{"id":58644,"date":"2023-07-04T02:29:08","date_gmt":"2023-07-03T23:29:08","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=58644"},"modified":"2023-07-03T02:29:46","modified_gmt":"2023-07-02T23:29:46","slug":"karanlik-madde-avcisi-euclid-uzayda","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2023\/07\/04\/karanlik-madde-avcisi-euclid-uzayda","title":{"rendered":"Karanl\u0131k madde avc\u0131s\u0131 Euclid uzayda!"},"content":{"rendered":"

Evreni haritalama amac\u0131yla uzaya f\u0131rlat\u0131lan \u00d6klid teleskobu, kozmoloji alan\u0131na yeni bir sayfa a\u00e7mak \u00fczere. 1.5 milyon dolarl\u0131k uzay g\u00f6revi 25 y\u0131l \u00f6nce evrenin ivmelenerek geni\u015fledi\u011finin ke\u015ffedilmesinin ard\u0131ndan bu bulgulara dair yeni deliller bulmak amac\u0131yla ortaya at\u0131lan uzay g\u00f6revlerinden ilki. Teleskobun ama\u00e7lar\u0131ndan biri, evrenin geni\u015flemesindeki ortaya \u00e7\u0131kan ivmenin kayna\u011f\u0131n\u0131 anlamak. Bu kayna\u011f\u0131n karanl\u0131k enerji oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekte.
\nEvrende var olan 3 boyutlu g\u00f6r\u00fcn\u00fcr maddenin detayl\u0131 haritaland\u0131rmalar\u0131n\u0131 yaparak \u00d6klid’in karanl\u0131k maddeye dair de bir da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 ortaya \u00e7\u0131karabilece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcyor. Bu projei i\u00e7in 1.5 milyar g\u00f6kadan\u0131n evrendeki \u00fc\u00e7 boyutlu konumlar\u0131n\u0131 haritaland\u0131racak. Esrarengiz karanl\u0131k madde, evrendeki s\u0131radan maddeden be\u015f kat daha fazla bulunmakta ve g\u00f6kadalar\u0131n aras\u0131nda adeta a\u011fa\u00e7 dallar\u0131 aras\u0131nda yay\u0131lm\u0131\u015f \u0131\u015f\u0131ldaklar gibi yay\u0131lmaktad\u0131r.
\nKaranl\u0131k madde ve karanl\u0131k enerji birlikte evrendeki t\u00fcm madde yay\u0131l\u0131m\u0131n\u0131n %95’ini olu\u015fturmaktad\u0131r. Bu yap\u0131lar\u0131n \u00f6zellikleriyse halen gizemini korumaktad\u0131r. 17 \u00fclkeden 1600 biliminsan\u0131ndan olu\u015fan \u00d6klid Konsorsiyumuna liderlik eden Paris Astrofizik Enstit\u00fcs\u00fc’nden g\u00f6kbilimci Yannick Mellier, \u00d6klid’in do\u011fan\u0131n fiziksel yasalar\u0131n\u0131 alg\u0131lay\u0131\u015f bi\u00e7imimizde bir devrim yaratabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor.<\/p>\n

\u0130ki kamera birden iyidir
\n<\/strong>\u00c7ok sert silisyum karb\u00fcrden yap\u0131lm\u0131\u015f 1,2 metre geni\u015fli\u011finde bir birincil ayna ta\u015f\u0131yan 1.921 kilograml\u0131k \u00d6klid uzay arac\u0131, Florida’daki Cape Canaveral Uzay Kuvvetleri \u0130stasyonundan bir SpaceX Falcon 9 roketiyle f\u0131rlat\u0131ld\u0131. Bu f\u0131rlat\u0131\u015f, SpaceX’in, Avrupa Uzay Ajans\u0131 (ESA) g\u00f6revi i\u00e7in f\u0131rlatma g\u00f6revini \u00fcstlendi\u011fi nadir olaylardan.
\n\u00d6klid, iki adet kameras\u0131yla g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fc hem g\u00f6r\u00fcn\u00fcr hem de k\u0131z\u0131l\u00f6tesi dalgaboylar\u0131 aral\u0131\u011f\u0131nda g\u00f6zlemleyebilecek.
\nBu iki kamera, ayn\u0131 anda ayn\u0131 yere bakacak. B\u00f6yle bir optik tasar\u0131m\u0131n yap\u0131labilmesi i\u00e7in g\u00f6r\u00fcn\u00fcr dalga boylar\u0131n\u0131 yans\u0131tan ancak k\u0131z\u0131l\u00f6tesi dalga boylar\u0131na \u015feffaf olan bir dikroik ayna plakas\u0131 kullan\u0131lm\u0131\u015f.
\n\u0130lk \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131 almas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan \u00d6klid, g\u00f6kadam\u0131z\u0131n d\u0131\u015f\u0131ndaki uzay\u0131n daha da derinliklerini inceleyecek. Samanyolunun diski ve G\u00fcne\u015f Sisteminin toz dolu d\u00fczleminin d\u0131\u015f\u0131nda g\u00f6r\u00fcn\u00fcr evrenin \u00fc\u00e7te birini g\u00f6zlemlemesi bekleniyor.<\/p>\n

\"\"
\u00d6klid teleskobuna dair bir sanat\u00e7\u0131 izlenimi, \u00d6klid D\u00fcnya’dan 1.5 milyon kilometre uzakl\u0131ktaki bir noktadan g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn \u00fc\u00e7te birini haritaland\u0131racak.<\/figcaption><\/figure>\n

\u00d6klid, geni\u015f alan g\u00f6r\u00fcnt\u00fcleri almak ve Evreni 3 boyutlu olarak haritalamak i\u00e7in tasarlanm\u0131\u015f birka\u00e7 yeni g\u00f6zlemevinden biridir. 8,4 metrelik ABD Vera Rubin G\u00f6zlemevi’nin \u015eili’deki in\u015faat\u0131 bitiyor ve \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131l faaliyete ge\u00e7mesi planlan\u0131yor; \u00c7in’in 2 metrelik Xuntian uzay teleskopunun ertesi y\u0131l Tiangong Uzay \u0130stasyonuna ula\u015fmas\u0131 planlan\u0131yor; ve NASA’n\u0131n 2,4 metrelik Nancy Grace Roman Uzay Teleskobunun da 2027’de f\u0131rlat\u0131lmas\u0131 planlan\u0131yor.<\/p>\n

Veri ak\u0131\u015f\u0131
\n<\/strong>\u00d6klid’in ikiz kameralar\u0131ndan gelen veriler \u00e7e\u015fitli analizler i\u00e7in dayanak olu\u015fturacak. G\u00f6r\u00fcn\u00fcr dalgaboyu aral\u0131\u011f\u0131ndaki veriler taranarak, g\u00f6kadalar\u0131n \u015fekillerinde %1’den az olabilecek bozunmalar\u0131 arayan bir bilgisayar program\u0131, t\u00fcm g\u00f6ky\u00fcz\u00fc d\u00fczleminde bu e\u011filip b\u00fck\u00fclmelerden yola \u00e7\u0131karak karanl\u0131k maddenin haritaland\u0131rma i\u015flemini ger\u00e7ekle\u015ftirecek. 1980’lerin ba\u015f\u0131nda tekni\u011fe \u00f6nc\u00fcl\u00fck eden ve ard\u0131ndan Vera Rubin G\u00f6zlemevi’nin \u00f6nc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc yapan Kaliforniya \u00dcniversitesi’nden bir astronom olan Anthony Tyson, “Bu zay\u0131f k\u00fctle\u00e7ekimsel mercekleme etkisi g\u00f6ky\u00fcz\u00fcn\u00fcn her yerinde var” diyor.
\nBu analiz, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar\u0131n \u00d6klid’in siyah-beyaz foto\u011fraflar\u0131n\u0131 yer tabanl\u0131 g\u00f6zlemevlerinden, \u00f6zellikle Rubin’den al\u0131nan renkli g\u00f6r\u00fcnt\u00fclerle birle\u015ftirmelerini gerektirecek. Bir galaksinin rengi, uzakl\u0131\u011f\u0131yla ili\u015fkilidir, bu nedenle di\u011fer telesoplardan gelecek ek bilgiler, 2 boyutlu g\u00f6r\u00fcnt\u00fcy\u00fc 3 boyutlu bir haritaya d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmeye yard\u0131mc\u0131 olacak.
\nDunkley , k\u00fctle\u00e7ekimsel merceklemenin, kozmologlar\u0131n karanl\u0131k madde iskelesinin ince ve yo\u011fun mu yoksa daha kabar\u0131k m\u0131 oldu\u011funu \u00f6l\u00e7mesine olanak tan\u0131yaca\u011f\u0131n\u0131 ve bunun da karanl\u0131k maddeyi olu\u015fturan temel par\u00e7ac\u0131klar\u0131n do\u011fas\u0131na dair ipu\u00e7lar\u0131 sa\u011flayabilece\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Ayr\u0131ca bu \u00e7al\u0131\u015fmalar n\u00f6trino ad\u0131 verilen atom alt\u0131 par\u00e7ac\u0131klar\u0131n k\u00fctlesini \u00f6l\u00e7mek i\u00e7in bir yol sa\u011flayabilir \u00e7\u00fcnk\u00fc n\u00f6trinolar ne kadar hafiflerse, galaksilerden o kadar uza\u011fa u\u00e7arlar ve evrendeki \u015fi\u015fmeye o kadar fazla katk\u0131da bulunurlar.
\n\u0130kinci analiz evrendeki g\u00f6kada da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131na bakarak erken evrene dair dalgalanmalar\u0131n ayak izlerini bulmaya \u00e7al\u0131\u015facak. Bu “baryonik akustik dalgalanmalar (\u0130ng. baryonic acoustic oscillations)” evrenin tarihi boyunca t\u00fcm kozmik geni\u015fleme s\u00fcrecinde \u00fcretildiler ve analizleri evrenin geni\u015flemesine dair \u00f6zellikle b\u00fcy\u00fck patlaman\u0131n erken devirlerine \u0131\u015f\u0131k tutabilir.
\n\u00d6klid teleskobunun esasen Frans\u0131z Ginesi’nden Rusya’ya ait bir Soyuz roketiyle f\u0131rlat\u0131lmas\u0131 planlan\u0131yordu ancak Rusya’n\u0131n Ukrayna’y\u0131 i\u015fgali g\u00f6reve dair pek \u00e7ok plan\u0131 alt \u00fcst etti. Uzay arac\u0131n\u0131n Soyuz roketi taraf\u0131ndan f\u0131rlat\u0131lmak \u00fczere tasarland\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in yeni g\u00fcncellemelerin en az 3 y\u0131l s\u00fcrece\u011fi d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcl\u00fcrken SpaceX’e ait Falcon 9 roketinin \u00d6klid’e uygun bir tak\u0131m d\u00fczenlemeler yapabilece\u011fi fark edilmi\u015f ve bu sayede uzay g\u00f6revi yaln\u0131zca 1 y\u0131l r\u00f6tarl\u0131 olarak ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f.
\n\u00d6klid’e dair ilk sonu\u00e7lar 2025’te elde edilecek ve t\u00fcm g\u00f6ky\u00fcz\u00fcne dair haritalama i\u015flemi 2030’da sonlanacak.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Evreni haritalama amac\u0131yla uzaya f\u0131rlat\u0131lan \u00d6klid teleskobu, kozmoloji alan\u0131na yeni bir sayfa a\u00e7mak \u00fczere. 1.5 milyon dolarl\u0131k uzay g\u00f6revi 25 y\u0131l \u00f6nce evrenin ivmelenerek geni\u015fledi\u011finin ke\u015ffedilmesinin ard\u0131ndan bu bulgulara dair yeni deliller bulmak amac\u0131yla ortaya at\u0131lan uzay g\u00f6revlerinden ilki. Teleskobun ama\u00e7lar\u0131ndan biri, evrenin geni\u015flemesindeki ortaya \u00e7\u0131kan ivmenin kayna\u011f\u0131n\u0131 anlamak. Bu kayna\u011f\u0131n karanl\u0131k enerji oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclmekte. […]<\/p>\n","protected":false},"author":512,"featured_media":58645,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,19,3256],"tags":[8913,8540,9002,2085,1084,9001],"class_list":["post-58644","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-bilim-gundemi","category-uzay-ve-havacilik","tag-avrupa-uzay-ajansi","tag-esa","tag-euclid-telescope","tag-karanlik-enerji","tag-karanlik-madde","tag-oklid-teleskobu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t