{"id":58877,"date":"2023-07-20T05:26:20","date_gmt":"2023-07-20T02:26:20","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=58877"},"modified":"2023-07-21T14:24:34","modified_gmt":"2023-07-21T11:24:34","slug":"yasam-oykuleri-turlerin-rekabet-etmeden-bir-arada-yasamasini-nasil-sagliyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2023\/07\/20\/yasam-oykuleri-turlerin-rekabet-etmeden-bir-arada-yasamasini-nasil-sagliyor","title":{"rendered":"Ya\u015fam \u00f6yk\u00fcleri, t\u00fcrlerin rekabet etmeden bir arada ya\u015famas\u0131n\u0131 nas\u0131l sa\u011fl\u0131yor?"},"content":{"rendered":"

Bu makalede, yeni modelleme \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n, do\u011fan\u0131n ni\u015f temelli ekolojik teorinin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcnden daha \u00e7e\u015fitli oldu\u011funu g\u00f6sterdi\u011fini anlataca\u011f\u0131z. Bu, t\u00fcrlerin \u00e7e\u015fitlili\u011finin ve bir ekosistem i\u00e7indeki etkile\u015fimlerinin yaln\u0131zca bireysel rolleri veya ni\u015fleri taraf\u0131ndan belirlenmedi\u011fi, ba\u015fka fakt\u00f6rlerin de devrede oldu\u011fu anlam\u0131na gelmektedir. Bu fakt\u00f6rlerden biri de t\u00fcrlerin ya\u015fam \u00f6yk\u00fcleridir. Ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc, bir t\u00fcr\u00fcn ya\u015fam s\u00fcresi, \u00fcreme oran\u0131, b\u00fcy\u00fcme h\u0131z\u0131 gibi \u00f6zelliklerini ifade eder. Bu \u00e7al\u0131\u015fma, ya\u015fam \u00f6yk\u00fclerinin, g\u00f6r\u00fcn\u00fc\u015fte ba\u015fa ba\u015f rekabet i\u00e7inde olmas\u0131 gereken t\u00fcrlerin, bir ekosistemi payla\u015fabileceklerini bulmu\u015ftur. Bu bulgu, biyolojik \u00e7e\u015fitlili\u011fin nas\u0131l ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve neden devam etti\u011fini anlamak i\u00e7in yeni bir bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131 sunmaktad\u0131r.
\nSaha ekologlar\u0131, gezegenin en yo\u011fun \u015fekilde incelenen orman par\u00e7alar\u0131ndan biri olan Barro Colorado Adas\u0131\u2019ndaki (Panama) ormanl\u0131k\u00a015 kilometrekarelik alanda a\u011fa\u00e7 \u00e7e\u015fitlili\u011fini niceliksel olarak belirlemek i\u00e7in 40 y\u0131ldan uzun bir s\u00fcre \u00f6nce bir ara\u015ft\u0131rma ba\u015flatt\u0131lar. G\u00f6vde \u00e7ap\u0131 1 cm\u2019den b\u00fcy\u00fck olan t\u00fcm a\u011fa\u00e7lar\u0131 sayd\u0131lar ve taksonomik olarak tan\u0131mlad\u0131lar. G\u00f6vde \u00e7aplar\u0131n\u0131 \u00f6l\u00e7t\u00fcler ve her bir a\u011fac\u0131n biyok\u00fctle de\u011ferini tahmin ettiler. A\u011fa\u00e7lar\u0131 ve fidanlar\u0131 inceleyerek elde ettikleri sonu\u00e7lar\u0131 b\u00fcy\u00fck veri tabanlar\u0131nda kaydettiler.
\nZamanla biriken veriler incelendi\u011finde tuhaf bir \u015fey fark edildi.\u00a0Alandaki a\u011fa\u00e7 \u00e7e\u015fitlili\u011fi \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131yd\u0131. Ancak a\u011fa\u00e7lar\u0131n bu t\u00fcrler aras\u0131ndaki oransal da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 da son derece dengesizdi; a\u011fa\u00e7lar\u0131n b\u00fcy\u00fck b\u00f6l\u00fcm\u00fc yaln\u0131zca birka\u00e7 t\u00fcre aitti. Bu, adadaki a\u011fa\u00e7 toplulu\u011funun t\u00fcr zenginli\u011fi ile t\u00fcr bollu\u011fu aras\u0131nda bir uyumsuzluk oldu\u011funu g\u00f6steriyordu. T\u00fcr zenginli\u011fi, bir alandaki farkl\u0131 t\u00fcr say\u0131s\u0131n\u0131 ifade ederken, t\u00fcr bollu\u011fu, her bir t\u00fcr\u00fcn birey say\u0131s\u0131n\u0131 ifade eder. Adadaki a\u011fa\u00e7 toplulu\u011funda, t\u00fcr zenginli\u011fi y\u00fcksek ama t\u00fcr bollu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fckt\u00fc. Bu, baz\u0131 t\u00fcrlerin di\u011ferlerine g\u00f6re \u00e7ok daha yayg\u0131n oldu\u011fu anlam\u0131na geliyordu.
\n\u0130lk \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ard\u0131ndan, bu heterojen model, k\u00fcresel \u00f6l\u00e7ekteki ekosistemlerde, \u00f6zellikle tropikal ya\u011fmur ormanlar\u0131nda yayg\u0131n bi\u00e7imde g\u00f6zlemlenir. Barro Colorado \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131na katk\u0131da bulunan Los Angeles Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nden ekolog Stephen Hubbell, Amazon\u2019daki a\u011fa\u00e7 toplulu\u011funun da benzer bir heterojen da\u011f\u0131l\u0131ma sahip oldu\u011funu, t\u00fcrlerin %2\u2019den az bir k\u0131sm\u0131 say\u0131sal olarak t\u00fcm a\u011fa\u00e7lar\u0131n yar\u0131s\u0131n\u0131 olu\u015ftururken geri kalan t\u00fcrlerin \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck bollukta oldu\u011fu tahmin etmektedir.
\nBu y\u00fcksek biyolojik \u00e7e\u015fitlilik, ekolojinin \u00f6nde gelen bir teorisinin tahminlerine ters d\u00fc\u015fmektedir. Bu teori, bir ekosistemdeki her ni\u015fin veya rol\u00fcn, bir t\u00fcr taraf\u0131ndan i\u015fgal edilmesi gerekti\u011fini savunmaktad\u0131r. Ni\u015f teorisi, ekologlar\u0131n g\u00f6zlemledi\u011fi t\u00fcm t\u00fcrlerin istikrarl\u0131 bir \u015fekilde var olabilmesi i\u00e7in yeterli ni\u015f bulunmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrmektedir. Benzer t\u00fcrler aras\u0131ndaki ni\u015f rekabeti, nadir olan t\u00fcrlerin rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybederek yok olmas\u0131na neden olmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n

\"\"
\n2001 y\u0131l\u0131nda yay\u0131nlanan\u00a0bir \u00e7al\u0131\u015fmada, Barro Colorado Adas\u0131\u2019ndaki paradoksal bi\u00e7imde y\u00fcksek biyolojik \u00e7e\u015fitlilik, Hubbell\u2019\u0131 \u00e7\u0131\u011f\u0131r a\u00e7an ekolojinin n\u00f6tr teorisini \u00f6nermeye itti. Geleneksel ekoloji teorisi, t\u00fcrler aras\u0131ndaki ni\u015f rekabetini vurguluyordu. Ancak Hubbell, t\u00fcrlerin bu denklemde ger\u00e7ekten \u00f6nemli olmayabilece\u011fini, \u00e7\u00fcnk\u00fc bireylerin kendi t\u00fcrlerinin \u00fcyeleriyle de kaynaklar i\u00e7in rekabet ettiklerini belirtti. Ekosistemlerdeki \u00e7e\u015fitlilik desenlerinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde rastgele s\u00fcre\u00e7lerin \u00fcr\u00fcnleri olabilece\u011fini \u00f6ne s\u00fcrd\u00fc.
\nBiyolojik \u00e7e\u015fitlilikle ilgili bir teori olmas\u0131na ra\u011fmen, Hubbell\u2019\u0131n n\u00f6tr teorisi c\u0131l\u0131zd\u0131. Ya\u015fam s\u00fcreleri, beslenme \u00f6zellikleri ve bir t\u00fcr\u00fc di\u011ferinden ay\u0131ran di\u011fer detaylar\u0131 g\u00f6z ard\u0131 ediyordu. Teoriye dayanan modellerde, teorik bir ekosistemdeki her birey ayn\u0131d\u0131r. Model \u00e7al\u0131\u015fmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda, ekosistem rastlant\u0131sal olarak evrimle\u015fir, bireyler rastgele birbirlerini rekabet ederek ve yer de\u011fi\u015ftirerek ya\u015farlar. Teori, ekolojiye t\u00fcr temelli yakla\u015f\u0131mlarla tamamen \u00e7eli\u015fiyordu ve \u00e7ok mant\u0131ks\u0131z g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc i\u00e7in ekologlar aras\u0131nda hararetli tart\u0131\u015fmalara neden oldu.
\nYine de \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 bir \u015fekilde, n\u00f6tr modellerdeki rastgelelik ilerledik\u00e7e, Hubbell ve meslekta\u015flar\u0131n\u0131n Barro Colorado Adas\u0131\u2019ndaki verilerinde g\u00f6rd\u00fckleri ve ba\u015fka yerlerde g\u00f6zlenen temel \u00f6zellikleri yeniden \u00fcrettiler. Neredeyse hi\u00e7bir farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 kabul etmeyen bu modellemede, ger\u00e7ek d\u00fcnyan\u0131n par\u0131lt\u0131lar\u0131 var.
\nModellerle ger\u00e7eklik aras\u0131ndaki bu gerginlik, O\u2019Dwyer\u2019\u0131 uzun zamand\u0131r ilgilendiriyordu. N\u00f6tr teori neden bu kadar iyi i\u015fliyordu? T\u00fcrlerin i\u015flevleri hakk\u0131nda bilgi ekleyerek daha ger\u00e7ek\u00e7i g\u00f6r\u00fcnen sonu\u00e7lar elde etmenin bir yolu var m\u0131yd\u0131?
\nO\u2019Dwyer\u2019a g\u00f6re, n\u00f6tr modelleri cazip k\u0131lan \u015feylerden biri, bir\u00e7ok canl\u0131 aras\u0131nda ger\u00e7ekten derin evrenselli\u011fin olmas\u0131d\u0131r. Hayvan t\u00fcrleri ayn\u0131 olmasa da, \u00f6rne\u011fin dola\u015f\u0131m sistemi d\u00fczeyinde olduk\u00e7a benzerdirler. Fizyoloji ile ilgili ayn\u0131 rakamlar, hayvanlarda ve bitkilerde tekrar tekrar ortaya \u00e7\u0131kar, belki de ortak evrimsel tarihlerinin s\u0131n\u0131rlamalar\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131r.
\nAltta yatan d\u00fczenin i\u015faretleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, O\u2019Dwyer, organizmalar\u0131n ya\u015fam bi\u00e7imlerinin baz\u0131 detaylar\u0131n\u0131n, t\u00fcrlerin rekabet edip evrimsel s\u00fcre\u00e7te hayatta kalmas\u0131n\u0131 belirlemede di\u011ferlerinden daha \u00f6nemli olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 merak etti. Yine metabolizmadan bahsedelim: Bir ekosistem, sakinlerinin metabolizmalar\u0131n\u0131n bir ifadesi olarak de\u011ferlendirilebilirse, organizman\u0131n boyutlar\u0131 \u00f6zel ve \u00f6nemli belirte\u00e7tir. Bir bireyin boyutu, zaman i\u00e7indeki kaderini modellemek i\u00e7in onun beslenmesi veya t\u00fcr kimli\u011fi hakk\u0131ndaki di\u011fer bir\u00e7ok detaydan daha yararl\u0131 olabilir.
\nO\u2019Dwyer, Jops\u2019un lisans\u00fcst\u00fc \u00f6\u011frenci olarak laboratuvar\u0131na kat\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, bu soruyu ara\u015ft\u0131rmas\u0131na yard\u0131mc\u0131 olabilecek birini buldu\u011funun fark\u0131ndayd\u0131. Jops daha \u00f6nce, ya\u015fam \u00f6yk\u00fcleri kullanan modellerin, hassas bir bitki t\u00fcr\u00fcn\u00fcn hayatta kal\u0131p kalmayaca\u011f\u0131n\u0131 veya yok olma yolunda olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 tahmin edip edemeyece\u011fini incelemi\u015fti. Birlikte, ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc ile rekabetin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda neler oldu\u011funu tan\u0131mlayacak matemati\u011fi olu\u015fturmaya ba\u015flad\u0131lar.
\nJops ve O\u2019Dwyer\u2019\u0131n modelinde, n\u00f6tr modellerde oldu\u011fu gibi, stokastisite – rastgele fakt\u00f6rlerin t\u00fcrler aras\u0131ndaki belirleyici etkile\u015fimleri \u00fczerindeki etkisi – \u00f6nemlidir. Ancak t\u00fcrlerin ya\u015fam \u00f6yk\u00fcleri, bu rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n etkilerini art\u0131rabilir veya azaltabilir. \u201cYa\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc, demografik g\u00fcr\u00fclt\u00fcn\u00fcn i\u015fledi\u011fi bir t\u00fcr mercektir,\u201d diyor O\u2019Dwyer.
\nAra\u015ft\u0131rmac\u0131lar, her bir sim\u00fcle edilmi\u015f bireyi ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcne g\u00f6re de\u011ferlendirdiklerinde, baz\u0131 t\u00fcrlerin ayn\u0131 kaynaklar i\u00e7in rekabet etmelerine ra\u011fmen uzun s\u00fcre bir arada var olabildiklerini buldular. Bu durumu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in say\u0131lara daha yak\u0131ndan bakt\u0131klar\u0131nda, Jops ve O\u2019Dwyer, etkin pop\u00fclasyon b\u00fcy\u00fckl\u00fc\u011f\u00fc ad\u0131 verilen karma\u015f\u0131k bir terimin, t\u00fcrler aras\u0131nda var olabilecek bir t\u00fcr tamamlay\u0131c\u0131l\u0131\u011f\u0131 tan\u0131mlamak i\u00e7in yararl\u0131 oldu\u011funu g\u00f6rd\u00fcler. Bu terim, bir t\u00fcr\u00fcn ya\u015fam d\u00f6ng\u00fcs\u00fcn\u00fcn bir noktas\u0131nda y\u00fcksek \u00f6l\u00fcm oran\u0131na, di\u011fer bir noktas\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fck \u00f6l\u00fcm oran\u0131na sahip olabilece\u011fini, tamamlay\u0131c\u0131 bir t\u00fcr\u00fcn ise ilk noktada d\u00fc\u015f\u00fck, ikinci noktada y\u00fcksek \u00f6l\u00fcm oran\u0131na sahip olabilece\u011fini kaps\u0131yordu. Bu terim iki t\u00fcr i\u00e7in ne kadar benzerse, o \u00e7iftin alan ve besin i\u00e7in rekabet etmesine ra\u011fmen bir arada ya\u015fama olas\u0131l\u0131\u011f\u0131 o kadar y\u00fcksekti.<\/p>\n

\u2022 Ekolojik ni\u015f teorisi: Bu teori, bir ekosistemdeki her ni\u015fin veya rol\u00fcn, kaynak kullan\u0131m\u0131 ve \u00e7evresel ko\u015fullar a\u00e7\u0131s\u0131ndan en uygun olan bir t\u00fcr taraf\u0131ndan doldurulmas\u0131 gerekti\u011fini varsayar. Bu teoriye g\u00f6re, e\u015fitsiz da\u011f\u0131l\u0131m, t\u00fcrler aras\u0131ndaki ni\u015f rekabetinin ve farkl\u0131la\u015fman\u0131n bir sonucudur. Benzer t\u00fcrler aras\u0131ndaki rekabet bask\u0131s\u0131, nadir olan t\u00fcrlerin rekabet g\u00fcc\u00fcn\u00fc kaybederek yok olmas\u0131na neden olabilir.<\/span>
\nO\u2019Dwyer, \u201cDemografik g\u00fcr\u00fclt\u00fcy\u00fc ayn\u0131 genlikte ya\u015f\u0131yorlar, uzun s\u00fcre birlikte ya\u015famalar\u0131n\u0131n anahtar\u0131 da bu.\u201d dedi.
\nAra\u015ft\u0131rmac\u0131lar, benzer \u00f6r\u00fcnt\u00fclerin ger\u00e7ek d\u00fcnyada da ge\u00e7erli olup olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 merak ettiler. Binlerce bitki, mantar ve bakteri t\u00fcr\u00fcne ait detaylar\u0131n \u00e7e\u015fitli \u00e7al\u0131\u015fma ve kaynaklardan topland\u0131\u011f\u0131 COMPADRE veritaban\u0131ndan yararland\u0131lar ve ayn\u0131 ara\u015ft\u0131rma alanlar\u0131nda bir arada ya\u015fayan \u00e7ok y\u0131ll\u0131k bitkilere odakland\u0131lar. Modelin \u00f6ng\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc gibi, bir arada ya\u015fayan bitki t\u00fcrlerinin ya\u015fam \u00f6yk\u00fclerinin yak\u0131ndan e\u015fle\u015fti\u011fini ke\u015ffettiler. Ayn\u0131 ekosistemde ya\u015fayan t\u00fcr \u00e7iftleri, rastgele se\u00e7ilen t\u00fcr \u00e7iftlerinden daha tamamlay\u0131c\u0131 olma e\u011filimindedir.
\nBu bulgular, rekabet halindeki t\u00fcrlerin, farkl\u0131 ni\u015flere ba\u015fvurmadan bir arada nas\u0131l iyi i\u015fleyebilece\u011fine dair ipu\u00e7lar\u0131 sunuyor, diyor Teksas \u00dcniversitesi, Austin\u2019de biyoloji profes\u00f6r\u00fc olan Annette Ostling.\u2022 Ekolojinin n\u00f6tr teorisi: Bu teori, t\u00fcrlerin ya\u015fam ve etkile\u015fim bi\u00e7imlerini g\u00f6z ard\u0131 eder ve ekosistemlerdeki \u00e7e\u015fitlilik desenlerinin b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde rastgele s\u00fcre\u00e7lerin \u00fcr\u00fcnleri oldu\u011funu \u00f6ne s\u00fcrer. Bu teoriye g\u00f6re, e\u015fitsiz da\u011f\u0131l\u0131m, bireyler aras\u0131ndaki rastgele rekabet ve yer de\u011fi\u015ftirme ile ortaya \u00e7\u0131kar. T\u00fcrlerin ya\u015fam \u00f6yk\u00fcleri, bu rastlant\u0131sall\u0131\u011f\u0131n etkilerini art\u0131rabilir veya azaltabilir.<\/span><\/p>\n

\u0130ngiltere\u2019de Leeds \u00dcniversitesi\u2019nde ekoloji profes\u00f6r\u00fc olan William Kunin\u2019e g\u00f6re, bu makale, do\u011fal d\u00fcnyan\u0131n, t\u00fcm karma\u015f\u0131kl\u0131\u011f\u0131na ra\u011fmen, neden n\u00f6tr bir modele benzeyebilece\u011fine dair bir neden \u00f6neriyor: Ekolojik s\u00fcre\u00e7ler, birbirlerini iptal edebilecek bir yola sahip olabilir, b\u00f6ylece sonsuz \u00e7e\u015fitlilik gibi g\u00f6r\u00fcnen \u015fey, \u201cortaya \u00e7\u0131kan n\u00f6tralite\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131 basit bir sonuca sahip olabilir. Hubbell ise \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131n geni\u015fletilmesini takdir ediyor. \u201cN\u00f6tr teori \u00fczerine in\u015fa etmeyi umdu\u011fum \u015feyin bir \u00f6rne\u011fi. Ama \u00e7e\u015fitlili\u011fi ger\u00e7ekten anlamak i\u00e7in sadece k\u00fc\u00e7\u00fck bir ad\u0131m,\u201d diyor.<\/p>\n

\u2022 Ya\u015fam \u00f6yk\u00fcs\u00fc teorisi: Bu teori, t\u00fcrlerin ya\u015fam \u00f6yk\u00fclerinin, yani ya\u015fam s\u00fcreleri, \u00fcreme oranlar\u0131, b\u00fcy\u00fcme h\u0131zlar\u0131 gibi \u00f6zelliklerinin, ekosistemdeki bolluk ve da\u011f\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 etkiledi\u011fini savunur. Bu teoriye g\u00f6re, e\u015fitsiz da\u011f\u0131l\u0131m, t\u00fcrlerin ya\u015fam \u00f6yk\u00fclerinin farkl\u0131 ekolojik ko\u015fullara nas\u0131l uyum sa\u011flad\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131r. Baz\u0131 t\u00fcrler daha geni\u015f bir habitat aral\u0131\u011f\u0131na sahip olabilir veya daha h\u0131zl\u0131 yay\u0131labilir.<\/span><\/p>\n

Kaynaklar <\/strong><\/p>\n