{"id":57864,"date":"2023-04-01T00:00:58","date_gmt":"2023-03-31T21:00:58","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=57864"},"modified":"2023-03-30T15:49:18","modified_gmt":"2023-03-30T12:49:18","slug":"turkiyenin-temel-sorulari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2023\/04\/01\/turkiyenin-temel-sorulari","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye\u2019nin temel sorular\u0131"},"content":{"rendered":"

T\u00fcrkiye, toplumbilimciler, siyaset bilimciler ve tarih\u00e7iler i\u00e7in m\u00fcthi\u015f bir laboratuvar. B\u00fcy\u00fck sorular\u0131m\u0131z var ve b\u00fcy\u00fck yan\u0131tlar\u0131 bekliyor. \u00d6yle bir enkazla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z ki, y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc yeniden \u00e7izmek, \u00fclkemizi ve toplumumuzu yeniden in\u015fa etmek zorunday\u0131z. B\u00fcy\u00fck sorulara b\u00fcy\u00fck yan\u0131tlar \u00fcretmemiz gerekecek. Hangi sorulard\u0131r bunlar?<\/em><\/p>\n

Y\u00f6netim sistemimize (daha do\u011frusu sistemsizli\u011fimize), ekonomik yap\u0131m\u0131za, \u00fcretim sistemimize, siyaset yapma tarz\u0131m\u0131za, toplumsal ili\u015fkilerimize, egemen zihniyet yap\u0131m\u0131za, entelekt\u00fcel d\u00fczeyimize, do\u011fa ile olan ili\u015fkimize vb. bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda her alanda bir enkaz ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuzu g\u00f6r\u00fcyoruz.\u00a0 Son y\u0131llarda giderek derinle\u015fen ve keskinle\u015fen ekonomik ve politik krizlerin yan\u0131 s\u0131ra, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fcy\u00fck do\u011fal afetler, kazalar ve bunlara verdi\u011fimiz y\u00f6netsel ve toplumsal tepkiler, bu \u201cenkaz durumunu\u201d \u00e7arp\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde g\u00f6zler \u00f6n\u00fcne seriyor.
\nEvet, ilk i\u015f bu iktidardan kurtulmal\u0131y\u0131z. AKP iktidar\u0131ndan beslenen kesimler hari\u00e7 herkes bu noktada hemfikir. Bu hedefe ula\u015fmak, nas\u0131l bir enkazla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011fumuzun fark\u0131na varabilmek i\u00e7in de gerekli. Dolay\u0131s\u0131yla bu \u201ckurtulu\u015fa\u201d ve kurtulu\u015fun yolu olarak g\u00f6sterilen sand\u0131\u011fa kilitlenmi\u015f durumday\u0131z. Sonras\u0131n\u0131 fazla d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fcyoruz, d\u00fc\u015f\u00fcnmek de istemiyoruz. Anla\u015f\u0131l\u0131r bir toplumsal ruh durumu: \u015eu i\u015fi hakk\u0131yla bir halledelim, sonras\u0131na bakar\u0131z\u2026 Ama anla\u015f\u0131l\u0131r olmas\u0131, kurtulu\u015f i\u00e7in (en az\u0131ndan kurtulu\u015f yoluna girmek i\u00e7in) yeterli oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. \u00c7\u00fcnk\u00fc sadece 20 y\u0131ll\u0131k de\u011fil, en az 50 y\u0131ll\u0131k bir enkazd\u0131r bu. Bizim (toplum olarak) b\u00fcy\u00fck sorunlar\u0131m\u0131z ve sorular\u0131m\u0131z var. 20 y\u0131ll\u0131k AKP iktidar\u0131, bu sorunlar\u0131 g\u00fcn y\u00fcz\u00fcne \u00e7\u0131kard\u0131 veya \u201ct\u00fcy dikti\u201d diyebiliriz. T\u00fcy\u00fc almak gerekli ama yetmiyor.
\n\u00d6yle bir enkazla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z ki, y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc yeniden \u00e7izmek, \u00fclkemizi ve toplumumuzu yeniden in\u015fa etmek zorunday\u0131z. B\u00fcy\u00fck sorulara b\u00fcy\u00fck yan\u0131tlar \u00fcretmemiz gerekecek. Ne gibi sorulard\u0131r bunlar?<\/p>\n

***<\/p>\n

Son 40 i\u00e7inde, hangi politik ak\u0131mlar T\u00fcrkiye siyaset sahnesine eskiye oranla \u00e7ok daha etkili bir bi\u00e7imde girdiler? Siyasal \u0130slam ve K\u00fcrt Siyasal Hareketi. Bu iki ak\u0131m da 1980 \u00f6ncesinde marjinal hareketlerdi ve siyaset sahnesinin temel belirleyenleri i\u00e7inde yer alm\u0131yorlard\u0131. Fakat 90\u2019l\u0131 y\u0131llardan itibaren ikisi de b\u00fcy\u00fck bir ivme kazand\u0131. \u0130lki 21 y\u0131ld\u0131r iktidarda, di\u011feri ise t\u00fcm bask\u0131lara kar\u015f\u0131n \u00fclkenin bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcnde iktidarda ve genelde de siyaset sahnesinin anahtar oda\u011f\u0131 konumunda. Birbirlerinden \u00e7ok farkl\u0131 olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n bu iki politik ak\u0131m\u0131n ortak \u00f6zelli\u011fi, Cumhuriyet\u2019in kurdu\u011fu klasik d\u00fczen (olu\u015fturdu\u011fu toplumsal s\u00f6zle\u015fme) ile sorunlu olmalar\u0131 ve s\u0131n\u0131rlar\u0131n\u0131 zorlamalar\u0131d\u0131r. Fakat -benzer pozisyonda olmalar\u0131na kar\u015f\u0131n- etnik T\u00fcrk milliyet\u00e7ili\u011fi ve Sosyalist Sol b\u00f6yle bir politik \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ger\u00e7ekle\u015ftiremediler.
\nBu \u00e7arp\u0131c\u0131 geli\u015fmeyi, politik nedenlerle, \u00f6rne\u011fin 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fcn uygulamalar\u0131yla, emperyalistlerin deste\u011fi ve dayatmalar\u0131yla, d\u00fczenin merkezi sahiplerinin yapt\u0131\u011f\u0131 hatalarla a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015fanlar bulunuyor. Elbette b\u00fct\u00fcn bunlar\u0131n etkisi vard\u0131r. Ama nesnel bir bi\u00e7imde d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fczde bu etkiler b\u00f6ylesi bir geli\u015fmeyi a\u00e7\u0131klamakta yetersiz kal\u0131yor. Bu iki ak\u0131m\u0131n \u00e7arp\u0131c\u0131 \u00e7\u0131k\u0131\u015flar\u0131, sadece politik de\u011fil sosyolojik olgu ve s\u00fcre\u00e7lerden kaynaklan\u0131yor.
\nNas\u0131l oldu da T\u00fcrkiye toplumu siyasal \u0130slam\u2019a teslim olabildi? Nas\u0131l oldu da K\u00fcrt vatanda\u015flar\u0131n ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 b\u00f6lgelerin (ve yo\u011fun g\u00f6\u00e7 ettikleri b\u00f6lgelerin) siyasal, d\u00fc\u015f\u00fcnsel, duygusal yap\u0131s\u0131 bu denli de\u011fi\u015febildi? Toplumbilimcilerimizin, yak\u0131n tarih\u00e7ilerimizin ve devrimci siyaset\u00e7ilerimizin derinlemesine tart\u0131\u015fmas\u0131 ve yan\u0131t \u00fcretmesi gereken bir sorudur bu. K\u00f6kleri ta kurulu\u015f d\u00f6nemlerine kadar iner.
\nNas\u0131l bir toplum oldu\u011fumuzu, son 40 y\u0131ld\u0131r hangi sosyolojik d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcmleri ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, 100 y\u0131ld\u0131r neleri kazan\u0131p-biriktirip nerelerde t\u0131kand\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131, gelece\u011fe uzanabilmek i\u00e7in nelere dayanmak ve hangi \u00e7atlaklar\u0131 onarmak zorunda oldu\u011fumuzu sorgulayaca\u011f\u0131z. Yeni bir ba\u015flang\u0131\u00e7 i\u00e7in ge\u00e7mi\u015f 100 y\u0131l\u0131m\u0131z\u0131n, k\u0131sacas\u0131 cumhuriyet tarihimizin ciddi ve ger\u00e7ek\u00e7i bir muhasebesini yapmam\u0131z gerekecek.1<\/sup><\/p>\n

***<\/p>\n

Laikli\u011fin, geni\u015f tan\u0131m\u0131yla (yani din i\u015fleri ile d\u00fcnya i\u015flerinin birbirinden ayr\u0131lmas\u0131) hayata ge\u00e7irilmesinin ne kadar hayati bir sorun oldu\u011fu ve nas\u0131l hayata ge\u00e7irilebilece\u011fi g\u00fcndemimize girecek. Asl\u0131nda ba\u015f\u0131m\u0131za gelen hem politik afetlerle hem de do\u011fal afetlerle (Kovid-19 pandemisi, y\u0131k\u0131c\u0131 depremler, maden kazalar\u0131, sel bask\u0131nlar\u0131, orman yang\u0131nlar\u0131 vb.) g\u00fcndeme \u00e7oktan girdi bile.
\n\u201cD\u00fcnya i\u015fleri\u201d genel anlam\u0131yla insan-insan ili\u015fkilerini ve insan-do\u011fa ili\u015fkilerini (toplumsal sistemi, devlet yap\u0131s\u0131n\u0131, ya\u015fam bi\u00e7imimizi ve onlar\u0131n kurumlar\u0131n\u0131) kapsar. Bu i\u015flere dinler ve inan\u00e7lar kar\u0131\u015ft\u0131r\u0131lamaz. T\u00fcrkiye, dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce bi\u00e7imiyle, hem siyasal (\u0130slamc\u0131l\u0131k, siyasal \u0130slam) hem de toplumsal d\u00fczlemde (\u00f6rne\u011fin tarikatlar, cemaatler) hesapla\u015fmak zorunda kalacak. Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve y\u00f6ntemin nas\u0131l toplumsalla\u015fabilece\u011fini ve kurumsalla\u015fabilece\u011fini tart\u0131\u015fmak zorunda kalaca\u011f\u0131z.
\nAsl\u0131nda bu soru, 150 y\u0131ld\u0131r at\u0131l\u0131mlar ve geri d\u00fc\u015f\u00fc\u015flerle devam eden modernite s\u00fcrecimizi yeni at\u0131l\u0131mlarla s\u00fcrd\u00fcr\u00fcp s\u00fcrd\u00fcrmeyece\u011fimizle ilgilidir. Daha anla\u015f\u0131l\u0131r bi\u00e7imde ifade edersek, hangi y\u00fczy\u0131lda ya\u015fayaca\u011f\u0131m\u0131za, hangi y\u00fczy\u0131l\u0131n toplumun geneline hakim olaca\u011f\u0131na karar verece\u011fiz; 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n m\u0131, 8. veya 11. veya 19. y\u00fczy\u0131l\u0131n m\u0131? Hangi y\u00fczy\u0131lda ya\u015farsak mevcut d\u00fcnyada ve gelece\u011fin d\u00fcnyas\u0131nda bir yerimiz olabilir?
\nEntelekt\u00fcellerin masa ba\u015f\u0131nda, k\u00fcrs\u00fclerde yapaca\u011f\u0131 bir tart\u0131\u015fma de\u011fildir bu. Son derece kritik, hayati ve ancak arazide \u00e7\u00f6z\u00fclebilecek politik bir tart\u0131\u015fmad\u0131r. Ge\u00e7ti\u011fimiz say\u0131da \u015f\u00f6yle yazm\u0131\u015ft\u0131m, aktar\u0131p yine vurgulayay\u0131m:
\n\u201cFarkl\u0131 y\u00fczy\u0131llar bir arada ya\u015fayamaz. Bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve sek\u00fcler ya\u015fam tarz\u0131 ile dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve dini referanslara g\u00f6re d\u00fczenlenmi\u015f bir ya\u015fam tarz\u0131 bir arada ya\u015fayamaz. Kullardan olu\u015fan \u00fcmmet toplulu\u011fu ile \u00f6zg\u00fcr bireylerden olu\u015fan yurtta\u015flar toplumu bar\u0131\u015f i\u00e7inde bir arada ya\u015fayamaz. T\u00fcrkiye \u0130slam ile halk\u0131n dinsel inan\u00e7lar\u0131 ile bar\u0131\u015f\u0131k ya\u015fayabilir, bu \u00e7eli\u015fkiyi k\u00fclt\u00fcrel bir sorun olarak zamana yayabilir ama siyasal \u0130slam ile bar\u0131\u015f\u0131k ya\u015fayamaz. Bu t\u00fcr giri\u015fimler \u00f6nce bir \u2018toplumsal dayatma\u2019 ve giderek bir \u2018toplumsal yar\u0131lma\u2019 yarat\u0131r, toplumsal s\u00f6zle\u015fmeyi par\u00e7alar ve bug\u00fcn bu yar\u0131lmay\u0131\/par\u00e7alanmay\u0131 ya\u015f\u0131yoruz.\u201d2
\n<\/sup>Uzla\u015f\u0131lamayacak, helalle\u015filemeyecek, \u00e7al\u0131m at\u0131lamayacak bir sorudur bu. \u00c7\u00fcnk\u00fc sosyolojik bir sorudur, T\u00fcrkiye\u2019nin y\u00f6n\u00fcyle ilgili bir sorudur. Yan\u0131t\u0131n\u0131 -bizzat arazide- vermek zorunda kalaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

***<\/p>\n

D\u00fcnyadaki konumumuzu yeniden belirleyece\u011fiz. \u00c7ok boyutlu ve \u00e7ok katmanl\u0131 bir sorudur bu; \u00fcstelik -T\u00fcrkler gibi y\u00fczy\u0131llarca yurt ve y\u00f6n aram\u0131\u015f halklar i\u00e7in- tarihsel derinli\u011fi olan kadim bir soru. Cumhuriyetin kurucular\u0131 ve entelekt\u00fcelleri bu soruyu enine boyuna tart\u0131\u015fm\u0131\u015flar. Sonu\u00e7ta \u201c\u00e7a\u011fda\u015f medeniyet\u201d dedikleri Bat\u0131 uygarl\u0131\u011f\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 olmakta karar k\u0131lm\u0131\u015flar. Fakat y\u00fcz y\u0131ll\u0131k pratik g\u00f6steriyor ki, toplumumuza uygun bir senteze ula\u015fmakta yeterli olunamam\u0131\u015f; gen\u00e7 cumhuriyetin koydu\u011fu hedefler en ba\u015ftan itibaren t\u00f6rp\u00fclenmeye, \u00e7arp\u0131t\u0131lmaya ba\u015flam\u0131\u015f. T\u00fcrk-\u0130slam sentezcili\u011fi, \u0130slamc\u0131l\u0131k gibi ak\u0131mlar, g\u00fc\u00e7lerini koruduklar\u0131 gibi son d\u00f6nemde iktidar da oldular. \u00d6te yandan \u00e7a\u011fda\u015f medeniyet hedefi, emperyalizme teslimiyet olarak da anla\u015f\u0131lm\u0131\u015f. \u00d6zetle, bu soru (konum meselesi) g\u00fcn\u00fcm\u00fczde de t\u00fcm boyutlar\u0131yla toplumumuzun \u00f6n\u00fcnde durmaktad\u0131r.
\nBat\u0131 d\u00fcnyas\u0131n\u0131n bir par\u00e7as\u0131 m\u0131y\u0131z, yoksa Do\u011fulu muyuz? Sorunlar\u0131m\u0131z\u0131 Avrupal\u0131 toplumlar\u0131n \u00e7\u00f6zd\u00fc\u011f\u00fc gibi mi \u00e7\u00f6zebiliriz, yoksa daha farkl\u0131 stratejiler mi geli\u015ftirmeliyiz? Modernite ile birlikte ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f de\u011ferleri ve normlar\u0131, bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve y\u00f6ntemi, ayd\u0131nlanma hareketinin katk\u0131lar\u0131n\u0131, demokratik devrimlerin kazan\u0131mlar\u0131n\u0131 ve giderek sosyalizmi, ilk kez Bat\u0131\u2019da\/Avrupa\u2019da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f b\u00fct\u00fcn bu evrensel insanl\u0131k at\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 savunma ve sahip \u00e7\u0131kma anlam\u0131nda \u201cBat\u0131c\u0131y\u0131z\u201d belki. Ama yine ilk kez Bat\u0131\u2019da\/Avrupa\u2019da ye\u015fermi\u015f kapitalizme, s\u00f6m\u00fcrgecili\u011fe ve emperyalizme ise kar\u015f\u0131y\u0131z; bu anlamda Bat\u0131 modeline kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ediyoruz. Bu ayr\u0131\u015ft\u0131rmay\u0131, giderek daha da derinle\u015ftirerek yapmam\u0131z ve yeni bir sentez hedeflememiz gerekecek.
\n\u00d6te yandan bu tart\u0131\u015fman\u0131n, etkileri g\u00fcn\u00fcm\u00fcze kadar gelen tarihsel bir boyutu da var. Kabala\u015ft\u0131rmay\u0131 g\u00f6ze alarak biraz a\u00e7al\u0131m. Ba\u015flang\u0131\u00e7ta Orta Asyal\u0131 olan T\u00fcrk k\u00f6kenli topluluklar tarih boyunca hep Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelmi\u015fler. Bunun esas nedeni, b\u00f6lgede \u00c7in gibi g\u00fc\u00e7l\u00fc, k\u00f6kl\u00fc, yerle\u015fik bir uygarl\u0131\u011f\u0131n varl\u0131\u011f\u0131 olabilir. T\u00fcrkler ne \u00c7in\u2019i fethedebilmi\u015fler ne de \u00c7in taraf\u0131ndan fethedilebilmi\u015fler. Yani bir T\u00fcrk-\u00c7in sentezi olu\u015famam\u0131\u015f. Artan \u00c7in bask\u0131s\u0131ndan ka\u00e7an Hunlar Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelmi\u015fler ve sonu\u00e7ta Bat\u0131 Roma\u2019n\u0131n sonunu getiren Kavimler G\u00f6\u00e7\u00fcn\u00fcn tetikleyicisi olmu\u015flar. Hun g\u00f6\u00e7\u00fc, uzun vadeli sonu\u00e7lar\u0131 itibar\u0131yla, tarihin en \u00f6nemli olaylar\u0131ndan biri olmu\u015f, ama bizzat Hunlar bir Do\u011fu-Bat\u0131 (Hun-Avrupa) sentezi yaratamam\u0131\u015flar, zamanla eriyip gitmi\u015fler.
\nT\u00fcrk k\u00f6kenli topluluklar\u0131n ikinci b\u00fcy\u00fck g\u00f6\u00e7\u00fc, bu kez esas olarak Hazar\u2019\u0131n g\u00fcneyinden yine Bat\u0131\u2019ya ve ilk durak olarak \u0130slam co\u011frafyas\u0131na do\u011fru olmu\u015f. \u0130slamiyet\u2019i kabul ederek uygarla\u015fm\u0131\u015flar, \u0130slam\u2019a gen\u00e7lik a\u015f\u0131s\u0131 yapm\u0131\u015flar ve g\u00fc\u00e7l\u00fc T\u00fcrk-\u0130slam devletleri (\u00f6rne\u011fin Sel\u00e7uklular) kurmu\u015flar, ama \u201cdaha Bat\u0131\u201d hedefleri kaybolmam\u0131\u015f. Sel\u00e7uklular da Fars-Arap topraklar\u0131nda yerle\u015fip bir T\u00fcrk-\u0130slam imparatorlu\u011fu olarak kalmakla yetinmemi\u015fler, Anadolu kap\u0131lar\u0131n\u0131 (Bizans co\u011frafyas\u0131n\u0131) zorlayarak yine Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelmi\u015fler. Sonu\u00e7 Do\u011fu Roma\u2019n\u0131n da y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131 olmu\u015f. Bu s\u00fcre\u00e7te bir T\u00fcrk-\u0130slam sentezi damar\u0131 olu\u015fmu\u015f ama T\u00fcrkleri tatmin etmemi\u015f.
\nSel\u00e7uklu sonras\u0131 olu\u015fan Anadolu beylikleri aras\u0131nda Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelen ve ilk i\u015f Rumeli\u2019ye \u00e7\u0131kan Osmano\u011fullar\u0131n\u0131n ba\u015far\u0131 kazan\u0131p, giderek b\u00fct\u00fcn beylikleri birle\u015ftirerek, \u0130stanbul\u2019un fethiyle birlikte bir imparatorluk kurmas\u0131 da ilgin\u00e7tir. \u00d6rne\u011fin Sel\u00e7uklunun \u201cdo\u011fal\u201d miras\u00e7\u0131s\u0131 olan Karamano\u011fullar\u0131 bunu becerememi\u015f, \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar\u0131n Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelme hedefleri yok. Bir u\u00e7 beyli\u011fi olan ve b\u00fcy\u00fcmek i\u00e7in Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelen Osmanl\u0131 Beyli\u011fi bunu becerebilmi\u015f. Sonu\u00e7ta T\u00fcrkler o tarihte de bir Ortado\u011fu \u0130slam imparatorlu\u011fu olarak kalmay\u0131 reddetmi\u015fler.
\n\u00d6nemli bir sentez f\u0131rsat\u0131, Timur sald\u0131r\u0131s\u0131ndan sonra da\u011f\u0131lman\u0131n e\u015fi\u011fine gelen Osmanl\u0131\u2019n\u0131n Fetret Devri\u2019nde ortaya \u00e7\u0131k\u0131yor. Bedrettin hareketi ve isyan\u0131 (Musa \u00c7elebi ile birlikte) yeni bir T\u00fcrk-Bat\u0131 (\u0130slam – Ortodoks H\u0131ristiyanl\u0131k) sentezi kurmay\u0131 hedefliyor ve ba\u015far\u0131n\u0131n k\u0131y\u0131s\u0131ndan d\u00f6n\u00fcyor. \u00dcnl\u00fc tarih\u00e7i Ernst Werner, Bedreddin hareketini T\u00fcrkiye tarihinin en \u00f6nemli olaylar\u0131ndan biri olarak niteler ve ba\u015far\u0131l\u0131 olsayd\u0131 tarihin \u00e7ok farkl\u0131 akabilece\u011fini s\u00f6yler.3
\n<\/sup>\u0130stanbul\u2019un fethiyle yine bir Do\u011fu-Bat\u0131 sentezi olu\u015fturma f\u0131rsat\u0131 \u00e7\u0131km\u0131\u015f. Fatih, bunu ciddi olarak d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor, ama cesaret edemiyor, belki g\u00fcc\u00fc yetmiyor veya fethedilmekten \u00e7ekiniyor. G\u00f6r\u00fcl\u00fcyor ki, 15. y\u00fczy\u0131l Anadolu\u2019sunun bu kaotik d\u00f6neminde, biri a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131ya di\u011feri yukardan a\u015fa\u011f\u0131ya olmak \u00fczere iki kez Do\u011fu-Bat\u0131 (T\u00fcrk-Bat\u0131) sentezi \u015fans\u0131 do\u011fuyor ama ger\u00e7ekle\u015fmiyor. Bu tarihten itibaren Osmanl\u0131\u2019da \u201cT\u00fcrk-\u0130slam sentezi\u201d ile \u201cT\u00fcrk-Bat\u0131 sentezi\u201d perspektifleri aras\u0131nda s\u00fcrekli bir m\u00fccadele g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Kazanan (Yavuz ile birlikte ve esas olarak Kanuni sonras\u0131) T\u00fcrk-\u0130slam sentezciler oluyor. Ta ki Tanzimat, Me\u015frutiyet ve Cumhuriyet (yani Modernite) d\u00f6nemlerine kadar.
\nT\u00fcrklerin modernite tarihi de hep Bat\u0131\u2019ya y\u00f6nelik. Kemalistler de bir uygarl\u0131k modeli olarak T\u00fcrk-Bat\u0131 sentezi geli\u015ftirmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar; T\u00fcrk-\u0130slam devleti ve toplumu olmay\u0131 reddediyorlar. Cumhuriyet tarihi boyunca da bu iki \u00e7izgi (T\u00fcrk-\u0130slam sentezi mi, T\u00fcrk-Bat\u0131 sentezi mi) aras\u0131nda m\u00fccadele s\u00fcr\u00fcyor.
\n\u0130lgin\u00e7tir tarih boyunca, \u00f6nce T\u00fcrk-\u00c7in, sonra Hun-Avrupa sentezi tutmam\u0131\u015f. \u0130kinci dalgada da T\u00fcrk-\u0130slam sentezi tatmin etmemi\u015f. Ama T\u00fcrk-Bat\u0131 sentezi de bir t\u00fcrl\u00fc becerilememi\u015f. \u00c7ok farkl\u0131 d\u00f6nemler ve ko\u015fullar ama ortak bir taraf var: H\u00e2l\u00e2 sentezini arayan bir toplumuz. Bug\u00fcn de bir yandan karanl\u0131\u011f\u0131m\u0131zla m\u00fccadele ederken bir yandan da modernitemizin bir t\u00fcrl\u00fc tam oturtamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z i\u00e7eri\u011fini ve y\u00f6n\u00fcn\u00fc belirlemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz.
\nToplumumuzun \u00f6n\u00fcndeki hedef yeni bir modernite sentezi olu\u015fturmak olacakt\u0131r. Elbette Avrupal\u0131 toplumlar\u0131n modernite birikimi bizim i\u00e7in de mirast\u0131r ve esin kayna\u011f\u0131d\u0131r; ama kendi modernitemizi bir Avrupa toplumu olmay\u0131 hedefleyerek yapamay\u0131z. Gen\u00e7 Cumhuriyet bunu denedi ama yapamad\u0131; sonu\u00e7ta gericili\u011fin ve emperyalizmin pen\u00e7esine d\u00fc\u015ft\u00fc. \u201cAvrupa yolunu\u201d a\u015fan bir modernite bi\u00e7imi bulmal\u0131y\u0131z. 20. y\u00fczy\u0131lda bu yolu zorlayan ve \u00f6nemli kazan\u0131mlar elde eden toplumlar var; Sovyetler ve \u00c7in gibi\u2026 Bu birikim de \u00e7ok de\u011ferli bir mirast\u0131r.
\nBu sentez hedefi sadece T\u00fcrklerin \u00e7abas\u0131 olarak kal\u0131rsa ba\u015far\u0131ya ula\u015famaz. Hele g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda tek \u00fclke d\u00fczeyindeki sentezler olanaks\u0131zd\u0131r. T\u00fcrk modernitesi -ba\u015fta K\u00fcrt halk\u0131 ve Arap, Fars halklar\u0131 olmak \u00fczere- bir b\u00f6lge modernitesine d\u00f6n\u00fc\u015femedi\u011fi s\u00fcrece emperyalistler taraf\u0131ndan bo\u011fulur ve kendi i\u00e7ine \u00e7\u00f6ker; t\u0131pk\u0131 bug\u00fcn (hem T\u00fcrkler hem de K\u00fcrtler a\u00e7\u0131s\u0131ndan) ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z gibi. San\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fcm\u00fczdeki konumumuz, mazlumlar d\u00fcnyas\u0131n\u0131n \u00e7ok \u00f6nemli bir par\u00e7as\u0131 olan b\u00f6lgemiz halklar\u0131n\u0131n ortak modernite sentezini olu\u015fturma perspektifini gerektiriyor. Bir Avrupa toplumu de\u011filiz, ama Do\u011fu\u2019nun gereksinimi olan yeni modernite sentezinin \u00f6nc\u00fc toplumlar\u0131ndan biri olabiliriz, kom\u015fu halklarla birlikte. Bu tart\u0131\u015fma, bu noktada, ister istemez ek tart\u0131\u015fmalar\u0131 do\u011furuyor: Kapitalizm meselesi, emek ekseni ve T\u00fcrk-K\u00fcrt sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fc\u2026<\/p>\n

***<\/p>\n

T\u00fcrkiye toplumunun kapitalizmle hesapla\u015fma sorunu giderek g\u00fcndeme giriyor. Bunu, bir sosyalist oldu\u011fum i\u00e7in, ideolojik bir tutum gere\u011fi veya bir temenni olarak s\u00f6ylemiyorum. Bug\u00fcn mevcut durumdan rahats\u0131z olan herkes, T\u00fcrkiye\u2019deki gelir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 u\u00e7urumuna emek\u00e7iler ve yoksullar lehine (dolay\u0131s\u0131yla b\u00fcy\u00fck sermaye ve zenginler aleyhine) m\u00fcdahale edilmesi gerekti\u011finden, ancak kamucu ve devlet\u00e7i tedbirlerle ekonomik krizin \u00fcstesinden gelinebilece\u011finden, piyasac\u0131 politikalarla do\u011fal afetlere haz\u0131rlanabilmenin veya yaralar\u0131m\u0131z\u0131 sarabilmenin olanaks\u0131z oldu\u011fundan s\u00f6z ediyor. Konut sorununun \u00e7\u00f6z\u00fcm\u00fcn\u00fcn, tamamen tahrip edilmi\u015f e\u011fitim ve sa\u011fl\u0131k sistemimizin onar\u0131lmas\u0131n\u0131n, kapitalizmin k\u00e2r ve rekabet sistemi i\u00e7inde m\u00fcmk\u00fcn olmad\u0131\u011f\u0131 genel bir kan\u0131. Toplumumuz ideolojik anlamda bunun bilincinde olmayabilir, ama dile getirilen taleplerin ve \u00f6nerilerin hepsi sosyalizan karakterdedir; en az\u0131ndan rotay\u0131 sosyalist politikalar y\u00f6n\u00fcnde k\u0131rmay\u0131 gerektirir.
\nT\u00fcrkiye toplumu e\u011fer modernite yolunda y\u00fcr\u00fcmeye karar verirse, burjuva modernitesi mi \u00e7\u0131kar yoldur, emek\u00e7i modernitesi mi? Modernitemizin niteli\u011fi ne olacak? 100 y\u0131l \u00f6nce kapitalist yola girme karar\u0131 verdikten sonra geldi\u011fimiz nokta belli. Kapitalist yol tercihi, gen\u00e7 cumhuriyetin zorunlu olarak ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi kamucu ve devlet\u00e7i uygulamalar\u0131 tamamen yok etti\u011fi gibi, vah\u015fi ve kurals\u0131z bir kapitalizmle sonu\u00e7land\u0131. Demek ki yap\u0131c\u0131 ve ilerici bir burjuvazimiz yok; olam\u0131yor. Peki, modernitemizi esas olarak hangi s\u0131n\u0131f ve kesimlere (hangi toplumsal maddi g\u00fcce) dayanarak s\u00fcrd\u00fcrece\u011fiz? E\u011fer y\u00fcz y\u0131l \u00f6nce reddetti\u011fimiz mandac\u0131l\u0131\u011f\u0131 ve s\u00f6m\u00fcrgele\u015ftirilmeyi kabul etmeyeceksek (ki bu yolla yukar\u0131da sayd\u0131\u011f\u0131m\u0131z hi\u00e7bir politikay\u0131 izlememize olanak yok), ba\u015fta i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131m\u0131z olmak \u00fczere emek\u00e7ilerden ba\u015fka bir g\u00fc\u00e7 bulunmuyor.
\nO halde soru \u015fudur: Eme\u011fe ve emek\u00e7ilere dayal\u0131 bir toplumsal sistemi nas\u0131l hayata ge\u00e7irebiliriz? Belki de en temel siyasal-ideolojik sorumuz bu olacak; ba\u011f\u0131ms\u0131z varl\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 devam ettirmek istiyorsak, olmal\u0131.<\/p>\n

***<\/p>\n

K\u00fcrt sorununu \u00e7\u00f6zmek zorunday\u0131z. T\u00fcrk ve K\u00fcrt modernle\u015fmesinin nas\u0131l ortakla\u015ft\u0131r\u0131laca\u011f\u0131 sorusu en yak\u0131c\u0131 sorular\u0131m\u0131zdan biri. 100 y\u0131l \u00f6nce de g\u00fcndemdeydi; \u00e7\u00f6z\u00fclemedi ve bug\u00fcn \u00e7ok daha hayati bir bi\u00e7imde g\u00fcndemde. Bu topraklarda karde\u015f\u00e7e, bar\u0131\u015f i\u00e7inde ve e\u015fit bi\u00e7imde nas\u0131l ya\u015fayaca\u011f\u0131z? \u00c7al\u0131m atamayaca\u011f\u0131m\u0131z bir sorundur bu; herhalde kavram\u0131\u015f olmal\u0131y\u0131z.
\nToplumumuzun iki ana unsuru olarak T\u00fcrkler ve K\u00fcrtler, gelecek tasar\u0131mlar\u0131n\u0131 ortakla\u015ft\u0131rmak zorunda. Ayr\u0131larak, birbirimizin varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 reddederek, \u015fiddet uygulayarak herhangi bir \u00e7\u00f6z\u00fcme ula\u015fmam\u0131za olanak yok. K\u00fcrt ulusunun varl\u0131\u011f\u0131 nas\u0131l politik olarak \u00e7al\u0131m at\u0131lamayacak bir sosyolojik olguysa, T\u00fcrklerin ve K\u00fcrtlerin ortak bir gelecek \u00e7izme zorunlulu\u011fu da sosyolojik olgulardan kaynaklan\u0131yor. Birbirinden ayr\u0131lamayacak bi\u00e7imde b\u00fct\u00fcnle\u015ftik. O halde ortak bir gelece\u011fin yolunu arayaca\u011f\u0131z. \u00d6n\u00fcm\u00fczdeki en \u00f6nemli sorulardan biri de budur. Bu konuda daha \u00f6nce \u00e7ok yazd\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in uzatmayaca\u011f\u0131m.4<\/sup><\/p>\n

***<\/p>\n

\u00d6nceki b\u00fct\u00fcn sorular yeni bir \u201ctoplum s\u00f6zle\u015fmesi\u201d ihtiyac\u0131 ile ilgiliydi. Ama bu yetmiyor. \u00dczerinde ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z co\u011frafya ile bir \u201cdo\u011fa s\u00f6zle\u015fmesi\u201d de yapmak zorunday\u0131z. Bir toprak par\u00e7as\u0131n\u0131n \u201cvatan\u201d olabilmesinin do\u011fa boyutu da vard\u0131r.
\nBir \u00fclkede bir do\u011fal afet sonucu, bir anda 50 bin ki\u015fi \u00f6l\u00fcyorsa, y\u00fcz binlerce ki\u015fi evsiz-yurtsuz kal\u0131yorsa, o \u00fclkede \u00e7ok temel baz\u0131 sorular sorulmal\u0131 ve yan\u0131t aranmal\u0131. B\u00f6ylesi y\u0131k\u0131mlar, sadece iktidar, sadece toplumsal sistem de\u011fil, vatan sorununu dahi g\u00fcndeme getirir ve sorgulat\u0131r. Acaba vatan kavray\u0131\u015f\u0131m\u0131zda (bilincimizde) baz\u0131 eksikler ve bo\u015fluklar m\u0131 var?
\nVatan nedir? Bir toprak par\u00e7as\u0131 nas\u0131l \u201cvatan\u201d olur? Elbette bir toprak par\u00e7as\u0131, \u00fczerinde ya\u015fayan insanlarla vatan olur. Yani vatan, insana \u00f6zg\u00fc, insan\u0131n \u00fcretti\u011fi bir kavram. Ama bu kavram\u0131n -hepsi tarihsel olan- pek \u00e7ok boyutu var. Bir toprak par\u00e7as\u0131nda ya\u015fayan insanlar\u0131n birbirleriyle olan ili\u015fkilerinin ve d\u0131\u015flar\u0131ndaki insan topluluklar\u0131yla ili\u015fkilerinin niteli\u011fi kadar, ya\u015fad\u0131klar\u0131 toprak par\u00e7as\u0131n\u0131n do\u011fas\u0131yla olan ili\u015fkilerinin niteli\u011fi de, o co\u011frafyan\u0131n, oradaki insanlar\u0131n \u201cvatan\u0131\u201d olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirler.
\nBir toprak par\u00e7as\u0131n\u0131n \u201cvatan\u201d olabilmesi i\u00e7in oraya g\u00f6\u00e7 etmek, fethetmek, egemen olmak yetmez. G\u00f6\u00e7, fetih, egemenlik kavramlar\u0131, vatan kavram\u0131 i\u00e7in yeterli de\u011fil. \u201cModern vatan\u201d\u0131n temelinde iki kavram belirleyici: Emek ve uyum.
\nFethedilen de\u011fil, savunulan (ve kurtar\u0131lan) toprak par\u00e7as\u0131 vatan olmaya hak kazan\u0131r. Ama yetmez. Kurtar\u0131lan toprak par\u00e7as\u0131nda ya\u015fayan insanlar\u0131n birbirleriyle yapt\u0131klar\u0131 \u201ctoplum s\u00f6zle\u015fmesi\u201dnin e\u015fit, \u00f6zg\u00fcr ve karde\u015f\u00e7e olup olmamas\u0131 da oran\u0131n herkes i\u00e7in vatan olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirler. S\u00f6m\u00fcr\u00fc, \u00f6zg\u00fcrl\u00fcks\u00fczl\u00fck, e\u015fitsizlik ne kadar geriletilirse, o toprak par\u00e7as\u0131 o kadar vatan haline getirilebilir. Yani o toprak par\u00e7as\u0131n\u0131n vatan olmas\u0131 i\u00e7in sadece d\u0131\u015f tehditlerden kurtar\u0131lmas\u0131 de\u011fil, s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fclerden de kurtar\u0131lmas\u0131 gerek.
\nAma bu da yetmez. O toprak par\u00e7as\u0131nda ya\u015fayan insanlar, bir \u201ctoplum s\u00f6zle\u015fmesi\u201d yapt\u0131klar\u0131 gibi, bir \u201cdo\u011fa s\u00f6zle\u015fmesi\u201d de yapmak zorundalar. Ya\u015fad\u0131klar\u0131 co\u011frafya ile uyum i\u00e7inde olmak zorundalar. Do\u011fa (co\u011frafya), fethedilen, egemen olunan, al\u0131n\u0131p sat\u0131lan bir meta olamaz. Bu \u015fekilde yakla\u015f\u0131l\u0131rsa, do\u011fa, oran\u0131n sizin vatan\u0131n\u0131z olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 \u00f6n\u00fcnde sonunda -hi\u00e7 de \u201cinsani\u201d olmayan ama gayet \u201cdo\u011fal\u201d olan bi\u00e7imlerde- g\u00f6sterir. Bir toprak par\u00e7as\u0131n\u0131n \u201cvatan\u201d olabilmesi i\u00e7in, belki de en temel (ve belirleyici) boyut do\u011fa ile ili\u015fkinin niteli\u011fi.
\nPeki, do\u011fa ile nas\u0131l \u201cs\u00f6zle\u015fme\u201d yap\u0131labilir? Baz\u0131 do\u011fa-\u00fcst\u00fc simgeler yarat\u0131p onlara tap\u0131n\u0131p yalvararak m\u0131? Fethederek, sava\u015farak, ulusal kurtulu\u015f m\u00fccadelesi vererek, devrim yaparak m\u0131? Bunlar do\u011fan\u0131n umurunda bile de\u011fil! Do\u011fan\u0131n kendi yasalar\u0131 var. Bu yasalar her \u015feyin \u00fczerinde. Do\u011fa-\u00fcst\u00fc hi\u00e7bir \u015fey yok. Do\u011fa ile sava\u015f\u0131lamaz, do\u011fa fethedilemez, do\u011faya egemen olunamaz. Do\u011fayla uyum i\u00e7inde ya\u015famam\u0131z gerekir; e\u011fer o co\u011frafyan\u0131n vatan\u0131m\u0131z olmas\u0131n\u0131 istiyorsak. Bunun y\u00f6ntemi de do\u011fa yasalar\u0131n\u0131 kavramak ve ona uygun ili\u015fki bi\u00e7imleri geli\u015ftirmek; yani bilim. Do\u011fayla ancak bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce ve y\u00f6ntem ile bir \u201cs\u00f6zle\u015fme\u201d yap\u0131labilir.
\n\u00d6rne\u011fin biz bir deprem co\u011frafyas\u0131n\u0131 yurt edinmi\u015fiz. Bu do\u011fal olguya uygun bir yerle\u015fim ve \u00fcretim sistemi, toplumsal bir deprem bilinci geli\u015ftiremezsek g\u00fcn gelir o co\u011frafya bizi kusar; o toprak par\u00e7as\u0131n\u0131 bir \u201cvatan\u201d haline getiremeyiz.
\nKald\u0131 ki bu konuyu art\u0131k gezegen \u00e7ap\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnmek gerek; \u00e7\u00fcnk\u00fc gelinen noktada vatan\u0131m\u0131z art\u0131k D\u00fcnya gezegenidir. Evrensel bir sorudur bu. Do\u011fa ile sava\u015fmak ve do\u011faya egemen olmak m\u0131, do\u011faya uyum mu? \u00d6rne\u011fin depreme \u201cdayan\u0131kl\u0131\u201d yerle\u015fimler ve yap\u0131lar m\u0131, yoksa depreme \u201cuyumlu\u201d yerle\u015fimler ve yap\u0131lar m\u0131? \u0130nsan\u0131n, do\u011fan\u0131n \u00fcst\u00fcnde ve d\u0131\u015f\u0131nda de\u011fil, do\u011fan\u0131n bir par\u00e7as\u0131 oldu\u011funu ve buna g\u00f6re bir toplumsal sistem kurmas\u0131 gerekti\u011fini kavramas\u0131 \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel devrim olurdu. T\u00fcrkiye\u2019de ya\u015fad\u0131\u011f\u0131m\u0131z musibetler, bizim bu d\u00fc\u015f\u00fcnsel devrime katk\u0131 koymam\u0131z\u0131n da \u00f6n\u00fcn\u00fc a\u00e7maktad\u0131r.
\nO kadar g\u00fcncel ve yak\u0131c\u0131 sorunlar\u0131m\u0131z var ki, insan-do\u011fa uyumu meselesi bir t\u00fcrl\u00fc g\u00fcndeme giremiyor. Ama yaz\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131ndan beri vurgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z sorular\u0131n hepsinin temelinde bu mesele yat\u0131yor. \u0130nsan-do\u011fa ili\u015fkisi ve uyumu meselesinin g\u00fcncel ve yak\u0131c\u0131 bir bi\u00e7imde g\u00fcndemimize girdi\u011fi an, yapacak hi\u00e7bir \u015feyin kalmad\u0131\u011f\u0131 and\u0131r!
\nVarl\u0131\u011f\u0131n\u0131 devam ettirebilen tek insan t\u00fcr\u00fc olan Homo sapiens<\/em> herhangi bir co\u011frafyaya \u201cendemik\u201d olamad\u0131. Kendini oradan oraya vurdu, s\u00fcrekli g\u00f6\u00e7 etti. K\u00fclt\u00fcrel evrimiyle ya\u015fama tutunmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131. Ama bu k\u00fclt\u00fcrel evrim, sapt\u0131\u011f\u0131 yolda, art\u0131k varl\u0131\u011f\u0131yla \u00e7eli\u015fiyor. D\u00fcnya gezegenine endemik olmak zorunday\u0131z.
\nBu soruyu ve \u00f6nceki sorular\u0131 \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki dergilerde yine tart\u0131\u015faca\u011f\u0131z.<\/p>\n

D\u0130PNOTLAR<\/strong><\/p>\n

1) Bu konuda bak\u0131n\u0131z: E. Helvac\u0131o\u011flu, \u201cCumhuriyet ser\u00fcvenimiz: kazan\u0131mlar ve t\u0131kan\u0131kl\u0131klar\u201d, Bilim ve Gelecek<\/em>, Say\u0131: 223, Kas\u0131m 2022.<\/p>\n

2) E. Helvac\u0131o\u011flu, \u201cY\u0131k\u0131m\u0131n faturas\u0131 kime kesilecek?\u201d, Bilim ve Gelecek<\/em>, Say\u0131: 227, Mart 2023.<\/p>\n

3) E. Werner, B\u00fcy\u00fck Bir Devletin Do\u011fu\u015fu: Osmanl\u0131lar (1300-1481)<\/em>, Yordam Kitap, s.482 ve sonras\u0131.<\/p>\n

4) En az\u0131ndan birinci dipnotta at\u0131f yap\u0131lan yaz\u0131da bu konuyla ilgili bir b\u00f6l\u00fcm var.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

T\u00fcrkiye, toplumbilimciler, siyaset bilimciler ve tarih\u00e7iler i\u00e7in m\u00fcthi\u015f bir laboratuvar. B\u00fcy\u00fck sorular\u0131m\u0131z var ve b\u00fcy\u00fck yan\u0131tlar\u0131 bekliyor. \u00d6yle bir enkazla kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z ki, y\u00f6n\u00fcm\u00fcz\u00fc yeniden \u00e7izmek, \u00fclkemizi ve toplumumuzu yeniden in\u015fa etmek zorunday\u0131z. B\u00fcy\u00fck sorulara b\u00fcy\u00fck yan\u0131tlar \u00fcretmemiz gerekecek. Hangi sorulard\u0131r bunlar? Y\u00f6netim sistemimize (daha do\u011frusu sistemsizli\u011fimize), ekonomik yap\u0131m\u0131za, \u00fcretim sistemimize, siyaset yapma tarz\u0131m\u0131za, toplumsal […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":57865,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[8876,38,512,510],"tags":[5247,6708,8877],"class_list":["post-57864","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-228-sayi","category-dergi-sayilari","category-parantez","category-surekli-bolumler","tag-ender-helvacioglu","tag-parantez","tag-turkiyenin-temel-sorunlari"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t