u0131\u011f\u0131 y\u00f6neten h\u00fck\u00fcmetler \u00f6ylesine yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirilmi\u015f durumdad\u0131r ki (spoiler uyar\u0131s\u0131) beklenen \u00e7arp\u0131\u015fma ger\u00e7ekle\u015fir ve D\u00fcnya \u00fczerindeki canl\u0131lar\u0131n t\u00fcm\u00fcn\u00fc etkileyecek felaket ger\u00e7ekle\u015fir.
\nDon’t Look Up filminden daha \u00f6nce \u00e7ekilmi\u015f ama benzer bir sinopsise sahip “Deep Impact<\/em>” (1998) filmindeyse olaylar \u00e7ok daha farkl\u0131d\u0131r. Bu filmde 11 kilometrelik bir kuyrukluy\u0131ld\u0131z bize do\u011fru gelmektedir. Ancak buradan ABD ba\u015fkan\u0131 dinler, halk\u0131n\u0131 bilgilendirir ve biliminsanlar\u0131na g\u00fcvenmeleri konusunda onlar\u0131 telkin eder.(Tahmin edersiniz ki film uzuun zaman \u00f6nce \u00e7ekilmi\u015f…). Filmde k\u0131smen ba\u015far\u0131l\u0131 hamleler yap\u0131lm\u0131\u015f, kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131 yok etmeye g\u00f6nderilmi\u015f astronotlar kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131n bir k\u0131sm\u0131n\u0131 patlatarak kendilerini feda etmi\u015fler ve kuyrukluy\u0131ld\u0131z D\u00fcnya’ya \u00e7arpsa da insanl\u0131k hayatta kalm\u0131\u015ft\u0131r.
\nBir ba\u015fka kuyrukluy\u0131ld\u0131z \u00e7arpmas\u0131yla ilgili felaket filmi olan “Seeking a Friend for the End of the World<\/em>” (2012) ise 112 kilometrelik devasa bir kuyukluy\u0131ld\u0131zdan bahseder. Kimse bu haberin do\u011frulu\u011funu sorgulamaz ancak insanl\u0131k da “uslu” durmaz. Her yerde isyanlar \u00e7\u0131kar ve kaos hakim olur. Kimileri topluca intihar ederken, kimileriyse ummad\u0131k su\u00e7lar i\u015fler. Filmin Steve Carell ve Keira Knightley taraf\u0131ndan oynanan ba\u015frolleri, ortaya \u00e7\u0131kan felaket konusunda m\u00fctefekk\u00fcrlerdir ve bir gelecekleri olaca\u011f\u0131na dair ill\u00fczyonlara kap\u0131lmazlar.
\nBu karakterlerin tak\u0131nd\u0131\u011f\u0131 samimi davran\u0131\u015flar bana Nietzsche’nin bir g\u00f6\u00e7men gemisinin anakaray\u0131 terk etmesinden hemen \u00f6nce ortaya \u00e7\u0131kan tabloyu tasvisi akl\u0131ma gelir. Yolcular ve arkada b\u0131rakt\u0131klar\u0131 hakk\u0131nda Nietsche \u015f\u00f6yle yazar: “Birbirinize her zamankinden daha fazla s\u00f6yleyecek s\u00f6z\u00fcm\u00fcz var, saat ge\u00e7iyor, okyanus yaln\u0131z sessizli\u011fiyle t\u00fcm g\u00fcr\u00fclt\u00fcn\u00fcn arkas\u0131nda sab\u0131rs\u0131zl\u0131kla bekliyor.” Yakla\u015fan \u00f6l\u00fcm bile insanlar\u0131 ba\u015fkalar\u0131na kar\u015f\u0131 samimi ve i\u00e7ten yapam\u0131yorsa, hi\u00e7bir \u015fey yapamaz.<\/p>\n

Felaketi tahayy\u00fcl edebilmek<\/strong>
\nBu \u00fc\u00e7 film, internetteki platformlarda bulup izleyebilece\u011finiz bir diz\u00fcne Hollywood felaket filmlerinden yaln\u0131zca k\u00fc\u00e7\u00fck bir se\u00e7ki. Say\u0131s\u0131z di\u011fer filmlerden; insanl\u0131\u011f\u0131 tehtid eden kuyrukluy\u0131ld\u0131z, g\u00f6kta\u015f\u0131, uzayl\u0131 ve ba\u015fka uzay-temal\u0131 tehlikelerden ve hatta evinize daha yak\u0131n pandemi, zombi veya n\u00fckleer patlama gibi tehlikelere kadar istedi\u011finizi se\u00e7ebilirsiniz.
\nG\u00f6kta\u015f\u0131 ve kuyrukluy\u0131ld\u0131z filmlerinin ortak payla\u015ft\u0131\u011f\u0131 bir tak\u0131m olaylar silsilesi vard\u0131r. K\u00f6t\u00fc haber genellikle ilk olarak say\u0131sal, hesaplamal\u0131 tahminler sayesinde ortaya \u00e7\u0131kar. Biliminsanlar\u0131 verileri inceler, h\u00fck\u00fcmetleri bilgilendirir ve y\u00f6neticiler de halk\u0131 bilgilendirir. \u0130lgin\u00e7 olan durum, bu filmlerde biliminsanlar\u0131n\u0131n mesajlar\u0131 \u00e7o\u011funlukla yetkililer taraf\u0131ndan hi\u00e7 dokunulmadan halka iletilir. Bu durumu fizikte var olan bir kavram olan “empedans uygunlu\u011fu”na (impedance matching) \u00e7ok benzetiyorum. Empedans uygunlu\u011fu, d\u00fc\u015f\u00fck empedans gerektiren bir b\u00f6lgeye y\u00fcksek empedansl\u0131 sinyal g\u00f6ndermeniz i\u00e7in ne yapman\u0131z gerekti\u011fini a\u00e7\u0131klar.\u00a0 Empedans ise bir elektrik devresinde devre bile\u015fenlerinin her birinin alternatif ak\u0131m\u0131na kar\u015f\u0131 olu\u015fturdu\u011fu diren\u00e7tir. Empedans y\u00fcksekse devreden \u00e7ok az miktarda ak\u0131m ge\u00e7ebilir, d\u00fc\u015f\u00fckse de daha \u00e7ok. Olab\u0131ildi\u011fince az veri kaybetmek istiyorsan\u0131z empedans\u0131n\u0131z\u0131 zaman i\u00e7inde yava\u015f yava\u015f d\u00fc\u015f\u00fcrmelisiniz veya artt\u0131rmal\u0131s\u0131n\u0131z, t\u0131pki bir trompete \u00fcfler gibi. A\u011fz\u0131n\u0131zdan \u00e7\u0131kan sessiz hava(d\u00fc\u015f\u00fck empedans), bir d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmden ge\u00e7erek a\u00e7\u0131k havada duyulacak hale gelir(y\u00fcksek empedans). M\u00fczik aleti, bu s\u00fcre\u00e7te elde etti\u011fi sinyalleri zaman i\u00e7inde ses dalgalar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Don’t Look Up, benim i\u00e7in tam bir “Empedans Uyumsuzlu\u011fu”.
\nTabii Don’t Look Up bu bahsettiklerimden farkl\u0131, \u00e7ok daha ilgi \u00e7ekici. Pandemi veya k\u00fcresel iklim krizi gibi varolu\u015fsal tehtidlere daha \u00e7arp\u0131c\u0131 ve e\u011flenceli bir \u015fekilde ilgi \u00e7ekme derdinde. Empedans ayar\u0131 ilk \u00f6nce yeterince uygun ilerliyor. DiCaprio ve Lawrence, kuyruklu y\u0131ld\u0131z\u0131n koordinatlar\u0131n\u0131 \u00e7izip 6 ay i\u00e7inde D\u00fcnya’ya %99.87 ihtimalle \u00e7arpaca\u011f\u0131n\u0131 ortaya \u00e7\u0131kar\u0131rlar. Bu haberi NASA yetkilileriyle payla\u015f\u0131rlar, onlar da ABD Ba\u015fkan\u0131yla.
\nBeklenen ters k\u00f6\u015fe ABD ba\u015fkan\u0131n\u0131n tepkisidir. ABD ba\u015fkan\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re D\u00fcnya’n\u0131n yok olma ihtimalinden \u00e7ok ara-d\u00f6nem se\u00e7imleriyle ilgilenmektedir. Bu durumu da filmin ba\u015fr\u00f6llerine durumu “oturup de\u011ferlendirece\u011fini(sit tight and assess)” s\u00f6yler. Ba\u015fkan, se\u00e7im sonu\u00e7lar\u0131n\u0131 etkileyece\u011fi ortaya \u00e7\u0131k\u0131nca D\u00fcnya’n\u0131n yok olmas\u0131n\u0131 \u00f6nleyecek hamleleri yapaca\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6ylese de, daha sonra \u00fcnl\u00fc bir i\u015finsan\u0131n\u0131n, kuyrukluy\u0131ld\u0131zda 32 trilyon dolar de\u011ferinde nadir minerallerin oldu\u011funu s\u00f6ylemesi \u00fczerine tekrar \u00f6ncelikleri de\u011fi\u015fir.
\nBa\u015fkan\u0131 atlatmaya \u00e7al\u0131\u015farak \u00e7\u00f6z\u00fcm arayan biliminsanlar\u0131m\u0131z, ya\u015fanacak elim geli\u015fmeyi haber ve sabah programlar\u0131nda duyurmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131rlar. Haber sunucusu taraf\u0131ndan D\u0130Caprio’ya “Basit tut, hi\u00e7 matematik olmas\u0131n.” der ve DicCaprio’nun cevanb\u0131 “Ama bu tamamen matematik” olur. Lawrence, sakin kald\u0131\u011f\u0131 m\u00fcddet\u00e7e kameralar taraf\u0131ndan tamamen g\u00f6rmezden gelinir ancak tutkuyla bir konuyu anlatmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda da dalga ge\u00e7ilir. Program sunucusu Lawrence’a “ba\u011f\u0131ran kad\u0131n”(yelling lady) der ve “medya e\u011fitimi”ne ihtiyac\u0131 oldu\u011funu s\u00f6yler.
\nSiyasi ger\u00e7eklikler, medyan\u0131n tavr\u0131 ve kazan\u0131lm\u0131\u015f k\u0131sa d\u00f6nem menfaatler; b\u00fcy\u00fck\u00e7e bir y\u00fck yarat\u0131yor ve bu y\u00fck de empedans uyumsuzlu\u011fu olu\u015fturuyor. Medya taraf\u0131ndan t\u0131ka basa doyurulmu\u015f ve k\u0131sa d\u00f6nem siyasetin her alana n\u00fcfuz etmi\u015f oldu\u011fu d\u00fcnyada bilim yaln\u0131zca tek ba\u015f\u0131na bir sestir, \u00fcstelik hi\u00e7 de kolayca anla\u015f\u0131lamayan bir ses. Bu k\u00fc\u00e7\u00fck sinyal, di\u011fer sesler aras\u0131nda t\u00fcm\u00fcyle kaybolmu\u015f vaziyettedir ta ki filmdeki d\u00fcnyaca \u00fcnl\u00fc pop \u015fark\u0131c\u0131s\u0131 olan-herhangi bir bilimsel otorite olmayan- Ariana Grande \u00fcnl\u00fc \u015fark\u0131s\u0131n\u0131 sahnede s\u00f6yleyip olay\u0131n vahametine dikkat \u00e7ekinceye kadar.<\/p>\n

K\u0131r\u0131l\u0131m<\/strong> noktas\u0131 <\/strong>
\nDon’t Look Up filmi vizyona girdikten sonra New York Times gazetesi man\u015fetine iki adet bilim haberini ta\u015f\u0131d\u0131.Birincisi, d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck ve pahal\u0131 g\u00f6zlemeci olan James Webb Uzay Teleskobu’n\u0131n f\u0131rlat\u0131l\u0131\u015f\u0131 \u00fczerineydi. Di\u011fer haber ise maske takma zorunlulu\u011funu protesto eden insanlara kar\u015f\u0131 biliminsanlar\u0131n\u0131n maske takman\u0131n faydalar\u0131na dair g\u00f6r\u00fc\u015fleriydi.
\nG\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fe g\u00f6re topluma heyecanl\u0131 ve halka tehtid i\u00e7ermeyen haberler pek az empedans uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 ya\u015f\u0131yor, James Webb gibi. \u00d6te yandan bilimin \u00fcretti\u011fi bir politika ya\u015fam tarzlar\u0131m\u0131za do\u011frudan etki etti\u011finde empedans uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok y\u00fcksek olabiliyor. Kula\u011f\u0131n\u0131za m\u00fcbala gibi duyulabilir ama i\u015fte bu sebeple empedans uyu\u015fmazl\u0131\u011f\u0131, gezegenimiz i\u00e7in bir kuyrukluy\u0131ld\u0131z\u0131n\u0131n yaratabilece\u011finden \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir tehtid olu\u015fturuyor.<\/p>\n

Kaynak: physics world<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Okuyaca\u011f\u0131n\u0131z yaz\u0131, ABD’de Stony Brook \u00dcniversitesi felsefe b\u00f6l\u00fcm\u00fc ba\u015fkan\u0131, bilim felsefesi \u00fczerine yapt\u0131\u011f\u0131 \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131yla tan\u0131nan felsefe profes\u00f6r\u00fc Robert P. Crease’in physicsworld dergisi i\u00e7in yazm\u0131\u015f oldu\u011fu bir k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131d\u0131r: “Look up… get your head out of your ass (Yukar\u0131 bak… kafan\u0131 k\u0131\u00e7\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131na \u00e7\u0131kar) Listen to the goddamn qualified scientists. (\u015eu lanet olas\u0131 i\u015finin ehli biliminsanlar\u0131n\u0131 […]<\/p>\n","protected":false},"author":512,"featured_media":54157,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,27,1],"tags":[256,5775,8272,7455],"class_list":["post-54134","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-bilim-kurgu","category-genel","tag-bilim-kurgu","tag-cevre-felaketi","tag-dont-look-up","tag-felaket"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t