{"id":56922,"date":"2022-12-27T17:09:20","date_gmt":"2022-12-27T14:09:20","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=56922"},"modified":"2022-12-27T17:09:20","modified_gmt":"2022-12-27T14:09:20","slug":"gokyuzundeki-gizemli-parlak-isigin-sirri-cozuldu-bize-dogru-bakan-bir-karadelik","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2022\/12\/27\/gokyuzundeki-gizemli-parlak-isigin-sirri-cozuldu-bize-dogru-bakan-bir-karadelik","title":{"rendered":"G\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki gizemli parlak \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n s\u0131rr\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcld\u00fc: bize do\u011fru bakan bir karadelik"},"content":{"rendered":"<p>G\u00f6kbilimciler 2022 y\u0131l\u0131 i\u00e7inde D\u00fcnya&#8217;ya ula\u015fm\u0131\u015f a\u015f\u0131r\u0131 parlak ve nereden geldi\u011fi belli olmayan bir X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 parlamas\u0131n\u0131n sebebini nihayet anlad\u0131. AT 2022cmc olarak adland\u0131r\u0131lan ve ABD&#8217;nin Kaliforniya Eyaleti&#8217;nde bulunan Zwicky Ge\u00e7ici Kaynak Belirleme Tesisi (Zwicky Transient Facility) b\u00fcnyesinde yap\u0131lan bir g\u00f6zlemde rastlanan olaya dair ge\u00e7ti\u011fimiz ay\u00a0 <em>Nature Astronomy <\/em> dergisinde yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fma gizeme net bir \u00e7\u00f6z\u00fcm vaad ediyor. ABD&#8217;deki Massachussets Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc (Massachussets Institute of Technology; MIT) ve Birle\u015fik Krallik&#8217;ta bulunan Birmingham \u00dcniversitesi b\u00fcnyesinden ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, neredeyse \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131nda d\u00f6nen bir s\u00fcper k\u00fctleli karadeli\u011fin bu t\u00fcr bir \u0131\u015f\u0131may\u0131 yaratabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyorlar. Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, parlak \u0131\u015f\u0131nlar\u0131n sebebinin de karadeli\u011fin yak\u0131nlarda bulunan bir y\u0131ld\u0131z\u0131 tamamiyle yiyip bitirmesi oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyorlar. Bu t\u00fcr \u00e7al\u0131\u015fmalar, karadeliklerin nas\u0131l beslenip b\u00fcy\u00fcd\u00fckleri konusuna \u0131\u015f\u0131k tutuyor.<\/p>\n<p>G\u00f6kbilimciler, gelgitsel bozulma (\u0130ng. Tidal Distruption Event; TDE) olarak adland\u0131r\u0131lan olaylar\u0131 incelemekteler. TDE&#8217;ler, karadeli\u011fin etraf\u0131nda dolanan bir y\u0131ld\u0131z\u0131n bir dizi gelgit olaylar\u0131 sebebiyle karadelik taraf\u0131nda s\u00f6n\u00fcmlenmesini tasvir ederken AT 2022cmc \u015fu ana kadar ke\u015ffedilmi\u015f t\u00fcm TDE olaylar\u0131ndan daha parlakt\u0131. Ayn\u0131 zamanda cisim \u015fu ana kadar ke\u015ffedilmi\u015f en uzaktaki TDE olarak da kay\u0131tlara ge\u00e7ti. Ekip, AT 2022cmc&#8217;nin uzakl\u0131\u011f\u0131n\u0131 Avrupa G\u00fcney G\u00f6zlemevi&#8217;ne ait \u015eili&#8217;de bulunan \u00c7ok B\u00fcy\u00fck Teleskop (Very Large Telescope) yard\u0131m\u0131yla \u00f6l\u00e7t\u00fc.<\/p>\n<p>Renkserimsel (spektral) \u00f6l\u00e7\u00fcmler, kayna\u011f\u0131n 30000 derece civar\u0131nda, yani inan\u0131lmaz s\u0131cak ancak TDE&#8217;ler i\u00e7in rastlanabilir oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Ayr\u0131ca renkserim \u00fczerinde \u00e7e\u015fitli so\u011furma \u00e7izgileri bulunuyor. Bu \u00e7izgilerin hepsi daha k\u0131rm\u0131z\u0131 dalgaboylar\u0131na do\u011fru kaym\u0131\u015f durumda ve bu durum bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131z g\u00f6kadan\u0131n d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden \u00e7ok daha uzakta oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor.<br \/>\nBu kadar uzaktaki bir nesne nas\u0131l bu kadar parlak olabilir? Ekibe g\u00f6re bunun sebebi karadeli\u011fin maddeleri f\u0131rlatt\u0131\u011f\u0131 istikametin do\u011frudan do\u011fruya D\u00fcnya olmas\u0131. Zaten f\u0131rlatmadan \u00f6t\u00fcr\u00fc ivmelenen par\u00e7ac\u0131klardan olu\u015fan \u0131\u015f\u0131ma, Doppler kaymas\u0131na benzer bir \u015fekilde iyice tesirini artt\u0131rarak geliyor. Ayn\u0131 zamanda G\u00f6reliliksel \u0131\u015f\u0131ma veya Doppler artmas\u0131 ad\u0131 verilen bu kavram, bir \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131n \u00e7ok uzakta da olsa do\u011frudan bakan ki\u015fiye do\u011fru \u00e7evriliyse daha parlak g\u00f6z\u00fckmesinin sebebidir. AT 2022cmc, \u015fu ana kadar ke\u015ffedilmi\u015f d\u00f6rd\u00fcnc\u00fc Doppler art\u0131\u015f\u0131na maruz kalm\u0131\u015f TDE.<\/p>\n<p>Ke\u015ffedildi\u011fi g\u00fcnden beri bir X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 teleskobu olan N\u00f6tron Y\u0131ld\u0131z\u0131 \u0130\u00e7 Yap\u0131s\u0131 Ka\u015fifi (Neutron Star Inner Composition ExploreR; NICER) taraf\u0131ndan g\u00f6zlemlenen AT 2022cmc kayna\u011f\u0131, ilk \u00fc\u00e7 g\u00fcn s\u0131radan g\u00f6r\u00fcn\u00fcyordu. Fakat sonra bir anda daha \u00f6nce Gama I\u015f\u0131n\u0131 Parlamalar\u0131n\u0131n ard\u0131l \u0131\u015f\u0131n\u0131mlar\u0131nda g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczden 100 kat daha parlak bir hale geldi. Normalde bu t\u00fcr parlamalar, dev y\u0131ld\u0131zlar\u0131n i\u00e7eri \u00e7\u00f6kmeleri sonucu olu\u015fan gama \u0131\u015f\u0131n\u0131 parlamalar\u0131 veya X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 parlamalar\u0131 yarat\u0131r. Fakat AT 2022cmc o kadar parlak X-\u0131\u015f\u0131nlar\u0131 g\u00f6nderdi ki, s\u0131radan bir \u00e7\u00f6ken dev y\u0131ld\u0131zdan daha &#8220;efsanevi&#8221; bir durum ya\u015fanm\u0131\u015f olmal\u0131yd\u0131; s\u00fcper k\u00fctleli karadeli\u011fi y\u0131ld\u0131z yiyip yutmas\u0131 gibi. Bu \u015fekilde d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde yap\u0131lan hesaplar ortaya \u00e7\u0131kar\u0131yor ki bu s\u00fcper k\u00fctleli karadelik her y\u0131l G\u00fcne\u015f&#8217;in k\u00fctlesinin yar\u0131s\u0131 kadar maddeyi i\u00e7ine al\u0131yor. Asl\u0131nda gelgitsel bozulma s\u0131k s\u0131k oluyor ama ba\u015flang\u0131\u00e7tan sonra daha \u00f6nce tecr\u00fcbe etmemi\u015ftik. Ancak g\u00f6ky\u00fcz\u00fcndeki g\u00f6zlerimiz olan teleskoplar\u0131 kulland\u0131k\u00e7a bu t\u00fcr TDE&#8217;leri daha s\u0131k g\u00f6rece\u011fe benziyoruz.<\/p>\n<p><strong>Kaynak: <a href=\"https:\/\/www.sciencedaily.com\/releases\/2022\/11\/221130114505.htm\">&#8220;Mysteriously bright flash is a black hole jet pointing straight toward Earth, astronomers say&#8221; Science Daily<\/a><\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>G\u00f6kbilimciler 2022 y\u0131l\u0131 i\u00e7inde D\u00fcnya&#8217;ya ula\u015fm\u0131\u015f a\u015f\u0131r\u0131 parlak ve nereden geldi\u011fi belli olmayan bir X-\u0131\u015f\u0131n\u0131 parlamas\u0131n\u0131n sebebini nihayet anlad\u0131. AT 2022cmc olarak adland\u0131r\u0131lan ve ABD&#8217;nin Kaliforniya Eyaleti&#8217;nde bulunan Zwicky Ge\u00e7ici Kaynak Belirleme Tesisi (Zwicky Transient Facility) b\u00fcnyesinde yap\u0131lan bir g\u00f6zlemde rastlanan olaya dair ge\u00e7ti\u011fimiz ay\u00a0 Nature Astronomy dergisinde yay\u0131mlanan bir \u00e7al\u0131\u015fma gizeme net bir \u00e7\u00f6z\u00fcm [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":512,"featured_media":56954,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,19],"tags":[],"class_list":["post-56922","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-bilim-gundemi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/56922","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/512"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=56922"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/56922\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/56954"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=56922"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=56922"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=56922"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}