Hasan Aksakal Sosyolojinin ve sosyal teorinin kurucular\u0131ndan Max Weber (1864-1920) pek \u00e7ok sebeple \u201ckapitalizmin peygamberi\u201d kabul edilir. Weber\u2019in eserlerinin, bilhassa \u201csosyalizmin peygamberi\u201d kabul edilen Karl Marx\u2019la (1818-1883) kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bir \u015fekilde de\u011ferlendirilmesi modern d\u00fcnyan\u0131n d\u00fczeni ve onun do\u011fas\u0131 \u00fczerine ortaya ola\u011fan\u00fcst\u00fc zenginlikte bir literat\u00fcr \u00e7\u0131karm\u0131\u015ft\u0131r. Fakat bu ikilinin fikirleri Frankfurt Okulunun temsilcilerinden g\u00fcn\u00fcm\u00fcze dek harmanlan\u0131p yeni modernite yorumlar\u0131 geli\u015ftirilirken, Marx\u2019\u0131n kapitalizme dair tespitleri t\u00fcm detaylar\u0131yla bilinmesine ve detayl\u0131ca tart\u0131\u015f\u0131lmas\u0131na ra\u011fmen, Weber\u2019in sosyalizm hakk\u0131ndaki de\u011ferlendirmeleri yeterince dikkate al\u0131nmam\u0131\u015ft\u0131r. ***<\/p>\n Bu uzun sessizlik Weber\u2019in \u00f6mr\u00fcn\u00fcn son d\u00f6neminde (1918\u2019de) bozulmu\u015ftur. Birinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131n\u0131n son g\u00fcnlerinde Viyana\u2019da yay\u0131nlanan Der Sozialismus<\/em> [Sosyalizm] adl\u0131 incelemesi,(1) Weber\u2019in, B\u00fcy\u00fck Sava\u015f s\u0131ras\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen Bol\u015fevik Devriminin hemen ard\u0131ndan, ba\u015fta Berlin ve Viyana gelmek \u00fczere, Almanca konu\u015fulan \u015fehir merkezlerinde de y\u00fckselen devrimci enerjiye istinaden 13 Haziran 1918\u2019de Avusturya Genelkurmay\u0131na verdi\u011fi konferans\u0131n notlar\u0131ndan ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015f, hayli ilgin\u00e7 bir \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131r. Hen\u00fcz 1917\u2019nin sonlar\u0131nda St. Petersburg\u2019da, Moskova\u2019da ve di\u011fer Rus \u015fehirlerinde olup bitenleri anlamak i\u00e7in \u00e7ok erken bir tarih olsa da, Weber\u2019in Sosyalizm<\/em> tahlilleri bir bak\u0131ma ondaki devlet\u00e7i reflekslerle liberal de\u011ferleri d\u00f6nemin kriz ko\u015fullar\u0131nda nas\u0131l b\u00fct\u00fcnle\u015ftirdi\u011fini g\u00f6rmeyi de m\u00fcmk\u00fcn k\u0131lar. Hayli keskin g\u00f6zlemlerle dolu olan bu k\u0131sa metinde, kimi noktalarda anlat\u0131mdaki baz\u0131 atlamalara ve bo\u015fluklara ra\u011fmen, g\u00fc\u00e7l\u00fc bir kavray\u0131\u015f dikkat \u00e7ekmektedir. ***<\/p>\n Weber\u2019in \u201cs\u0131n\u0131r\u0131n \u00f6tesinde ne oldu\u011funu bilmiyoruz\u201d itiraf\u0131yla beraber, ald\u0131\u011f\u0131 duyumlardan geli\u015ftirdi\u011fi izlenim par\u00e7ac\u0131klar\u0131, Bol\u015fevik devrimcilerin i\u015fletme sahiplerini \u015firketlerinin ba\u015f\u0131nda b\u0131rakt\u0131klar\u0131, \u201c\u00e7\u00fcnk\u00fc yaln\u0131zca onlar[\u0131n] uzmanl\u0131k bilgisine sahip\u201d oldu\u011fu; bu i\u015fletmecilere b\u00fcy\u00fck \u00f6denekler verildi\u011fi gibi \u015feylerdir. Ayn\u0131 \u015fekilde, liderli\u011fin devrimcilerden bir ordu disiplini yarat\u0131lamad\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in \u00c7arl\u0131k rejiminin subaylar\u0131na subay maa\u015f\u0131 \u00f6demeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 ve sivil b\u00fcrokrasiyi ekmek fi\u015fini kesme tehdidiyle \u015fimdilik kendi lehlerine \u00e7al\u0131\u015ft\u0131rabildi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki duyumlar Weber\u2019in Rusya\u2019daki devrimci s\u00fcrece ili\u015fkin bilgi par\u00e7ac\u0131klar\u0131d\u0131r. Hatta Weber, bu yap\u0131n\u0131n bu vakte kadar [bir y\u0131ldan az bir s\u00fcredir] ayakta kalabilmesini, \u201cgenerallerin de\u011fil, onba\u015f\u0131lar\u0131n diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc\u201d olmas\u0131na ba\u011flar ve \u201ccepheden d\u00f6nen sava\u015f yorgunu askerlerin tar\u0131msal kom\u00fcnizme al\u0131\u015fk\u0131n toprak pe\u015findeki k\u00f6yl\u00fclerle g\u00fc\u00e7 birli\u011fi yapmas\u0131 ya da askerlerin silahlar\u0131yla k\u00f6yleri ele ge\u00e7irmeleri\u201dne at\u0131f yapar. (s. 75) ***<\/p>\n Weber, Sosyalizm tart\u0131\u015fmas\u0131 boyunca tek bir sosyalist klasik kayna\u011fa at\u0131f yapmaktad\u0131r. O da kendi metni kadar k\u0131sa bir eser olan Kom\u00fcnist Manifesto<\/em>\u2019dur. T\u00fcm k\u00f6rle\u015ftirici ve ayd\u0131nlat\u0131c\u0131 anlat\u0131m numaralar\u0131na ra\u011fmen \u2013hatta onlarla birlikte\u2013 Weber\u2019in kaleminden Marx\u2019a dair bir \u00e7ift s\u00f6z duymak ve ona kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmak i\u00e7in varg\u00fcc\u00fcyle y\u00fcklense de, onun birikimi ve perspektifiyle birlikte Alman Sosyalizmini ve Rus Devrimini de\u011ferlendirmeye \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 leziz bir tart\u0131\u015fman\u0131n kap\u0131lar\u0131n\u0131 a\u00e7maktad\u0131r. Gerth H. Mueller\u2019in ifade etti\u011fi gibi, \u201csaf cumhuriyet\u00e7i\u201d olan Karl Marx ve \u201cburjuva Marx\u201d kabul edilen Max Weber; biri toplumsal devrimin savunucusu, di\u011feri pazar ekonomisinin akt\u00f6rlerinin hareket serbestisinin savunucusu, fakat ikisi de s\u0131n\u0131f fark\u0131ndal\u0131\u011f\u0131na sahip, feodal b\u00fcrokratik yap\u0131dan ho\u015fnutsuz, darg\u00f6r\u00fc\u015fl\u00fc burjuvaya kar\u015f\u0131 tiksinti i\u00e7inde ve g\u00fc\u00e7 anlay\u0131\u015flar\u0131 bak\u0131m\u0131ndan Makyavelist; biri, \u201cK\u0131z\u0131l Prusyal\u0131\u201d, Hegel\u2019in de\u011fi\u015fmez bir m\u00fcridi, di\u011feri de\u011fi\u015fmez bir liberal ve neo-Kant\u00e7\u0131; ilki kapitalizme asla taviz vermez, ikincisi ise liberal inan\u00e7lar\u0131ndan \u015fa\u015fmaz profildedir. Yine de Kom\u00fcnist Manifesto<\/em>\u2019nun yazar\u0131, burjuvan\u0131n \u201c\u00fcretimde durmaks\u0131z\u0131n devrim yapmadan var olamayaca\u011f\u0131n\u0131\u201d ve \u201cy\u00fcz y\u0131l\u0131 zar zor bulan h\u00e2kimiyetleri s\u00fcresince \u00f6nceki t\u00fcm nesillerin yaratt\u0131klar\u0131n\u0131n toplam\u0131ndan \u00e7ok daha devasa bir \u00fcretim g\u00fcc\u00fc yaratt\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d g\u00f6rebilmi\u015ftir. Benzer \u015fekilde Kapitalizmin Ruhu<\/em>\u2019nun yazar\u0131 da, Bloch, Luk\u00e1cs ve Toller gibi radikallerle ahbapl\u0131k etme ve feodal-aristokrat subaylar\u0131n y\u00fczlerine kar\u015f\u0131 Manifesto<\/em>\u2019nun \u201cbilimsel olarak \u00fcst d\u00fczey bir ba\u015far\u0131\u201d yakalad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ve i\u015f\u00e7iler var olduk\u00e7a yok edilemez bir sosyalistler grubunun da daima var olaca\u011f\u0131n\u0131 belirtme e\u011filimindedir (s. 19-20\u2019den aktard\u0131m). D\u0130PNOTLAR<\/strong>
\n<\/span>ha_aksakal@yahoo.com<\/span><\/strong><\/p>\n
\nWeber\u2019in t\u00fcm entelekt\u00fcel ya\u015fam\u0131 sosyalizmin Almanya\u2019da milliyet\u00e7ilikle, militarist ve emperyalist politikalarla e\u015fzamanl\u0131 bir bi\u00e7imde geli\u015fmesine \u015fahitlik etmi\u015ftir. Weber gibi keskin bir g\u00f6zlemcinin Karl Marx\u2019\u0131 ve Marksizmi bilmemesi, okumam\u0131\u015f olmas\u0131 elbette d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclemeyece\u011fi gibi, i\u015f\u00e7i haklar\u0131, sendikalar, devrimci \u00f6rg\u00fctlenmeler etraf\u0131nda b\u00fcy\u00fcd\u00fck\u00e7e b\u00fcy\u00fcyen sosyalist m\u00fccadeleyi fark etmemi\u015f, g\u00f6zlemlememi\u015f olmas\u0131 da m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Yer yer muhafazak\u00e2rla\u015fabilen, yer yer II. \u0130mparatorlu\u011fun hizmetine girmeye haz\u0131r g\u00f6r\u00fcnen \u201cPrusya liberali\u201d Weber\u2019in sosyalizme kariyeri boyunca kas\u0131tl\u0131 bir uzaktan bak\u0131\u015f\u0131 ve dozunda bir sessizli\u011fi s\u00f6z konusudur. Zira Birinci Enternasyonal, Weber\u2019in do\u011fdu\u011fu y\u0131l kurulmu\u015ftur. Bismarck\u2019\u0131n sosyalizm-kar\u015f\u0131t\u0131 yasalar\u0131 ve sosyal g\u00fcvenlik d\u00fczenlemeleri onun gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131ndaki Alman ulusal siyasetini \u015fekillendirmi\u015ftir. Alman \u0130mparatorlu\u011funun y\u00fckseli\u015fiyle birlikte onun bir yans\u0131mas\u0131 ve ironisi olarak Alman Sosyalistleri d\u00fcnyan\u0131n en b\u00fcy\u00fck Marksist partisine d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken ve \u0130kinci Enternasyonal kurulup b\u00fcy\u00fcrken (1889-1916), Weber entelekt\u00fcel \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131n zirvesine t\u0131rmanm\u0131\u015ft\u0131r. Bu s\u00fcre\u00e7te Weber, burjuva kimlikli \u201ck\u00fcrs\u00fc sosyalistleri\u201dnin Sosyal Politika Birli\u011fine \u00fcye bile olmu\u015ftur. 1904\u2019te ABD\u2019nin St. Louis\u2019de evsahipli\u011fi yapt\u0131\u011f\u0131 D\u00fcnya Fuar\u0131ndan d\u00f6n\u00fc\u015fte bir dizi makale olarak yazd\u0131\u011f\u0131 Protestan Ahlak\u0131 ve Kapitalizmin Ruhu<\/em> (1904-5), Weber\u2019in \u00f6zg\u00fcr bireysel tercihleri kolektivizme, sivil toplumu devlet iradesine \u00fcst\u00fcn tuttu\u011funu a\u00e7\u0131k\u00e7a g\u00f6stermi\u015ftir. Bu incelemede de, di\u011fer Weber metinlerinde de sosyalizme dair anlaml\u0131 bir \u015feyler bulmak, a\u00e7\u0131k\u00e7as\u0131, hayli g\u00fc\u00e7t\u00fcr.<\/p>\n
\nWeber\u2019in d\u00fc\u015f\u00fcnce d\u00fcnyas\u0131nda, gen\u00e7lik y\u0131llar\u0131ndan beri savundu\u011fu burjuva kapitalizmi ve pazar ekonomisi, planl\u0131 ekonominin ve devlet kapitalizminin \u2013o bu modele \u201cdevlet sosyalizmi\u201d demekte \u0131srarc\u0131d\u0131r\u2013 \u00f6teki kutbunu temsil eder. Marx\u2019\u0131n liberal pazar ekonomisindeki vah\u015fi rekabetin yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6m\u00fcr\u00fcye kar\u015f\u0131 isyank\u00e2r tavr\u0131, Weber\u2019in b\u00fcrokrasinin hantall\u0131\u011f\u0131 ve yarat\u0131c\u0131 giri\u015fim yoksunlu\u011fu ele\u015ftirisiyle m\u00fckemmel bir z\u0131tl\u0131k arz etmektedir. Weber\u2019in kapitalizmin ruhunu analiz edi\u015finde dinsel de\u011ferler kuvvetli bir yer tutarken, sosyalizmin ruhundaki dinsellik d\u00fczeyindeki ahlaki tavr\u0131 g\u00f6rmemi\u015f olmas\u0131 imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r.
\nMarx ve Engels on dokuzuncu y\u00fczy\u0131l\u0131n ortalar\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir proleter devrimin Britanya\u2019da ortaya \u00e7\u0131kaca\u011f\u0131n\u0131 beklentisine girerken, Weber, Almanya\u2019da g\u00fcc\u00fcn\u00fcn zirvesine varan sosyalizmin D\u00fcnya Sava\u015f\u0131yla birlikte neler getirebilece\u011fini kayg\u0131l\u0131 bir \u015fekilde tasavvur etmi\u015f gibidir. Ancak Weber\u2019in kaderine, \u00e7ok b\u00fcy\u00fck \u00e7o\u011funlu\u011fu k\u00f6yl\u00fclerden olu\u015fan, kapitalistle\u015fme s\u00fcreci ve sanayile\u015fmesi eksik kalm\u0131\u015f, bir Asya ordusuna yenilecek kadar k\u00f6hnele\u015fmi\u015f olan Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen devrimi, sosyalizme hi\u00e7 de sempatiyle bakmayan bir grup Avusturyal\u0131 subay i\u00e7in analiz etmek d\u00fc\u015fm\u00fc\u015ft\u00fcr. Bu can s\u0131k\u0131c\u0131 s\u00fcrprize Weber\u2019in verdi\u011fi ba\u015fl\u0131ca tepki, Bol\u015fevik Devriminin bir proletarya diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcnden ziyade memurlar\u0131n diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015fece\u011fi \u00f6ng\u00f6r\u00fcs\u00fcd\u00fcr. Zira b\u00fcrokrasinin en yetkin a\u00e7\u0131klay\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n g\u00f6z\u00fcnde, bu, generallerin de\u011fil, olsa olsa onba\u015f\u0131lar\u0131n askeri diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcne d\u00f6n\u00fc\u015fmesi demekti. Oysa Bol\u015feviklerce yap\u0131lmas\u0131 gereken \u015fey \u2013Weber\u2019e g\u00f6re\u2013 Alman devlet kapitalizminin yapt\u0131klar\u0131n\u0131 yapmakt\u0131. Weber haberdar olmasa da 1918 May\u0131s\u0131nda Lenin\u2019in yazd\u0131klar\u0131na g\u00f6re de yap\u0131lmas\u0131 gereken \u015fey buydu: Devlet kapitalizminin en somut \u00f6rne\u011fi olarak g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fc Almanya i\u00e7in, \u201cburada Junker-burjuva emperyalizmine boyun e\u011fen <\/em>b\u00fcy\u00fck \u00f6l\u00e7\u00fcde kapitalist m\u00fchendisli\u011fin ve planl\u0131 organizasyonun \u2018son s\u00f6z\u00fc\u2019n\u00fc g\u00f6r\u00fcyoruz\u201d diyordu Lenin; ve \u201citalikle belirtilen ifadelerin yerine bir Sovyet<\/em> devleti yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, sosyalizm i\u00e7in gerekli ko\u015fullar\u0131n \u00f6zetine ula\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131\u201d anlat\u0131yordu. (bkz. s. 25\u2019teki 30. dipnot)
\nBu vesileyle belirtmek gerekir ki, Weber, B\u00fcy\u00fck Sava\u015f boyunca Almanya\u2019daki sava\u015f ekonomisinin, ekonominin devlet taraf\u0131ndan devral\u0131n\u0131p d\u00fczenlenmesi giri\u015fiminin sosyalizme do\u011fru at\u0131lm\u0131\u015f bir ad\u0131m oldu\u011funa i\u015faret etmektedir. Nihayetinde sava\u015f ekonomisi art\u0131k bar\u0131\u015ftaki gibi \u00f6zel giri\u015fimle ve k\u00e2r motivasyonuyla de\u011fil, toplumun ortak menfaatleri i\u00e7in bir merkezden y\u00f6netilen ve kolektivistle\u015fen bir ekonomidir. Riskin ve rekabetin olmad\u0131\u011f\u0131 ko\u015fullarda k\u00e2r i\u00e7in de\u011fil de emirler \u00f6yle geldi\u011fi i\u00e7in \u00fcretim yapan ve kendilerininkinden daha b\u00fcy\u00fck bir iktidar makinesinin \u00e7arklar\u0131ndan birine d\u00f6n\u00fc\u015fen sanayicilere ili\u015fkin Weber\u2019in buldu\u011fu isimlendirme \u201cdevlet kapitalizmi\u201d de\u011fil, \u201csanayici sosyalizmi\u201ddir. (s.25-26) Sava\u015f ekonomisinde, askeri planlaman\u0131n bir getirisi olarak emir al\u0131p memurla\u015fan sanayici, g\u00fc\u00e7 ve \u00f6zg\u00fcven kayb\u0131na u\u011frar. Weber\u2019e g\u00f6re, bu g\u00fc\u00e7 kayb\u0131, er ge\u00e7 m\u00fclkiyet kayb\u0131n\u0131 da haz\u0131rlar. Yani kartel sahipleri, tekelle\u015fmenin arac\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcrken sava\u015f ko\u015fullar\u0131ndaki devlet kapitalizmi, devlet sosyalizmi denen \u015feye en \u00e7ok yakla\u015f\u0131lan momente d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr. Ne var ki devletin bu denli Leviathan<\/em>la\u015fmas\u0131, Weber\u2019e g\u00f6re, \u201cdevletin zamanla yok olmas\u0131\u201d fikrini b\u00fcy\u00fct\u00fcrken bir yandan da onu as\u0131ls\u0131z bir efsaneye d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Sosyalizm, bu y\u00f6n\u00fcyle, iyiniyetli bir \u00fctopyad\u0131r. Weber\u2019in g\u00fcndemine ald\u0131\u011f\u0131 \u201cdevlet sosyalizmi\u201dnin reel sosyalizmle ba\u011f\u0131, sosyalizmdeki kolektif m\u00fclkiyet, e\u015fitlik\u00e7ilik gibi anahtar s\u00f6zc\u00fcklerle ilgisi yok denecek kadar az g\u00f6r\u00fcnmektedir. Liberal pazar ekonomisi geni\u015flemeci ve devrimci bir dinamizme sahipken, devletin planlay\u0131p y\u00f6netti\u011fi bir ekonomik d\u00fczen olarak sosyalizm, do\u011fas\u0131 gere\u011fi devlet b\u00fcrokrasisine t\u00e2bi, verimsiz ve muhafazak\u00e2r bir yap\u0131ya sahiptir. (s.31) Marksizmin kapitalizmdeki \u201c\u00fcretim anar\u015fisi\u201dne sald\u0131rmas\u0131ndaki kolayl\u0131\u011fa benzer bir zay\u0131f noktay\u0131, Weber, sosyalizmde \u201cb\u00fcrokrasi\u201dde g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fcr ve t\u00fcm ele\u015ftirilerin hedefi oras\u0131 olur.
\nWeber\u2019in arg\u00fcmantasyonunun \u00e7\u0131k\u0131\u015f noktas\u0131, modern d\u00fcnyada demokrasinin giderek b\u00fcy\u00fcyen ihtiya\u00e7lar\u0131 do\u011frultusunda yeti\u015ftirdi\u011fi profesyonel b\u00fcrokratlar\u0131n demokrasiyi ideallerinden kopar\u0131p b\u00fcrokratikle\u015ftirdi\u011fi gibi, sosyalizmin de ka\u00e7\u0131n\u0131lmaz bir bi\u00e7imde b\u00fcrokratikle\u015fmeye u\u011frayaca\u011f\u0131 ve yaratt\u0131\u011f\u0131 heyecan\u0131n, \u00fcmidin bir s\u00fcre sonra profesyonel ellerde s\u00f6n\u00fcmlenece\u011fi fikridir. Sosyalizm, s\u0131k\u00e7a dillendirilen \u201ci\u015f\u00e7inin \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131ndan kopar\u0131lmas\u0131\u201d anlat\u0131s\u0131n\u0131 i\u015flemekteyse de, \u00f6zel fabrikada oldu\u011fu gibi devlet i\u015fletmesinde de, kapitalist \u00fcretim modelinde oldu\u011fu gibi sosyalist \u00fcretimde de i\u015f\u00e7inin bu kopu\u015ftan kurtar\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131n alt\u0131n\u0131 \u00e7izer. Bir zamanlar\u0131n aristokrat \u00e2limlerinin \u00fccretli \u00e7al\u0131\u015fanlara d\u00f6n\u00fc\u015fm\u00fc\u015f profes\u00f6rlere, bir zamanlar\u0131n \u015f\u00f6valyelerinin maa\u015fl\u0131 subaylara d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcm\u00fcne dek art\u0131k hi\u00e7 kimsenin bundan ka\u00e7amad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan Weber, modern zamanlarda akademisyenlerin bilginin, subaylar\u0131n ise sava\u015f\u0131n sahibi olmaktan \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r. B\u00fcrokratikle\u015fme ve buna ba\u011fl\u0131 olarak memurla\u015fma, eski \u201carac\u0131\u201dlar\u0131n \u00fcretim veya operasyon ara\u00e7lar\u0131 \u00fczerindeki m\u00fclkiyetini ve otoritesini kaybetmesi; hem y\u00f6netim ara\u00e7lar\u0131n\u0131, hem \u00fcretim ara\u00e7lar\u0131n\u0131 devletin tekeline terk etmesi ve mesaisini belli bir maa\u015f kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131nda yapmas\u0131 demektir. Keyfiyet yerini art\u0131k disipline b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r: ordu, ofis, at\u00f6lye ve ticaret disiplini\u2026 (s. 54) Kopu\u015f\/kopar\u0131l\u0131\u015f s\u00fcreci demiryollar\u0131nda, madenlerde, fabrikalarda, makinelerin girdi\u011fi her yerde var g\u00fcc\u00fcyle devam etmektedir ve hi\u00e7bir \u00fcretim arac\u0131 bir ki\u015finin keyfiyetine ba\u011fl\u0131 b\u0131rak\u0131lmamaktad\u0131r. Modern sosyalizmin do\u011fumuna sebep, i\u015fte bu keyfiyet-yitimi ile \u015feref ya da keyif i\u00e7in i\u015f yapmak yerine, fabrika disiplininde \u00fcretimin par\u00e7as\u0131 olmakt\u0131r. Sosyalizm t\u00fcm bunlar\u0131 \u201c\u015feylerin insana h\u00fckmetmesi\u201d olarak g\u00f6r\u00fcr diyen Weber, eskiden s\u00f6m\u00fcr\u00fc ili\u015fkilerinde k\u00f6lelerin, esirlerin, marabalar\u0131n kaderinden sorumlu tutulabilecek birtak\u0131m m\u00fclkiyet sahipleri bulunurken, yirminci y\u00fczy\u0131lda bunun imk\u00e2ns\u0131z oldu\u011funu sosyalizmin de kabul etti\u011fini s\u00f6yler. O y\u00fczden sosyalizm, ele\u015ftirisini bireylere de\u011fil, bir b\u00fct\u00fcn olarak bu \u00fcretim d\u00fczenine y\u00f6neltir. Sosyalizm, Weber\u2019e g\u00f6re, bir kom\u00fcn ekonomisidir (Gemeinwirtschaft<\/em>). Her \u015feyden \u00f6nce bir k\u00e2r\u0131n olmad\u0131\u011f\u0131, i\u015fletme sahiplerinin \u00fcretimi kendileri i\u00e7in ve kendi risklerini alarak y\u00fcr\u00fctmedi\u011fi bir ekonomi anlam\u0131na gelen bu d\u00fczen, halk birlikteli\u011fi idealiyle sahiplere de\u011fil, yetkililerin bilgisine teslim edilmi\u015ftir. B\u00f6ylesi bir rekabetsizlik, askeri ve sivil devlet yetkilileriyle i\u015fbirli\u011fi i\u00e7inde \u00e7al\u0131\u015farak \u201c\u00fcretim anar\u015fisi\u201d denen \u015feye mahal vermeyecek, do\u011fru planlamayla bir g\u00f6rev da\u011f\u0131l\u0131m\u0131 esas\u0131na g\u00f6re \u015fekillenecektir.
\nFakat Weber\u2019e g\u00f6re bu imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r: \u201cBar\u0131\u015f zaman\u0131nda b\u00f6yle bir devlet kontrol\u00fcn\u00fcn, yani sanayinin her dal\u0131nda i\u015fletme sahiplerinin zorunlu kartelle\u015ftirilmesi ve devletin k\u00e2rda hissedar olmak i\u00e7in geni\u015f yetkilerinden taviz vermesi, devletin sanayiyi kontrol\u00fc de\u011fil, sanayinin devleti kontrol\u00fc anlam\u0131na gelir.\u201d (s. 59) Weber\u2019in g\u00f6z\u00fcnde daha can s\u0131k\u0131c\u0131 bir manzara belirir:
\n\u201cKartellerde, devlet temsilcileri, kendilerinden sanayi bilgisi, pazarlama e\u011fitimi ve \u00e7\u0131kar g\u00fctme a\u00e7\u0131lar\u0131ndan \u00e7ok daha \u00fcst\u00fcn fabrika sahipleriyle ayn\u0131 masada oturacaklard\u0131r. Fakat mecliste i\u015f\u00e7ilerin temsilcileriyle oturacak ve bu temsilciler devlet temsilcilerinden bir yandan d\u00fc\u015f\u00fck fiyatlar, di\u011fer yandan y\u00fcksek maa\u015flar talep edeceklerdir; elbette bunu yapma g\u00fc\u00e7leri oldu\u011funu da s\u00f6yleyeceklerdir. \u00d6te yandan, bu yap\u0131n\u0131n k\u00e2r\u0131na ve zarar\u0131na ortak olan devlet, finansman\u0131n\u0131 mahvetmemek ad\u0131na do\u011fal olarak y\u00fcksek fiyatlar ve d\u00fc\u015f\u00fck maa\u015flardan \u00e7\u0131kar sa\u011flayacakt\u0131r. Dahas\u0131, yap\u0131n\u0131n \u00fcretici \u00fcyeleri, devletin, k\u00e2r etmelerini g\u00fcvence alt\u0131na almas\u0131n\u0131 bekleyecektir. Bu y\u00fczden i\u015f\u00e7ilerin g\u00f6z\u00fcnde b\u00f6yle bir devlet tam anlam\u0131yla bir s\u0131n\u0131f devleti olacakt\u0131r ve ben bunun politik olarak pek cazip bulunaca\u011f\u0131ndan \u015f\u00fcphe duyuyorum.\u201d (s. 59-60).
\nWeber s\u00f6z\u00fc burada dola\u015ft\u0131rd\u0131ktan sonra sosyalist partilere getirir ve temel tezine \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131ksa da, \u201ct\u00fcr\u00fcn\u00fcn \u00f6rnekleri aras\u0131nda muazzam bir bilimsel ba\u015far\u0131\u201d olarak niteledi\u011f
\nKom\u00fcnist Manifesto<\/em>\u2019yu yeni bir ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olarak de\u011ferlendirir. \u201cYarat\u0131c\u0131 bir hata\u201dya sahip olarak \u00f6vd\u00fc\u011f\u00fc Marx-Engels ikilisinin eserini insanl\u0131\u011f\u0131n tarihi geli\u015fiminin son a\u015famas\u0131n\u0131 tasvir eden bir \u201ckehanet metni\u201d olarak g\u00f6r\u00fcr. (s. 61-62). 1848\u2019in korkun\u00e7 ko\u015fullar\u0131ndan do\u011fan bir yoksulla\u015fma teorisiyle m\u00fcstakbel proleter devrimi \u00f6ng\u00f6ren Manifesto<\/em>\u2019yla, metne g\u00f6m\u00fcl\u00fc buldu\u011fu iktisadi seleksiyoncu Darwinizm \u00fczerinden de bir tart\u0131\u015fma geli\u015ftiren Weber, kodamanlara kar\u015f\u0131 %99\u2019cu bir ma\u011fdurlar s\u00f6ylemin beyhudeli\u011fine dikkat \u00e7eker. Ayr\u0131ca kapitalist sistemde \u201csekt\u00f6rel uzmanla\u015fmalar\u0131n ve b\u00fcrokratikle\u015fmelerin bir sonucu olarak, olduk\u00e7a farkl\u0131 ve hayli karma\u015f\u0131k \u00e7\u0131kar ortakl\u0131klar\u0131n\u0131n yarat\u0131ld\u0131\u011f\u0131n\u0131, burjuvazinin d\u00fczeninden do\u011frudan ya da dolayl\u0131 k\u00e2r elde edenlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fcn veya say\u0131s\u0131n\u0131n azald\u0131\u011f\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131m\u0131n\u0131n yap\u0131lamayaca\u011f\u0131n\u0131\u201d s\u00f6yler. (s. 65) Dahas\u0131, Marx ve Engels\u2019in kriz, iflas ve buhran d\u00f6nemlerine yapt\u0131\u011f\u0131 vurguyu pek de \u00f6nemsemedi\u011fini g\u00f6sterir: Bunlar y\u00fcz y\u0131ld\u0131r ya\u015fanmaktad\u0131r ve kapitalizm \u00e7\u00f6kmemektedir; aksine, Weber\u2019in g\u00f6zlemlerine g\u00f6re, kendini daha da g\u00fc\u00e7lendirecek us\u00fbller geli\u015ftirmektedir.
\nSosyalizmin, ekonomik \u00fcretim gittik\u00e7e kamula\u015ft\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in kendili\u011finden, yani evrimle gelece\u011fi teorisini de reddeden Weber, memur s\u0131n\u0131f\u0131<\/em>n\u0131n menfaatlerinin rantine s\u0131n\u0131f\u0131<\/em>yla kesi\u015fim noktalar\u0131n\u0131 hat\u0131rlat\u0131r ve buralarda i\u015f\u00e7i de\u011fil, \u201cy\u00f6netici diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fc\u201dn\u00fcn \u00e7oktan kuruldu\u011funu anlat\u0131r. K\u0131sacas\u0131, corporate<\/em> kapitalizm 1918\u2019de de ahtapot kollar\u0131yla bilindik taktikleri kullanmaktad\u0131r. Ne makinele\u015fmenin ortaya \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131 insan eme\u011finin vas\u0131fs\u0131zla\u015fmas\u0131 ve tasfiyesi, ne \u201cmaa\u015fl\u0131 k\u00f6leler\u201d ne de standardizasyon ve \u00fcretimin tek-tiple\u015fmesi tezi Weber\u2019i sosyalizmin ka\u00e7\u0131n\u0131lmazl\u0131\u011f\u0131na ikna edebilmi\u015ftir.
\nKom\u00fcnist Manifesto<\/em>\u2019nun \u2013Weber\u2019in isimlendirmesiyle\u2013\u201cy\u0131k\u0131m teorisi\u201d zamanla yerini evrimci bir teoriye b\u0131rakm\u0131\u015ft\u0131r; Sosyal Demokratlar sistem-i\u00e7i siyasette kendilerine yer buldu\u011funda burjuva partileriyle koalisyonlara giri\u015ferek sosyalizmin radikalizmini ve 1848\u2019deki yarat\u0131c\u0131 enerjisini kaybetmi\u015ftir. Weber\u2019e g\u00f6re, sendikalizm de, politik parti y\u00f6netimleri de bir noktadan sonra kendi b\u00fcrokratikle\u015fme deneyimlerini ya\u015fayarak profesyonelle\u015fmekte ve bu b\u00fcy\u00fck yap\u0131n\u0131n (sistemin) bir par\u00e7as\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015fmektedir. Profesyonel ve e\u011fitimli ki\u015filerin burjuvazinin de\u011fil de bu yap\u0131larda bir dava i\u00e7in kavga edenlerin yan\u0131nda olma sebebi ise devrimci romantizmin, onlar\u0131n b\u00fcy\u00fcs\u00fcn\u00fc yitiren d\u00fcnyas\u0131n\u0131 b\u00fcy\u00fclemeye yarayan umududur. (s. 74)<\/p>\n
\n1918\u2019in korkun\u00e7 ko\u015fullar\u0131nda b\u00f6ylesi bir devrimin ne getirece\u011fini soran Weber, sosyalist bir toplumdan ba\u015fka her \u015feye ihtimal veriyor gibidir: \u00d6rne\u011fin i\u00e7 sava\u015f derinle\u015febilir ve \u0130tilaf Devletleri Rusya\u2019dan istedikleri her \u015feyi koparabilir. Dahas\u0131, \u201cdevletin y\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 aras\u0131nda, sosyalizmin her<\/em> \u015feklinin en radikal kar\u015f\u0131tlar\u0131 olan k\u00f6yl\u00fcler ve k\u00fc\u00e7\u00fck burjuvadan bir rejim getirebilir.\u201d \u00a0\u201cHepsinden \u00f6nemlisi,\u201d der Weber, \u201csermayenin zarar g\u00f6rmesine ve da\u011f\u0131lmas\u0131na sebep olarak, sermayenin ekonomiye kat\u0131l\u0131p onunla kayna\u015fmas\u0131na dayanan Marksizm taraf\u0131ndan istenen sosyal geli\u015fmeyi geciktirecektir.\u201d (s. 77) Yine de o da kabul etmektedir ki, b\u00f6ylesi e\u015fitliksiz ve \u00f6zg\u00fcrl\u00fcks\u00fcz bir d\u00fcnyada, sosyalist inan\u00e7lar\u0131 ve umutlar\u0131 yok etmenin bir yolu yoktur. (s.79)<\/p>\n
\nDer Sozialismus<\/em>, y\u00fcz be\u015f y\u0131l sonra T\u00fcrk\u00e7edeki ilk \u00e7evirisiyle Sosyalizm<\/em> adl\u0131 bu k\u0131sa ama bilgi dolu eser, \u201cburjuva Marx\u201d olarak da nitelenen Weber\u2019le \u201ck\u0131z\u0131l Prusyal\u0131\u201d olarak nitelenen Marx\u2019\u0131, kapitalizmin mant\u0131\u011f\u0131yla sosyalizmin toplum tasar\u0131s\u0131n\u0131 birlikte de\u011ferlendirmek isteyenler i\u00e7in her bak\u0131mdan zihin a\u00e7\u0131c\u0131 bir tart\u0131\u015fma zemini.<\/p>\n
\n<\/span>1) T\u00fcrk\u00e7edeki ilk \u00e7evirisi: Max Weber, <\/span>Sosyalizm<\/span>, \u00e7ev. \u0130rem G. <\/span>\u015ealvarc\u0131, \u0130stanbul: Beyo\u011flu Kitabevi, Haziran 2023.<\/span><\/p>\n