\u00c7eviren: Cem Oran<\/p>\n
Hafta ba\u015f\u0131nda PLOS Biology dergisinde yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fma, epileptik n\u00f6bet takibi i\u00e7in halihaz\u0131rda beyin y\u00fczeyine posta pulu boyutunda elektrot dizileri yerle\u015ftirilmi\u015f 29 kat\u0131l\u0131mc\u0131dan al\u0131nan verilere dayan\u0131yor. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar Pink Floyd’un 1979 tarihli \u201cAnother Brick in the Wall, Part 1\u201d par\u00e7as\u0131n\u0131 dinlerken elektrotlar, ton, ritim, uyum ve \u015fark\u0131 s\u00f6zleri gibi m\u00fczikal \u00f6\u011felere uyum sa\u011flayan \u00e7e\u015fitli beyin b\u00f6lgelerinin elektriksel aktivitesini kayda ald\u0131. Elde edilen verilerin analizi i\u00e7in makine \u00f6\u011frenimi tekniklerinden yararlanan ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n duyduklar\u0131n\u0131n anla\u015f\u0131l\u0131r bir kayd\u0131n\u0131 yeniden olu\u015fturdu.
\nSinirbilimciler, insanlar\u0131n g\u00f6rd\u00fcklerini, duyduklar\u0131n\u0131 veya d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcklerini yaln\u0131zca beyin aktivitelerinden yola \u00e7\u0131karak \u00e7\u00f6z\u00fcmlemek i\u00e7in on y\u0131llard\u0131r \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlar. 2012’de, bu yaz\u0131da bahsi ge\u00e7en \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n k\u0131demli yazar\u0131n\u0131n (Berkeley’deki Kaliforniya (California) \u00dcniversitesi’nden bili\u015fsel sinirbilimci Robert Knight) da dahil oldu\u011fu bir ekip, yine elektrotlar yard\u0131m\u0131yla kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n duyduklar\u0131 kelimelerin ses kay\u0131tlar\u0131n\u0131 ba\u015far\u0131l\u0131 bir \u015fekilde yeniden olu\u015fturmay\u0131 ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131. O zamandan bu yana, benzer tekniklerden yararlanan ba\u015fka ekipler de kat\u0131l\u0131mc\u0131lar taraf\u0131ndan yak\u0131n zamanda izlenen veya hayal edilen insan y\u00fczleri ve manzara foto\u011fraflar\u0131 gibi g\u00f6rselleri yeniden \u00fcretmeyi ba\u015fard\u0131lar. Ancak Knight ve meslekta\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan ger\u00e7ekle\u015ftirilen bu yeni \u00e7al\u0131\u015fma, m\u00fczi\u011fi yeniden sentezlemek i\u00e7in beynin dinlenebilece\u011fini ortaya koyan ilk \u00e7al\u0131\u015fma oldu.
\nSan Francisco Kaliforniya \u00dcniversitesi’nden sinirbilimci Shailee Jain, “Bu heyecan verici bulgular, beyin aktivitesinden d\u00fcz konu\u015fman\u0131n yeniden yap\u0131land\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00f6nceki \u00e7al\u0131\u015fmalara dayan\u0131yor” diyor ve ekliyor, “Art\u0131k, sesi ortaya \u00e7\u0131karmak i\u00e7in ger\u00e7ek anlamda beynin i\u00e7ini kazabiliyoruz”.
\nEkibin kat\u0131l\u0131mc\u0131lara dinletmek i\u00e7in neden Pink Floyd’u ve \u00f6zellikle de “Another Brick in the Wall”u se\u00e7ti\u011finin hem bilimsel hem de bilimsel olmayan iki yan\u0131t\u0131 var. Bili\u015fsel sinirbilimci ve \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n ba\u015f yazar\u0131 Ludovic Bellier, \u201cBilimsel sebep, makalede de bahsedildi\u011fi gibi, \u015fark\u0131n\u0131n \u00e7ok katmanl\u0131 olmas\u0131. Karma\u015f\u0131k akorlar\u0131, farkl\u0131 enstr\u00fcmanlar\u0131 ve farkl\u0131 ritimleri analiz s\u00fcrecini ilgin\u00e7 hale getiriyor\u201d diyor. “Daha az bilimsel sebep ise, Pink Floyd’u ger\u00e7ekten sevmemiz olabilir”.
\n\u00c7al\u0131\u015fmada toplanan verileri m\u00fczi\u011fe d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrme s\u00fcrecinde yararlan\u0131lan algoritma iki makine \u00f6\u011frenmesi modelinden olu\u015fuyor. \u0130lk model, \u015fark\u0131n\u0131n akustik profilinin \u00e7e\u015fitli bile\u015fenlerine beynin verdi\u011fi tepkideki kal\u0131plar\u0131 analiz ederek perde, ritim ve tondaki de\u011fi\u015fiklikleri ay\u0131r\u0131yor. \u0130kinci model ise, bu ayr\u0131k par\u00e7alardan yola \u00e7\u0131karak m\u00fczi\u011fi yeniden yap\u0131land\u0131rmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Bu y\u00f6ntemle, algoritma bir kez beyinden toplanan verilerle beslendikten sonra, dinletilen m\u00fczik ana hatlar\u0131yla yeniden olu\u015fturulabiliyor. Tabii elde edilen \u00e7\u0131kt\u0131n\u0131n orjinal m\u00fczi\u011fin kusursuz bir kopyas\u0131 olmaktan \u00e7ok uzak oldu\u011funu belirtmek gerek. Ancak ne dinledi\u011fini bilen biri i\u00e7in duyulan \u00e7\u0131kt\u0131n\u0131n olduk\u00e7a a\u00e7\u0131k oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir: “Sonu\u00e7ta, duvardaki bir tu\u011fladan ba\u015fka bir \u015fey de\u011fil”.
\nAra\u015ft\u0131rmac\u0131lar, beyin y\u00fczeyine yerle\u015ftirilen elektrotlar\u0131 s\u0131kl\u0131\u011f\u0131n\u0131 artt\u0131rarak yeniden olu\u015fturulan m\u00fczi\u011fin daha net ve anla\u015f\u0131l\u0131r hale getirilebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorlar. Knight\u2019\u0131n belirtti\u011fine g\u00f6re, bu \u00e7al\u0131\u015fmada ortalama 5 milimetre aral\u0131klarla yerle\u015ftirilen elektrotlar\u0131n 1 ila 0.5 milimetre aral\u0131kl\u0131 olacak \u015fekilde yerle\u015ftirilmesi m\u00fcmk\u00fcn. Ge\u00e7en y\u0131l San Diego’daki Kaliforniya \u00dcniversitesi’nden bir ekip, beyin sinyali bilgilerini mevcut cihazlardan 100 kat daha y\u00fcksek bir \u00e7\u00f6z\u00fcn\u00fcrl\u00fckte sunan, yo\u011fun bir \u015fekilde paketlenmi\u015f bir elektrot \u0131zgaras\u0131 geli\u015ftirdi. Knight, “Bug\u00fcn bir \u015fark\u0131y\u0131 yeniden olu\u015fturduk, belki yar\u0131n b\u00fct\u00fcn bir Pink Floyd alb\u00fcm\u00fcn\u00fc yeniden olu\u015fturabiliriz” diyor.
\n\u00c7al\u0131\u015fma m\u00fczi\u011fe odaklanm\u0131\u015f olsa da, ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar elde ettikleri bulgular\u0131n en \u00e7ok beyin dalgalar\u0131n\u0131 insan konu\u015fmas\u0131na \u00e7evirmede yararl\u0131 olmas\u0131n\u0131 bekliyorlar. Konu\u015fma, hangi dilde olursa olsun tempo, vurgu, aksanlar ve tonlama gibi melodik n\u00fcanslar i\u00e7erir. Bellier, “Prozodi dedi\u011fimiz bu unsurlar, yaln\u0131zca kelimelerle ileti\u015fim kuramayaca\u011f\u0131m\u0131z anlamlar ta\u015f\u0131r” diyor. Modelin konu\u015fmayla ili\u015fkili beyin verisinden yararlanarak ama\u00e7lanan mesajlar\u0131 yeniden olu\u015fturmaya imk\u00e2n veren yard\u0131mc\u0131 cihazlar\u0131n (beyin-bilgisayar aray\u00fcz\u00fc de denebilir) geli\u015ftirilmesine katk\u0131 sunaca\u011f\u0131n\u0131 umuyor. Hen\u00fcz emekleme a\u015famas\u0131nda olan bu teknolojinin, inme veya fel\u00e7 gibi durumlar nedeniyle konu\u015fma yetisini kaybetmi\u015f insanlara b\u00fcy\u00fck yard\u0131m\u0131 olabilir.
\nJain, benzer modellerin kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n duyduklar\u0131 m\u00fczikten hayali i\u00e7 konu\u015fmaya kadar geni\u015f bir yelpazede sonu\u00e7 verip vermeyece\u011fine odaklan\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. “Bu bulgular\u0131n (farkl\u0131 alanlara) ta\u015f\u0131nabilece\u011fini umuyorum \u00e7\u00fcnk\u00fc bir kelimeyi fiziksel olarak seslendirmekle o kelimeyi s\u00f6yledi\u011fini hayal etmek benzer beyin b\u00f6lgelerini devreye sokuyor” diyor. Bir beyin-bilgisayar aray\u00fcz\u00fc, m\u00fczikte bulunan do\u011fal prozodi ve duygusal a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 da katarak birinin konu\u015fmas\u0131n\u0131 yeniden yaratabiliyorsa, s\u00f6zc\u00fcklerden \u00e7ok daha fazlas\u0131n\u0131 yeniden olu\u015fturabilir. \u201cRobotik \u015fekilde ‘Ben. Seni. Seviyorum,’ demek yerine ‘Seni seviyorum!’ diye hayk\u0131rabiliriz\u201d diyor Knight.
\nAncak bu teknolojiyi hastalar\u0131n hizmetine sunman\u0131n \u00f6n\u00fcnde birka\u00e7 engel var. Bir kere, model do\u011frudan beyin y\u00fczeyinden al\u0131nan elektrik kay\u0131tlar\u0131na dayan\u0131yor. Beyin kay\u0131t teknikleri geli\u015ftik\u00e7e, bu verileri cerrahi implantlar olmadan toplamak m\u00fcmk\u00fcn olabilir \u2013belki de bunun yerine kafa derisine tak\u0131l\u0131 ultra hassas elektrotlar kullan\u0131larak. Di\u011fer bir mesele de s\u00fcre. \u015eu anki teknolojide kat\u0131l\u0131mc\u0131lar\u0131n kafalar\u0131nda hayal ettikleri harfleri tan\u0131mlamak i\u00e7in harf ba\u015f\u0131na yakla\u015f\u0131k 20 saniye gibi bir s\u00fcre gerekiyor. Do\u011fal konu\u015fmada dakikada ortalama 125 kelime sarf etti\u011fimiz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcld\u00fc\u011f\u00fcnde olduk\u00e7a yava\u015f.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u00c7eviren: Cem Oran Hafta ba\u015f\u0131nda PLOS Biology dergisinde yay\u0131mlanan \u00e7al\u0131\u015fma, epileptik n\u00f6bet takibi i\u00e7in halihaz\u0131rda beyin y\u00fczeyine posta pulu boyutunda elektrot dizileri yerle\u015ftirilmi\u015f 29 kat\u0131l\u0131mc\u0131dan al\u0131nan verilere dayan\u0131yor. Kat\u0131l\u0131mc\u0131lar Pink Floyd’un 1979 tarihli \u201cAnother Brick in the Wall, Part 1\u201d par\u00e7as\u0131n\u0131 dinlerken elektrotlar, ton, ritim, uyum ve \u015fark\u0131 s\u00f6zleri gibi m\u00fczikal \u00f6\u011felere uyum sa\u011flayan \u00e7e\u015fitli […]<\/p>\n","protected":false},"author":677,"featured_media":59838,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,212],"tags":[3864,9255,9254,495],"class_list":["post-59835","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-bilissel-bilimler","tag-beyin-aktivitesi","tag-noral-baglantilar","tag-pink-floyd","tag-sinirbilim"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t