{"id":59782,"date":"2023-08-18T01:00:11","date_gmt":"2023-08-17T22:00:11","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=59782"},"modified":"2023-08-18T09:10:58","modified_gmt":"2023-08-18T06:10:58","slug":"aydin-kimdir-kim-aydindir","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2023\/08\/18\/aydin-kimdir-kim-aydindir","title":{"rendered":"Ayd\u0131n kimdir, kim ayd\u0131nd\u0131r?"},"content":{"rendered":"
Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/b><\/span><\/span><\/h6>\n

\u201cAyd\u0131n\u201d nas\u0131l bir kavramd\u0131r? Nesnel, tarihsel ve toplumsal bir kavram m\u0131, yoksa bir de\u011fer yarg\u0131s\u0131 olarak kullan\u0131lan ve olumluluk atfedilen bir kavram m\u0131? Genellikle ikinci bi\u00e7imde kullan\u0131l\u0131r; sol \u00e7evrelerde dahi\u2026 \u201cAyd\u0131n\u201da kendili\u011finden bir olumluluk atfedilir. Ayd\u0131n ilericidir, muhaliftir, ele\u015ftireldir, sorgulay\u0131c\u0131d\u0131r, otoriteye kar\u015f\u0131d\u0131r, genel olarak solcudur, hatta sosyalisttir gibi\u2026 \u201cGerici olan, tutucu olan, iktidardan, sermayeden, emperyalizmden yana olan ki\u015fi ayd\u0131n olamaz\u201d denir. <\/span><\/span><\/p>\n

Bu tan\u0131mlar bir de\u011fer yarg\u0131s\u0131 belirtiyor, \u201c<\/span><\/span>A<\/span><\/span>yd\u0131n kimdir ve i\u015flevi nedir?\u201d sorular\u0131na nesnel ve bilimsel bir yan\u0131t vermiyor. E\u011fer \u201cayd\u0131n ki\u015fi\u201d b\u00f6yle belirlenirse, \u201cayd\u0131n olma durumu\u201d ki\u015fiden ki\u015fiye de\u011fi\u015fecek, \u00f6znel bir yarg\u0131 haline gelecek, bir toplumsal kesimi belirlemenin gere\u011fi olan nesnelli\u011fini ve bilimselli\u011fini yitirecektir. Nesnellik bir kere yitirildi mi, \u00f6znel de\u011ferlendirmelerin sonu gelmez: \u201cSa\u011fc\u0131 ayd\u0131n olmaz\u201d, \u201c\u0130slamc\u0131 ayd\u0131n olmaz\u201d, \u201cMilliyet\u00e7i ayd\u0131n olmaz\u201d, \u201cLiberal ayd\u0131n olmaz\u201d, \u201cVatan\u0131n\u0131 sevmeyen ayd\u0131n olamaz\u201d, \u201cOport\u00fcnistten hi\u00e7 olmaz\u201d vb\u2026 <\/span><\/span><\/p>\n

T\u00fcrk\u00e7edeki \u201cayd\u0131n\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn Bat\u0131 dillerindeki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 \u201c<\/span><\/span>intellectual\/entelekt\u00fcel\u201ddir. \u201cEntelekt\u00fcel\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn tan\u0131m\u0131 \u201c<\/span><\/span>Kapsaml\u0131 bilgi ve birikim gerektiren soyut<\/a> konularla derinlemesine ilgilenen ki\u015fi.<\/span><\/span> F<\/span><\/span>ikir ve bilgi \u00fcret<\/span><\/span>en<\/span><\/span> ve\/veya yay<\/span><\/span>an<\/span><\/span> ki\u015fi<\/span><\/span>\u201ddir ve bir de\u011fer yarg\u0131s\u0131 i\u00e7ermez, nesneldir. \u201cAyd\u0131n\u201d s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fc T\u00fcrk\u00e7eye, Bat\u0131 dillerindeki nesnel bir kavram olan \u201c<\/span><\/span>intellectual\u201d\u0131n kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak de\u011fil, Arap\u00e7a \u201cm\u00fcnevver\u201d (ayd\u0131nlat\u0131lm\u0131\u015f, nurlu, \u0131\u015f\u0131kl\u0131) s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 olarak girmi\u015ftir. Bir toplumsal kesimi tan\u0131mlayan nesnel bir kavram olarak de\u011fil, kendili\u011finden olumluluk atfedilen bir kavram olarak kullan\u0131lmas\u0131n\u0131n temelinde yatan neden budur. Ama nas\u0131l girmi\u015f olursa olsun, madem \u201cayd\u0131nlar\u201d denen bir toplumsal kesimi tan\u0131mlamak i\u00e7in \u201cayd\u0131n\u201d diye bir s\u00f6zc\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz var, onun nesnel ve sosyolojik tan\u0131m\u0131n\u0131 yapmak durumunday\u0131z. <\/span><\/span><\/p>\n

<\/a> Ayd\u0131nlar, belli de\u011ferlere sahip olan ki\u015filer de\u011fil, bir toplumsal kesimdirler. En genel tan\u0131m\u0131yla, bilin\u00e7li olarak sistematik d\u00fc\u015f\u00fcnce, ideoloji, politika ve sanat eseri \u00fcreten ki\u015filerdir. Ve bu \u00fcretimi bir s\u0131n\u0131f i\u00e7in ve bir s\u0131n\u0131f ad\u0131na yaparlar. Yani burjuvaziden, sermayeden, emperyalizmden, aristokrasiden yana ayd\u0131nlar da vard\u0131r; ulusal kurtulu\u015ftan, i\u015f\u00e7i s\u0131n\u0131f\u0131ndan, emek\u00e7iden yana ayd\u0131nlar da\u2026 \u0130slamc\u0131 ayd\u0131n da vard\u0131r, laik ayd\u0131n da; kapitalist ayd\u0131n da vard\u0131r, sosyalist ayd\u0131n da; fa\u015fi<\/span><\/span>zan<\/span><\/span> ayd\u0131n da vard\u0131r, demokrat ayd\u0131n da\u2026 Her s\u0131n\u0131f\u0131n (ve daha dar anlamda rejimin), onun ad\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcnce, bilgi, ideoloji, d\u00fcnya g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc, politika ve sanat-edebiyat eseri \u00fcreten ayd\u0131nlar\u0131 bulunur. <\/span><\/span><\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 \u201cayd\u0131n\u201d, nesnel ve s\u0131n\u0131fsal bir kavramd\u0131r. Uygarl\u0131kla, yani s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131kla birlikte ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r bu toplumsal kesim ve ilk ayd\u0131nlar din adamlar\u0131 ve toplum y\u00f6neticileridir (aristokratlard\u0131r). Sonralar\u0131 ezilenler, s\u00f6m\u00fcr\u00fclenler ad\u0131na d\u00fc\u015f\u00fcnce, politika, sanat-edebiyat \u00fcr\u00fcn\u00fc \u00fcreten ayd\u0131nlar da ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r; s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesinin gere\u011fi olarak, onun zemininde. <\/span><\/span><\/p>\n

\u201cAyd\u0131n\u201d nesnel ve sosyolojik bir kavramd\u0131r ama \u201cayd\u0131n olma\u201d \u00f6zel bir nesnellik, \u00f6zel bir sosyolojidir. Ayd\u0131n, -bir kapitalist veya bir i\u015f\u00e7i gibi- kendili\u011finden bir s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fcyesi de\u011fildir; s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 kendisi se\u00e7er. Ayd\u0131n \u201ckendili\u011finden\u201d de\u011fildir; bilin\u00e7li ki\u015fidir, s\u0131n\u0131f bilin\u00e7li ki\u015fidir. Ayd\u0131n, ideolojisini, dolay\u0131s\u0131yla s\u0131n\u0131f\u0131n\u0131 se\u00e7me \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011f\u00fcne sahiptir. Bir s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fcyesi oldu\u011fu i\u00e7in ideolojisini se\u00e7mez, bir ideolojiyi se\u00e7ti\u011fi i\u00e7in bir s\u0131n\u0131f\u0131n \u00fcyesi olur. \u0130deoloji d\u00fczleminin adam\u0131d\u0131r ayd\u0131n. Kolayca \u201cd\u00f6nebilmesinin\u201d nedeni de bu niteli\u011fidir. <\/span><\/span><\/p>\n

***<\/span><\/span><\/p>\n

Buraya kadar yazd\u0131klar\u0131m\u0131z genel tan\u0131mlamalar. Somut toplumsal prati\u011fe geldi\u011fimizde s\u0131n\u0131rlar bulan\u0131kla\u015fabilir, kimin ayd\u0131n olup olmayaca\u011f\u0131na ili\u015fkin tart\u0131\u015fmalar \u00e7\u0131kabilir. Bu tart\u0131\u015fmalarla \u201cayd\u0131n olma \u00f6l\u00e7\u00fctleri\u201d inceltilebilir. \u00c7ok ya\u015fanan bir tart\u0131\u015fma, her \u201ckafa emek\u00e7isi\u201dnin, yani mesleki kafa eme\u011fini kiralayarak \u00fcretim s\u00fcrecine kat\u0131lan her ki\u015finin ayd\u0131n say\u0131l\u0131p say\u0131lmayaca\u011f\u0131d\u0131r. <\/span><\/span><\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, esas olarak mesleki kafa eme\u011fi vererek hayatlar\u0131n\u0131 kazanan m\u00fchendisler, mimarlar, hukuk\u00e7ular, \u00f6\u011fretmenler, biliminsanlar\u0131, akademisyenler, gazeteciler, yay\u0131nc\u0131lar, siyaset\u00e7iler, sendikac\u0131lar, din adamlar\u0131 vb., kafa eme\u011fi verdikleri i\u00e7in otomatikman ayd\u0131n m\u0131 say\u0131lmal\u0131d\u0131rlar? E\u011fer kafa eme\u011fi ile ayd\u0131n olmay\u0131 e\u015fitlersek, \u00f6zel olarak ayd\u0131n diye bir kategoriye gerek kalmaz. Her ayd\u0131n kafa eme\u011fi verir, ama her kafa emek\u00e7isi ayd\u0131n de\u011fildir. Bu noktada temel \u00f6l\u00e7\u00fct \u201cbilin\u00e7li ideoloji \u00fcretimi\u201ddir (ideolojiyi geni\u015f anlam\u0131yla \u201cmanevi de\u011fer \u00fcretme\u201d olarak tan\u0131ml\u0131yoruz). Ayd\u0131n -bir s\u0131n\u0131f ad\u0131na- ideoloji \u00fcreten ki\u015fidir. Ayd\u0131n olmak bir meslek de\u011fildir. Hangi meslekten olursa olsun (ister kol ister kafa emek\u00e7isi olsun veya i\u015fsiz olsun) bir ki\u015fi, sistemli olarak ideoloji \u00fcretiyorsa, o ki\u015fi ayd\u0131nd\u0131r. <\/span><\/span><\/p>\n

Biraz daha somutlayal\u0131m. <\/span><\/span><\/p>\n

T\u00fcm politik parti \u00fcyeleri ve siyaset\u00e7iler de\u011fil ama siyasi partilerin y\u00f6neticileri ve teorisyenleri ayd\u0131n say\u0131labilir. Temsil ettikleri s\u0131n\u0131flar ad\u0131na direkt olarak politika ve ideoloji \u00fcretmektedirler. <\/span><\/span><\/p>\n

Sanatla u\u011fra\u015fan herkes de\u011fil ama sanat ve edebiyat \u00fcr\u00fcn\u00fc verenler, yazarlar, \u00e7izerler, besteciler, y\u00f6netmenler vb. ayd\u0131n say\u0131l\u0131rlar. Her sinema oyuncusu ayd\u0131n de\u011fildir ama y\u00f6netmenler ayd\u0131nd\u0131r. Enstr\u00fcman \u00e7alan her ki\u015fi ayd\u0131n de\u011fildir ama bir m\u00fczik eseri ortaya koyan besteci ayd\u0131nd\u0131r. <\/span><\/span><\/p>\n

Her gazeteci ve yay\u0131nc\u0131 ayd\u0131n de\u011fildir; ama o yay\u0131n organ\u0131n\u0131n yay\u0131n \u00e7izgisini ve i\u00e7eri\u011fini belirleyenler, yazarlar ve yorumcular ayd\u0131n say\u0131lmal\u0131d\u0131r. <\/span><\/span><\/p>\n

Her felsefe \u00f6\u011fretmeni ayd\u0131n de\u011fildir; ama felsefi \u00fcretimde bulunanlar, filozoflar ayd\u0131nd\u0131r. <\/span><\/span><\/p>\n

Her sosyoloji \u00f6\u011fretmeni veya akademisyeni de\u011fil ama toplumbilim alanlar\u0131nda \u00fcr\u00fcn veren, ara\u015ft\u0131rma yapan ki\u015filer ayd\u0131n say\u0131lmal\u0131d\u0131rlar, \u00e7\u00fcnk\u00fc direkt olarak ideoloji (veya gerek\u00e7elerini) \u00fcretmektedirler. <\/span><\/span><\/p>\n

Do\u011fabilimleri alan\u0131nda \u00e7al\u0131\u015fanlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan durum daha kar\u0131\u015f\u0131k. Her fizik\u00e7i, kimyac\u0131, biyolo\u011fun vb. -bu niteliklerinden \u00f6t\u00fcr\u00fc otomatikman- ayd\u0131n say\u0131lmayaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131k. Ama bilimsel bilgi ve kuram \u00fcretenler ayd\u0131n de\u011fil midirler? \u00d6rne\u011fin Darwin ve Einstein ayd\u0131n m\u0131d\u0131r? Bilimsel bilginin, genel olarak bilimin, bilimsel bilginin \u00fcretime giri\u015f kanal\u0131 olan teknolojinin s\u0131n\u0131fsall\u0131k d\u00fczeyi (ideolojik niteli\u011fi) ve bilimcinin bu \u00fcretimlerin hangi a\u015famas\u0131nda etkin oldu\u011fu ile ilgili bir konu bu. \u00d6te yandan modernite ile birlikte gelen dinsel d\u00fc\u015f\u00fcnce-bilimsel d\u00fc\u015f\u00fcnce \u00e7at\u0131\u015fmas\u0131 ve kapitalizmle (emperyalizmle) gelen \u00e7ok boyutlu bilimsel etik sorunsal\u0131, bilimcileri ister istemez ayd\u0131n olmaya zorlamam\u0131\u015f m\u0131d\u0131r? Oppenheimer laboratuvar\u0131nda \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken bir ayd\u0131n de\u011fildi belki ama Amerikan devleti taraf\u0131ndan atom bombas\u0131 komitesi y\u00f6neticili\u011fiyle g\u00f6revlendirildi\u011finde ve daha sonra bu yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 sorgulamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda ayd\u0131n olmu\u015ftur. Do\u011fabilim alan\u0131n\u0131 ve do\u011fa bilimcileri daha ayr\u0131nt\u0131l\u0131 tart\u0131\u015fmak laz\u0131m. <\/span><\/span><\/p>\n

Burada de\u011finmedi\u011fimiz daha pek \u00e7ok alanda tart\u0131\u015fmalar yap\u0131labilir. Ama \u201cbilin\u00e7li ideoloji \u00fcretme\u201d (ve dolay\u0131s\u0131yla s\u0131n\u0131fsall\u0131k) \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fc tart\u0131\u015fmalar\u0131 sonucu ba\u011flamak i\u00e7in en az\u0131ndan nesnel bir \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131 olacakt\u0131r. <\/span><\/span><\/p>\n

(Yararlan\u0131lan kaynak: D. Perin\u00e7ek, \u201cAyd\u0131n ve K\u00fclt\u00fcr\u201d, Kaynak Yay\u0131nlar\u0131, 1. Bask\u0131, Nisan 1996)<\/span><\/span><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu \u201cAyd\u0131n\u201d nas\u0131l bir kavramd\u0131r? Nesnel, tarihsel ve toplumsal bir kavram m\u0131, yoksa bir de\u011fer yarg\u0131s\u0131 olarak kullan\u0131lan ve olumluluk atfedilen bir kavram m\u0131? Genellikle ikinci bi\u00e7imde kullan\u0131l\u0131r; sol \u00e7evrelerde dahi\u2026 \u201cAyd\u0131n\u201da kendili\u011finden bir olumluluk atfedilir. Ayd\u0131n ilericidir, muhaliftir, ele\u015ftireldir, sorgulay\u0131c\u0131d\u0131r, otoriteye kar\u015f\u0131d\u0131r, genel olarak solcudur, hatta sosyalisttir gibi\u2026 \u201cGerici olan, tutucu olan, iktidardan, […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":59783,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313,221,8999,8998,29],"tags":[],"class_list":["post-59782","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","category-felsefe","category-siyasetbilim","category-siyasetbilimi","category-toplum"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t