Bir \u015feyi hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131n\u0131zdan kesinlikle emin olman\u0131z, o an\u0131n\u0131n tamam\u0131yla do\u011fru oldu\u011fu anlam\u0131na gelmiyor. Sahip oldu\u011funuz her an\u0131, a\u011fz\u0131na kadar yanl\u0131\u015fl\u0131klarla dolu. Hatta haf\u0131zan\u0131n b\u00fcy\u00fck oranda yan\u0131lsama oldu\u011funu s\u00f6yleyecek kadar ileri gidebilirim. Bunun sebebi, d\u00fcnya alg\u0131m\u0131z\u0131n derinlemesine kusurlu olmas\u0131, beyinlerimizin deneyimlediklerimizin sadece ufak bir k\u0131sm\u0131n\u0131 hat\u0131rlamaya zahmet etmesi ve ne zaman bir \u015feyi hat\u0131rlasak s\u00f6z konusu an\u0131y\u0131 de\u011fi\u015ftirme potansiyeline sahip olmam\u0131z. \u00d6zellikle sahte an\u0131lara odaklanarak, haf\u0131zam\u0131z\u0131n bizi nas\u0131l yanl\u0131\u015f y\u00f6nlendirdi\u011fiyle ilgili s\u0131kl\u0131kla yaz\u0131yorum. Sahte an\u0131lar, ger\u00e7ekmi\u015f gibi hissettiren, fakat esas\u0131nda ger\u00e7ek deneyimlere dayanmayan an\u0131msamalard\u0131r.<\/p>\n
\u00d6zellikle bu yaz\u0131 i\u00e7in, alanlar\u0131yla ilgili herkesin haberdar olmas\u0131n\u0131 istedikleri konu \u00fczerine yorumlar\u0131n\u0131 alabilmek amac\u0131yla alan\u0131nda \u00f6ne \u00e7\u0131kan birka\u00e7 haf\u0131za ara\u015ft\u0131rmac\u0131s\u0131n\u0131 davet ettim.<\/p>\n
\u0130lk olarak, sahte an\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar\u0131 alan\u0131n\u0131n kurucular\u0131ndan olan ve 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n en se\u00e7kin psikologlar\u0131 aras\u0131nda g\u00f6sterilen; Irvine, Kaliforniya \u00dcniversitesi\u2019nden Elizabeth Loftus\u2019un s\u00f6ylediklerine bakal\u0131m.<\/p>\n
Elizabeth Loftus, an\u0131lar\u0131n\u0131z\u0131 desteklemek i\u00e7in ba\u011f\u0131ms\u0131z kan\u0131tlara ihtiyac\u0131n\u0131z oldu\u011funu s\u00f6yl\u00fcyor. Loftus \u015funu ifade ediyor; \u201cMakalemde, derslerimde ve TED konu\u015fmamda iletti\u011fim \u00f6nemli mesaj \u015fu: Birinin bir \u015feyi y\u00fcksek \u00f6zg\u00fcven, detay ve hislerle size s\u00f6ylemesi o \u015feyin kesinlikle ger\u00e7ekle\u015fmi\u015f oldu\u011fu anlam\u0131na gelmez. Hakiki an\u0131yla m\u0131 yoksa ba\u015fka bir s\u00fcrecin \u00fcr\u00fcn\u00fcyle mi kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya oldu\u011funuzu anlamak i\u00e7in ba\u011f\u0131ms\u0131z do\u011frulamaya ihtiyac\u0131n\u0131z var.\u201d<\/p>\n
S\u0131rada, \u015feyleri ba\u015fka insanlarla birlikte daha iyi hat\u0131rlad\u0131\u011f\u0131m\u0131zla ilgili \u015fahane bir \u00e7al\u0131\u015fma yapan, Amsterdam Vrije \u00dcniversitesi\u2019nden haf\u0131zabilimci Annelies Vredeveldt var. Annelies Vredeveldt, bir an\u0131yla ilgili sorular sorarken dikkatli olmam\u0131z gerekti\u011fini s\u00f6yl\u00fcyor. Vredeveldt \u015funu ifade ediyor; \u201cHerkesin bilmesini istedi\u011fim \u015fey, bir an\u0131y\u0131 sorularla irdelememek gerekti\u011fi.\u201d<\/p>\n
Birinden g\u00f6rg\u00fc tan\u0131kl\u0131\u011f\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131 bir su\u00e7la ya da \u00e7\u0131lg\u0131n bir geceyle ilgili hik\u00e2yesini \u00f6\u011frenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131rken konuyla ilgili bir\u00e7ok soru sormak normal gibi g\u00f6r\u00fcn\u00fcyor. Oysa ki \u201cSa\u00e7lar\u0131 ne renkti?\u201d gibi kapal\u0131 sorular ya da daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc, \u201cK\u0131z\u0131l sa\u00e7l\u0131yd\u0131, de\u011fil mi?\u201d gibi y\u00f6nlendirici sorular sormak bizi s\u0131kl\u0131kla do\u011fru olmayan cevaplara ula\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n
B\u00f6lmeden ve sonras\u0131nda sorular sormadan ki\u015finin hik\u00e2yesini anlatmas\u0131na izin vermek daha iyidir. En fazla, ki\u015fiden anlatt\u0131\u011f\u0131 durumla ilgili biraz daha bilgi vermesini isteyebilirsiniz; fakat kendinizi \u201cBununla ilgili biraz daha bilgi verebilir misin?\u201d gibi a\u00e7\u0131k ve detays\u0131z sorularla s\u0131n\u0131rland\u0131rmal\u0131s\u0131n\u0131z.<\/p>\n
Ara\u015ft\u0131rma g\u00f6steriyor ki, serbest \u00e7a\u011fr\u0131\u015f\u0131m istenciyle anlat\u0131lan hik\u00e2yeler, bir\u00e7ok soruya cevap verilerek anlat\u0131lan hik\u00e2yelere oranla daha do\u011fru oluyor. \u00d6yleyse bir \u015feylerin temeline ula\u015fmak istedi\u011finizde kendinizi durdurun ve \u00e7ok fazla soru sormay\u0131n.\u201d<\/p>\n
Son olarak, onlarca y\u0131l boyunca d\u00fczensiz ve anormal an\u0131larla ilgili \u00e7al\u0131\u015fma y\u00fcr\u00fctm\u00fc\u015f ve bunlardan baz\u0131lar\u0131n\u0131n sahte an\u0131lar\u0131n sebebi olabilece\u011fine inanan; Goldsmiths, Londra \u00dcniversitesi\u2019nden Chris French\u2019in s\u00f6ylediklerine bakal\u0131m. Chris French haf\u0131zaya ili\u015fkin yayg\u0131n masallara inanmay\u0131 b\u0131rakman\u0131z\u0131 istiyor.<\/p>\n
\u201cHaf\u0131zayla ilgili belirledi\u011fim en \u00f6nemli 5 nokta:<\/p>\n
1) Haf\u0131za bir video kamera gibi tan\u0131kl\u0131k edilen t\u00fcm olaylar\u0131 do\u011fru olarak kaydederek \u00e7al\u0131\u015fmaz. Bunun yerine, haf\u0131za (alg\u0131 gibi) yap\u0131c\u0131 bir s\u00fcre\u00e7tir. Genelde kesin detaylardan ziyade olaylar\u0131n \u00f6z\u00fcn\u00fc hat\u0131rlar\u0131z.<\/p>\n
2) Biz bir an\u0131y\u0131 yap\u0131land\u0131r\u0131rken hatalar meydana gelir. Genellikle an\u0131lar\u0131m\u0131zdaki bo\u015fluklar\u0131 kesin olarak deneyimlediklerimizle de\u011fil, deneyimlemi\u015f oldu\u011fumuzu d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz \u015feylerle doldururuz. Ayr\u0131ca olaydan sonra kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131\u011f\u0131m\u0131z yanl\u0131\u015f bilgiyi de dahil edebiliriz. Bilin\u00e7li bir \u015fekilde bunun ger\u00e7ekle\u015fti\u011finin fark\u0131nda bile olmay\u0131z.<\/p>\n
3) Sadece tan\u0131kl\u0131k etti\u011fimiz olaylar\u0131 sapt\u0131rmakla kalmayarak, hi\u00e7 ger\u00e7ekle\u015fmemi\u015f olaylarla ilgili de sahte an\u0131lara sahip olabiliriz. Bu tip sahte an\u0131lar \u00f6zellikle belli durumlar alt\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fir, \u00f6rne\u011fin; (kas\u0131ts\u0131z olarak)\u00a0 baz\u0131 \u015f\u00fcpheli psikoterapik tekniklerin uygulanmas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ya da (kas\u0131tl\u0131 olarak) psikolojik deneylerde.<\/p>\n
4) Yayg\u0131n olarak kabul g\u00f6ren bir kavram olmas\u0131na kar\u015f\u0131n, psikanalitik bir kavram olarak itilimin (i\u00e7e atma) varl\u0131\u011f\u0131na ili\u015fkin ikna edici bir kan\u0131t bulunmamakta.<\/p>\n
5) Ba\u011f\u0131ms\u0131z delillerin yoklu\u011funda, belli bir an\u0131n\u0131n sahte mi yoksa ger\u00e7ek mi oldu\u011funu ay\u0131rt etmek i\u00e7in g\u00fcn\u00fcm\u00fczde hen\u00fcz bir y\u00f6ntem bulunmuyor. Do\u011frulu\u011fundan y\u00fczde 100 \u00a0emin olunan detayl\u0131 ve canl\u0131 an\u0131lar bile tamam\u0131yla sahte olabilir.\u201d<\/p>\n
Var\u0131lan \u00f6nemli mesaj \u015fu \u015fekilde: Haf\u0131zan\u0131z her y\u00f6ne gidebilecek vaziyettedir. Bir kere ger\u00e7ekle\u015fti\u011finde sahte an\u0131y\u0131 saptayamazs\u0131n\u0131z, bu sebeple sahte an\u0131y\u0131 \u00f6nlemenin en iyi yolu bu kavram\u0131n varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 kabul etmek ve buna sebebiyet veren ko\u015fullardan ka\u00e7\u0131nmak.<\/p>\n
<\/p>\n
\u00c7eviren: \u0130layda \u00d6nc\u00fc<\/strong><\/p>\n