{"id":59501,"date":"2023-08-04T00:00:15","date_gmt":"2023-08-03T21:00:15","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=59501"},"modified":"2023-08-17T21:51:51","modified_gmt":"2023-08-17T18:51:51","slug":"yeni-olgular-daha-kapsamli-kuramlar","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2023\/08\/04\/yeni-olgular-daha-kapsamli-kuramlar","title":{"rendered":"Yeni olgular, daha kapsaml\u0131 kuramlar"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n<p>D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 canl\u0131lar\u0131n veya zeki varl\u0131klar\u0131n ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 filmlerde ve edebiyat eserlerinde \u201cuzayl\u0131lar\u201d genellikle bize (insanlara ve D\u00fcnya\u2019daki canl\u0131 t\u00fcrlerine) benzerler. Ne kadar farkl\u0131 g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lsa da en az\u0131ndan temel fonksiyonlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u201cD\u00fcnya \u00fcr\u00fcn\u00fc\u201d gibidirler. En hayalcilerimizin hayal g\u00fcc\u00fc dahi mevcut toplumsal ko\u015fullarla, o g\u00fcne kadar elde edilen insanl\u0131k birikimi ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. D\u00fcnya\u2019daki evrim sonucu ortaya \u00e7\u0131kan canl\u0131 t\u00fcrleri gezegenimizin ko\u015fullar\u0131n\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcrler. E\u011fer varsa, D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131nda geli\u015fmi\u015f olabilecek canl\u0131l\u0131k ve zek\u00e2 \u00e7ok ba\u015fka ko\u015fullar\u0131n \u00fcr\u00fcn\u00fc olacak, bug\u00fcnk\u00fc bilgilerimizle hayal edemeyece\u011fimiz k\u00f6kenlere, fonksiyonlara ve formlara sahip olacakt\u0131r. Geli\u015ftirdi\u011fimiz mevcut kuramlar, kavramlar ve ara\u00e7larla belki tespit bile edemeyebiliriz onlar\u0131. Tespit edebilir ve kar\u015f\u0131la\u015fabilirsek, \u201ccan\u201d, \u201ccanl\u0131l\u0131k\u201d, \u201czek\u00e2\u201d kavramlar\u0131m\u0131z\u0131 dahi geli\u015ftirmek, kapsam\u0131n\u0131 geni\u015fletmek zorunda kalaca\u011f\u0131zd\u0131r b\u00fcy\u00fck olas\u0131l\u0131kla. O zaman bilimdeki en b\u00fcy\u00fck devrimlerden biri olan Evrim Kuram\u0131 da bir \u201c\u00f6zel hal\u201d halini alacakt\u0131r: D\u00fcnya gezegenindeki canl\u0131l\u0131\u011f\u0131n evrimini a\u00e7\u0131klayan bir kuram. \u201cDi\u011ferlerini\u201d de a\u00e7\u0131klayan \u00e7ok daha kapsaml\u0131 evrim kuramlar\u0131 gerekecektir. Kald\u0131 ki, yeni ara\u00e7lar ve y\u00f6ntemler geli\u015ftirildi\u011finde, D\u00fcnya \u00fczerinde yeni canl\u0131 t\u00fcrleri ke\u015ffedildi\u011finde, bilimciler mevcut evrim kuram\u0131n\u0131n da kapsam\u0131n\u0131 geni\u015fletmek, yeni a\u00e7\u0131mlar geli\u015ftirmek zorunda kalm\u0131\u015flard\u0131r. Bilim b\u00f6yle geli\u015fir zaten; t\u0131pk\u0131 en k\u00fc\u00e7\u00fckler ve en b\u00fcy\u00fckler d\u00fcnyas\u0131yla (yani yeni d\u00fcnyalarla) kar\u015f\u0131la\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda geli\u015ftirilen G\u00f6relilik ve Kuantum kuramlar\u0131n\u0131n Newton kuram\u0131n\u0131 -onu bir \u201c\u00f6zel hale\u201d \u00e7evirerek- a\u015fmas\u0131 gibi.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p style=\"text-align: left;\">Toplumbilimleri de b\u00f6yle geli\u015fir. Hele toplumbilimleri, nesnesi toplum ve insan oldu\u011fu i\u00e7in, do\u011fabilimlerine g\u00f6re \u00e7ok daha olas\u0131l\u0131kl\u0131 ve \u00f6ng\u00f6r\u00fclerde bulunman\u0131n \u00e7ok daha zor oldu\u011fu bir aland\u0131r. En geni\u015f s\u00fcre\u00e7leri ele al\u0131rsak, \u00f6rne\u011fin, en az 5-6 bin y\u0131l s\u00fcrm\u00fc\u015f ve bin y\u0131l \u00f6nce tamamlanm\u0131\u015f bir s\u00fcre\u00e7 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n \u201cuygarl\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015fin\u201d dinamiklerine ili\u015fkin kuramlar h\u00e2l\u00e2 tart\u0131\u015fmal\u0131 ve geli\u015ftirilmeye a\u00e7\u0131kt\u0131r. Uygarl\u0131k s\u00fcreci devam etti\u011fi i\u00e7in de bu konuda daha kapsaml\u0131 kuramlara ihtiya\u00e7 olacakt\u0131r. \u00c7ok daha yeni bir s\u00fcreci ele alan moderniteye ili\u015fkin kuramlar ise do\u011fal olarak hen\u00fcz -deyim yerindeyse- \u201cilkel\u201ddir. Avrupa\u2019da 500 y\u0131l \u00f6nce filizlenmi\u015f, Avrupa d\u0131\u015f\u0131na yay\u0131l\u0131m\u0131 (\u00e7ok \u00f6zel bir \u00fclke olan ABD hari\u00e7 &#8211; ki onunki de en fazla 250 y\u0131l \u00f6nceye gider) ta\u015f \u00e7atlasa 100-150 y\u0131l olan bir s\u00fcre\u00e7ten s\u00f6z ediyoruz. Hen\u00fcz \u201cmodernite\u201dnin (elbette onun bir alt s\u00fcreci olarak sosyalizmin) ne oldu\u011fu ve nas\u0131l bir \u015fey oldu\u011fu bile tart\u0131\u015fmal\u0131.<\/p>\n<p>\u0130lk kapsaml\u0131 modernite kuram\u0131 \u201cAvrupa-merkezcilik\u201d, bir benzetme yap\u0131lacaksa, evrim kuram\u0131n\u0131 \u201cb\u00fct\u00fcn maymunlar\u0131n g\u00fcn gelip insanla\u015faca\u011f\u0131\u201d bi\u00e7iminde anlamak (ve olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcnce evrim kuram\u0131n\u0131 reddetmek) kadar ilkeldir. \u201cAvrupa yolu\u201d t\u00fcm zorlamalara kar\u015f\u0131n Avrupa\u2019ya \u00f6zg\u00fc olarak kald\u0131; d\u00fcnyan\u0131n di\u011fer toplumlar\u0131na (hatta Avrupa\u2019n\u0131n tamam\u0131na dahi) uymad\u0131. \u0130ngiltere\u2019nin veya Fransa\u2019n\u0131n modernle\u015fme yolu, bamba\u015fka tarihsel birikimlere sahip olan koskoca \u00c7in\u2019in, Hindistan\u2019\u0131n, Rusya\u2019n\u0131n, Arap d\u00fcnyas\u0131n\u0131n, T\u00fcrkiye\u2019nin, Latin Amerika\u2019n\u0131n veya Afrika\u2019n\u0131n modernle\u015fme yoluna uyar m\u0131 hi\u00e7? Nas\u0131l t\u00fcm maymunlar insan olmad\u0131ysa, t\u00fcm toplumlar da \u0130ngiltere veya Fransa olmad\u0131 (bunu en iyi biz T\u00fcrkiyeliler biliriz, bilmeliyiz).<\/p>\n<p>Daha evrensel bir modernite kuram\u0131 olan sosyalizm de ayn\u0131 kaderi payla\u015ft\u0131. Emek\u00e7i devrimlerine ve sosyalizme ili\u015fkin kuramlar, 200 y\u0131la yak\u0131n bir s\u00fcre\u00e7 i\u00e7inde, ya\u015fanan toplumsal de\u011fi\u015fimlere ve yeni ortaya \u00e7\u0131kan pratiklere paralel olarak, kapsam\u0131 geni\u015fleyerek d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc ve farkl\u0131la\u015ft\u0131. Marx ve Engels\u2019in 19. y\u00fczy\u0131l Avrupa\u2019s\u0131n\u0131n geli\u015fmi\u015f kapitalist \u00fclkelerinin s\u0131n\u0131fsal analizinden yola \u00e7\u0131karak olu\u015fturduklar\u0131 devrim ve sosyalizm (ki Marx-Engels sosyalizmin neli\u011fine fazla girmemi\u015flerdir) kuramlar\u0131 20. y\u00fczy\u0131l d\u00fcnyas\u0131n\u0131 a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in yeterli olmad\u0131. Onlar devrimin Avrupa \u00e7ap\u0131nda ve en ileri kapitalist \u00fclkelerde ger\u00e7ekle\u015fece\u011fini \u00f6ng\u00f6rm\u00fc\u015flerdi ama \u00f6yle olmad\u0131. Sosyalizm Rusya\u2019da, yani kapitalist geli\u015fme a\u00e7\u0131s\u0131ndan ilerilerin en gerisinde veya gerilerin en ilerisinde ger\u00e7ekle\u015fti. Rusya\u2019da olan\u0131 \u201ctarihin cilvesi\u201d veya \u201czorlama\u201d olarak niteleyenler, sonraki b\u00fcy\u00fck sosyalist devrimin \u00c7in\u2019de ger\u00e7ekle\u015fmesi ile iyice \u015fa\u015fk\u0131nl\u0131\u011fa d\u00fc\u015ft\u00fcler. Bu b\u00fcy\u00fck pratikler \u00e7ok daha kapsaml\u0131 devrim ve sosyalizm kuramlar\u0131n\u0131n geli\u015fmesine yol a\u00e7t\u0131lar. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde, sosyalizm deneylerinin geri \u00e7ekilmesi ile durum \u00e7ok daha karma\u015f\u0131kla\u015ft\u0131.<\/p>\n<p>Bug\u00fcn\u00fcn k\u00fcresel d\u00fcnyas\u0131nda, \u00e7ok farkl\u0131 tarihsel birikimlere sahip toplumlar\u0131n harman olmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00fcnyada, \u00e7ok daha kapsaml\u0131 modernite ve sosyalizm kuramlar\u0131na ihtiya\u00e7 var.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p>K\u0131sacas\u0131, \u201colgular\u201d genellikle \u201colmas\u0131 gerekenlere\u201d uymuyor. Tersine, olmas\u0131 gerekti\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerimizi olgulara g\u00f6re revize etmeliyiz. Dogmalarda \u0131srar etmek yerine, kuramlar\u0131m\u0131z\u0131n kapsam\u0131n\u0131 yeni olgular\u0131 da kapsayacak bi\u00e7imde geni\u015fletme \u00e7abas\u0131 i\u00e7inde bulunmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n<p>Bilim b\u00f6yle bir \u015fey. Bilimin bir \u201ckutsal kitab\u0131\u201d veya \u201cbir bileni\u201d yok. Bilim, s\u00fcrekli g\u00f6zlem, deney, analiz, yani emek istiyor. Dogmalar\u0131 y\u0131ka y\u0131ka ve a\u015fa a\u015fa geli\u015fir bilim. Yeni ortaya \u00e7\u0131kan olgular\u0131 da dikkate alan, giderek daha kapsaml\u0131 \u00e7\u00f6z\u00fcmlemelere ula\u015farak\u2026<\/p>\n<p>Dinciler ve dogmatikler \u201cuydurmaya\u201d \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Bilimciler ve devrimciler ise yeni olgular\u0131 ve giderek daha geni\u015f s\u00fcre\u00e7leri dikkate alarak \u201cde\u011fi\u015ftirmeye\u201d\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ender Helvac\u0131o\u011flu D\u00fcnya d\u0131\u015f\u0131 canl\u0131lar\u0131n veya zeki varl\u0131klar\u0131n ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131 filmlerde ve edebiyat eserlerinde \u201cuzayl\u0131lar\u201d genellikle bize (insanlara ve D\u00fcnya\u2019daki canl\u0131 t\u00fcrlerine) benzerler. Ne kadar farkl\u0131 g\u00f6sterilmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131lsa da en az\u0131ndan temel fonksiyonlar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u201cD\u00fcnya \u00fcr\u00fcn\u00fc\u201d gibidirler. En hayalcilerimizin hayal g\u00fcc\u00fc dahi mevcut toplumsal ko\u015fullarla, o g\u00fcne kadar elde edilen insanl\u0131k birikimi ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. D\u00fcnya\u2019daki [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":59502,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313,8999,29],"tags":[5247,1178],"class_list":["post-59501","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","category-siyasetbilim","category-toplum","tag-ender-helvacioglu","tag-modernite"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59501","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=59501"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/59501\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/59502"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=59501"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=59501"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=59501"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}