{"id":60243,"date":"2023-10-05T00:00:23","date_gmt":"2023-10-04T21:00:23","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=60243"},"modified":"2023-10-04T13:45:58","modified_gmt":"2023-10-04T10:45:58","slug":"osteoporozun-kemik-erimesi-evrimi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2023\/10\/05\/osteoporozun-kemik-erimesi-evrimi","title":{"rendered":"Osteoporozun (kemik erimesi) evrimi"},"content":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Murat Karao\u011flan
\n<\/strong>Gaziantep \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi \u00c7ocuk Endokrinolojisi B\u00f6l\u00fcm\u00fc<\/p>\n

Osteoporoz, kemik k\u00fctlesinde azalma, kalitesinde kay\u0131p ve dokusunda yap\u0131sal bozulmaya ba\u011fl\u0131 kemik k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131r ve k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 artan duyarl\u0131l\u0131kla karakterize bir hastal\u0131kt\u0131r. Temel olarak bir ya\u015flanma hastal\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n k\u00f6keni \u00e7ocukluktaki geli\u015fimsel d\u00f6nemlere dayanan birikimli bir hastal\u0131kt\u0131r.
\nKemik dokunun temel g\u00f6revi bedeni hareket ettiren mekanik g\u00f6revler olmas\u0131na kar\u015f\u0131n lokomotor i\u015flevin \u00f6n\u00fcne ge\u00e7en \u00e7ok daha \u00f6nemli rolleri bulunmaktad\u0131r. Organizmalar i\u00e7in hem mineral deposudur hem de mineral homeostaz\u0131nda etkin rol oynar. Bu \u00f6zelli\u011fi hem soy a\u011fac\u0131nda hem de geli\u015fimsel s\u00fcre\u00e7lerde ya\u015fam olaylar\u0131n\u0131 y\u00f6nlendiren dinamik bir s\u00fcre\u00e7tir. V\u00fccuttaki total kalsiyum ve fosforun % 97\u2019si kemik dokuda depolan\u0131r. Ek olarak, metabolik ve \u00fcreme i\u015flevlerine sahip endokrin organd\u0131r.
\nOsteoporoz modern \u00e7a\u011f\u0131n yayg\u0131n bir hastal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Ya\u015fl\u0131l\u0131k sorunlar\u0131n\u0131n \u00f6nde gelen nedenlerindendir. Halen y\u00fcz milyonlarca insan osteoporozdan etkilenmi\u015f bulunmaktad\u0131r ve \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki y\u0131llarda erkeklerde 2,5, kad\u0131nlarda 3 kat art\u0131\u015f h\u0131z\u0131 ile epidemik bir d\u00fczeye ula\u015f\u0131laca\u011f\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fclmektedir.<\/p>\n

Osteoporozu etkileyen fakt\u00f6rler
\n<\/strong>Osteoporozun temel belirleyeni eri\u015fkin kemik k\u00fctlesinin d\u00fczeyidir. Eri\u015fkin kemik birikiminin \u00e7o\u011funlu\u011fu \u00e7ocukluk ve erken eri\u015fkinlik d\u00f6neminde kazan\u0131l\u0131r. Birikimin en \u00f6nemli b\u00f6l\u00fcm\u00fc b\u00fcy\u00fcmenin devam etti\u011fi s\u00fcre\u00e7 boyunca kazan\u0131lmakla birlikte % 10\u2019a yak\u0131n b\u00f6l\u00fcm\u00fc b\u00fcy\u00fcmenin tamamlanmas\u0131ndan sonra da devam eder. O y\u00fczden osteoporozu \u00f6nleme giri\u015fimleri i\u00e7in en rasyonel yakla\u015f\u0131m bu d\u00f6neme odaklanmal\u0131d\u0131r. Doruk kemik kitlesi denilen bu nihai birikimin d\u00fczeyini genetik, fiziksel aktivite, ya\u015f, cinsiyet, hormonlar, cinsel olgunla\u015fma, beslenme gibi fakt\u00f6rler belirler. Bunlardan en \u00f6nemlisi fiziksel aktivite ile ili\u015fkili ya\u015fam tarz\u0131d\u0131r. Kemikler, \u00fczerine binen mekanik y\u00fcke adapte olacak bi\u00e7imde uyarlan\u0131r. Wolf\u2019un bu kuram\u0131 temelinde Frost\u2019un geli\u015ftirdi\u011fi mekanostat kuram\u0131na<\/strong> g\u00f6re kemikler, \u00fczerlerine eklenen yeni gerilim y\u00fcklerine kemik yap\u0131m\u0131n\u0131 uyararak yan\u0131t verirler. Ya\u015fa ve ya\u015fam tarz\u0131na uygun egzersiz ile osteoporoza ba\u011fl\u0131 k\u0131r\u0131klar\u0131n \u00fc\u00e7te birinin engellenebilece\u011fi g\u00f6sterilmi\u015ftir. Bu olumlu etki t\u00fcm ya\u015fam boyunca devam eder.
\nOsteoporozun % 60-80\u2019i genetik ile ili\u015fkilendirilmesine kar\u015f\u0131n genetik \u00f6zellikler k\u00f6k nedenin sadece 1\/5\u2019ini a\u00e7\u0131klamaktad\u0131r. Beyazlara oranla, Afrikal\u0131 Amerikal\u0131larda osteoporoz riski ve k\u0131r\u0131k s\u0131kl\u0131\u011f\u0131 daha azd\u0131r.
\nPubertal geli\u015fim ve cinsel olgunla\u015fman\u0131n doruk kemik kitlesi \u00fczerine belirgin bir etkisi bulunmaktad\u0131r. Puberteye (ergenlik d\u00f6nemi) giri\u015f ya\u015f\u0131 puberte evresi ve cinsiyet hormonlar\u0131 kemik geli\u015fimini ve osteoporoz durumunu etkiler. \u00d6strojen osteoblastlar\u0131 uyar\u0131p osteoklastlar\u0131 inhibe ederken, kalsiyum emilimini art\u0131r\u0131rlar ve her iki cinsiyette epifizlerin (kemik b\u00fcy\u00fcme hatt\u0131) kapanmas\u0131n\u0131 etkilerler. \u00d6strojenin dinamik de\u011fi\u015fkenlik g\u00f6sterdi\u011fi hamilelik, laktasyon, (s\u00fct verme) menopoz s\u00fcre\u00e7leri ve hipo\u00f6strojenizm (\u00f6strojen \u00fcretiminin azl\u0131\u011f\u0131) ile giden hastal\u0131klar da osteoporoz geli\u015fimini etkiler. Kad\u0131nlarda, hormonal dinamik fizyolojik s\u00fcre\u00e7ler nedeniyle osteoporoz erkeklerden iki kat daha fazla g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. B\u00fcy\u00fcme hormonu, IGF-1 (b\u00fcy\u00fcme hormonunun etkisini onun \u00fczerinden ger\u00e7ekle\u015ftirdi\u011fi protein) ve osteokalsin gibi kalsiyotropik (kalsiyum metabolizmas\u0131 lehine) hormonlar\u0131n da kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 \u00fczerine etkileri bulunmaktad\u0131r.
\n\u00d6zellikle diyette yeterli kalsiyum ve vitamin D al\u0131m\u0131n\u0131n yan\u0131nda A, C ve K vitaminleri kemik geli\u015fimini olumlu etkilerken gazl\u0131 i\u00e7ecekler, kafein, alkol ve proteinden a\u015f\u0131r\u0131 zengin diyet osteoporoz riskini art\u0131r\u0131r.<\/p>\n

Osteoporoza evrimsel yakla\u015f\u0131m
\n<\/strong>Uygarl\u0131k hastal\u0131klar\u0131 olarak bilinen obezite, kalp damar hastal\u0131klar\u0131, otoimm\u00fcn hastal\u0131klar, diyabet, metabolik sendrom, bel f\u0131t\u0131klar\u0131 gibi osteoporoz da modern insan\u0131n yayg\u0131n g\u00f6r\u00fclen bir hastal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Di\u011fer uygarl\u0131k hastal\u0131klar\u0131nda oldu\u011fu gibi osteoporoza da evrimsel yakla\u015f\u0131m \u00f6nemlidir, \u00e7\u00fcnk\u00fc g\u00fcncel klinik durumlar ge\u00e7mi\u015fimizin evrimsel tasar\u0131m\u0131d\u0131r. Osteoporozun evrimine ge\u00e7i\u015f yapmadan \u00f6nce evrimsel t\u0131p yakla\u015f\u0131mlar\u0131n\u0131n \u00f6nem ve yarar\u0131na ili\u015fkin k\u0131sa bir giri\u015f yapmak gerekti\u011fine inan\u0131yorum.
\nEvrimsel t\u0131p<\/strong>, hastal\u0131klar\u0131n g\u00fcncel mekanizmalar\u0131n\u0131n \u00fczerine in\u015fa edildi\u011fi ve ge\u00e7mi\u015f atasal t\u00fcrlerden miras al\u0131nan potansiyel ve k\u0131s\u0131tl\u0131l\u0131klarca bi\u00e7imlenmi\u015f nihai k\u00f6k temeli esas alan bir bilim disiplinidir. Bu bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131na g\u00f6re hastal\u0131klar, \u00fcreme ve hayatta kalma program\u0131na katk\u0131 sa\u011flayan yararl\u0131 adaptasyonlara kar\u015f\u0131 \u00f6d\u00fcnle\u015fmede verilmesi gereken bedellerdir. Hastal\u0131klar da di\u011fer t\u00fcm organizmalara \u00f6zg\u00fc fenotipler gibi genler ve \u00e7evre etkile\u015fiminin do\u011fal se\u00e7ilimce belirlenen karma\u015f\u0131k bir spektrumu olarak bi\u00e7imlenirler. Evrimsel t\u0131bba g\u00f6re, hastal\u0131klar atasal t\u00fcrlerden miras al\u0131nan genotip yap\u0131 ile i\u00e7ine do\u011fulan \u00e7evre aras\u0131ndaki uyumsuzluklard\u0131r. T\u00fcr d\u00fczeyinde yayg\u0131n hale gelmi\u015f, t\u00fcre \u00f6zg\u00fc hastal\u0131klar g\u00fc\u00e7l\u00fc bir do\u011fal se\u00e7ilim bask\u0131s\u0131 alt\u0131ndaki ge\u00e7mi\u015f \u00e7evresel ko\u015fullar i\u00e7in uyarlanm\u0131\u015f \u00f6zelliklerdir. Dolay\u0131s\u0131yla g\u00fcncel hastal\u0131klar\u0131n k\u00f6k nedenini, onlar\u0131 yaratan ge\u00e7mi\u015fteki evrimsel g\u00fc\u00e7leri bilmek g\u00fcncel \u00e7evrede hastal\u0131klar olarak yans\u0131yan \u00f6zelliklerin etyoloji, yayg\u0131nl\u0131k ve patogenezini kavramada yararl\u0131 bir anahtar, de\u011ferli bir mercek sunar. Gelecekteki potansiyel tedavi yakla\u015f\u0131mlar\u0131 i\u00e7in rasyonel bir \u00f6ng\u00f6r\u00fc sa\u011flar. Evrimsel t\u0131p yakla\u015f\u0131m\u0131n\u0131n<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 1: Osteoporozun evrimsel basamaklar\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

klinik pratikler i\u00e7in yararl\u0131 ve de\u011ferli oldu\u011fu kan\u0131tlanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Ya\u015fam \u00d6yk\u00fcs\u00fc Kuram\u0131<\/strong>, evrimsel t\u0131bba derinlik kazand\u0131rm\u0131\u015f g\u00fc\u00e7l\u00fc bir a\u00e7\u0131klamad\u0131r. Kuram, do\u011fal se\u00e7ilimin temel ya\u015fam becerilerine (b\u00fcy\u00fcme, \u00fcreme, onar\u0131m, yavru bak\u0131m\u0131) enerji tahsisat\u0131n\u0131n\/uzla\u015f\u0131n\u0131n filogenetik s\u0131n\u0131rl\u0131l\u0131klar temelinde geli\u015fimsel s\u00fcre\u00e7lere \u00f6zg\u00fc zamanlamay\u0131 nas\u0131l \u00fcretti\u011fine y\u00f6nelik kapsaml\u0131 a\u00e7\u0131klamalar sunar. Ya\u015fa ve d\u00f6neme \u00f6zg\u00fc b\u00fcy\u00fcme, \u00fcreme ve ya\u015flanma kal\u0131plar\u0131na evrimsel a\u00e7\u0131klamalar yapar. Bu ba\u011flamda osteoporoz insan evriminin bir hastal\u0131\u011f\u0131d\u0131r. Bu yakla\u015f\u0131m, filogenetik s\u00fcre\u00e7ler boyunca kemik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc etkileyen evrimsel g\u00fc\u00e7lerle g\u00fcncel geli\u015fimsel s\u00fcre\u00e7ler aras\u0131ndaki karma\u015f\u0131k etkile\u015fimi anlamaya y\u00f6nelik derinlikli bir \u00e7er\u00e7eve sunar. Evrimsel t\u0131p yakla\u015f\u0131m\u0131na g\u00f6re osteoporoz, ge\u00e7mi\u015fteki yararl\u0131 evrimsel adaptasyonlar\u0131n g\u00fcn\u00fcm\u00fcz \u00e7evresel ko\u015fullar\u0131nda ortaya \u00e7\u0131kan bir yan \u00fcr\u00fcn\u00fcd\u00fcr. Bu yakla\u015f\u0131ma g\u00f6re osteoporoz, ge\u00e7mi\u015fte kazan\u0131lan bipedalizme (iki ayakl\u0131l\u0131k) ve uzam\u0131\u015f ya\u015fam s\u00fcresine kar\u015f\u0131 verilen bedellerdir. Koroner kalp hastal\u0131klar\u0131, Tip 2 diyabet, obezite, metabolik sendrom, bel f\u0131t\u0131klar\u0131 gibi pek \u00e7ok kronik hastal\u0131k da evrimsel temele dayanan genetik ve \u00e7evre aras\u0131ndaki uyum bozukluklar\u0131d\u0131r. Art\u0131k, neredeyse t\u00fcm insan hastal\u0131klar\u0131n\u0131n \u00e7evre-gen etkile\u015fiminin belirledi\u011fi dinamik bir spektrumda ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131, hatta tek gen hastal\u0131klar\u0131ndan sorumlu genlerin dahi \u00e7evresel de\u011fi\u015ftiricilerin etkisi alt\u0131nda ifade edildi\u011fine dair \u00e7ok say\u0131da kan\u0131t birikmi\u015ftir. Bu derlemede t\u00fcr\u00fcm\u00fcz\u00fcn yak\u0131n evrimsel tarihi boyunca osteoporoza evrimsel ba\u011flamda yap\u0131lan a\u00e7\u0131klamalar sunulacakt\u0131r. Bu a\u00e7\u0131klamalar tek kullan\u0131ml\u0131k soma (beden), ya\u015fam s\u00fcresi, menopoz, cinsel dimorfizm, ya\u015flanma ve bipedalizm ba\u011flamlar\u0131nda tart\u0131\u015f\u0131lacakt\u0131r. Ancak \u00f6ncesinde kemik yap\u0131n\u0131n ve vitamin D\u2019nin k\u0131sa bir evrimsel \u00f6zeti sunulacakt\u0131r.<\/p>\n

\"\"
\u00c7ok uzak ge\u00e7mi\u015ftekilere g\u00f6re de\u011fil, y\u00fcz y\u0131l \u00f6nceki insanlara g\u00f6re dahi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f d\u00fczeyde fiziksel aktivite azl\u0131\u011f\u0131na sahibiz. Haz\u0131r ve i\u015flenmi\u015f g\u0131da t\u00fcketimi d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyde kronik asidoz durumuna yol a\u00e7t\u0131. Kapal\u0131 mek\u00e2nlarda ve ekran ba\u015f\u0131nda ge\u00e7irilen zaman\u0131n artmas\u0131 G\u00fcne\u015f\u2019in ultraviyole \u0131\u015f\u0131nlar\u0131na maruziyetin azalmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. T\u00fcm bunlar, osteoporozun k\u00fcresel bir yayg\u0131nl\u0131k kazanmas\u0131na neden oldu.<\/figcaption><\/figure>\n

Kemik yap\u0131n\u0131n k\u00f6keni
\n<\/strong>Vertebral\u0131larda kemik dokunun k\u00f6keni ilkin ya\u015fam formlar\u0131ndaki biyomineralize sert d\u0131\u015f kabuk mimariye dayan\u0131r. Memelilere evrilen soy hatt\u0131nda kemik yap\u0131lar i\u00e7ine do\u011fduklar\u0131 \u00e7evreye g\u00f6re de\u011fi\u015fen \u00e7e\u015fitli roller \u00fcstlenmi\u015f ve uyum i\u00e7in iskelet fizyolojisine yeni hormonlar, peptidler eklemi\u015ftir. Kemik doku kollegenden olu\u015fan matriks, Ca, P temelinde mineraller ve osteosit, osteoklast ile osteoblastlar\u0131 i\u00e7eren canl\u0131 h\u00fccrelerden olu\u015fur. Bu 3 temel yap\u0131 filogenetik soy hatt\u0131nda peyderpey eklenmi\u015ftir.
\n\u0130skelet yap\u0131lar temel olarak iki farkl\u0131 k\u00f6kenden t\u00fcremi\u015ftir. \u00d6ncelikle, dermal yap\u0131lardan evrimle\u015fen ekzoskleton (d\u0131\u015f kemik) ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Dermisten k\u00f6ken alan membran\u00f6z kemikle\u015fme \u00f6nce kraniumdan (kafatas\u0131) ba\u015flam\u0131\u015f, di\u015fler, pullar, y\u00fczge\u00e7 \u0131\u015f\u0131nlar\u0131 \u00fczerinden t\u00fcm v\u00fccut y\u00fczeyine yay\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Dentin ve enema vertebral\u0131larda ilk kemikle\u015fme g\u00f6steren kemik yap\u0131lard\u0131r. K\u0131k\u0131rdaktan k\u00f6ken alan endoskleton (i\u00e7 kemik) vertebra, n\u00f6rokranium ve uzun ekstremiteleri olu\u015fturmu\u015ftur. Sucul ya\u015fam boyunca okyanuslardaki asiditede ve mineral i\u00e7eriklerinin de\u011fi\u015fimi, kemik fizyolojisinin evrimine yol a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Kambriyan D\u00f6nemi ile birlikte vertebral\u0131 ya\u015fam formlar\u0131 ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Bu d\u00f6nemde artan avc\u0131lar, korunma ve daha h\u0131zl\u0131 hareket i\u00e7in bask\u0131 olu\u015fturmu\u015ftur. Kemik yap\u0131lar bir yandan sert yap\u0131lar olarak korunmaya hizmet ederken, di\u011fer yandan daha h\u0131zl\u0131 ve daha uzak mesafelere g\u00f6\u00e7 i\u00e7in gereken enerji gereksinimini sa\u011flayan batarya\/pil olarak hizmet eden mineral deposuna fiziksel ortam sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Karasal ya\u015fama ge\u00e7i\u015f ile birlikte kemik yap\u0131lar bir yandan yer\u00e7ekiminin \u00fcstesinden gelen hareket yetisi sa\u011flarken, di\u011fer yandan kan h\u00fccrelerinin yeni \u00fcretim merkezi olmu\u015ftur.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 2: Enlemlere g\u00f6re deri rengindeki de\u011fi\u015fim. Deri rengi ekvatoral ku\u015faktan kuzeye ve g\u00fcneye gidildik\u00e7e a\u00e7\u0131lmaktad\u0131r.<\/figcaption><\/figure>\n

Kemik dokusunun evrimsel rolleri
\n<\/strong>Mineraller, canl\u0131 ya\u015fam\u0131n ortaya \u00e7\u0131kma, \u00e7e\u015fitlenme ve devam\u0131n\u0131n sa\u011flanmas\u0131nda ya\u015famsal \u00f6nemdedir. Mineral hemostazisi t\u00fcm mineraller i\u00e7in dar bir aral\u0131kta sabit tutulmal\u0131d\u0131r. T\u00fcm ya\u015famsal fenomenler bu denge durumunu korumak zorundad\u0131r. Tek h\u00fccreli protistalarda elektromanyetik y\u00f6n bulma ile ba\u015flayan organik dokular\u0131n mineralizasyonu kemik dokuyla devam etmi\u015ftir. Ya\u015fam tarihi boyunca kemik dokular, i\u00e7ine do\u011fduklar\u0131 \u00e7evre ko\u015fullar\u0131na uyum i\u00e7in \u00e7e\u015fitli roller \u00fcstlenmi\u015flerdir. Etkin beslenme aparat\u0131, avc\u0131lardan korunma, de\u011fi\u015fen ortam ve geli\u015fimsel evrelere uyum i\u00e7in mineral homeostazisi, hareket i\u00e7in mekanik destek, yer\u00e7ekimi alg\u0131s\u0131, mikroorganizmalara kar\u015f\u0131 imm\u00fcn korunma, enerji \u00fcretimi, metabolik reg\u00fclasyon, hormon \u00fcretimi, hematopoez \u00fcretimi ve hematopoetik h\u00fccreleri korumak i\u00e7in fiziksel ortam sa\u011flama bu i\u015flevlerin ba\u015fl\u0131calar\u0131d\u0131r.<\/p>\n

Osteoporozun evrimi
\n<\/strong>2,6 milyon y\u0131l – 70 bin y\u0131l \u00f6nce<\/strong>: Osteoporozun evrimsel \u00f6yk\u00fcs\u00fcn\u00fc insan atalar\u0131m\u0131z\u0131n bipedalizmi ile ba\u015flatmak san\u0131r\u0131m yanl\u0131\u015f olmayacakt\u0131r. 2,6 milyon y\u0131l \u00f6nce hominin atalar\u0131m\u0131z 380 milyon y\u0131l\u0131 a\u015fk\u0131n 4 ayakl\u0131 beden mimarisine meydan okuyarak iki ayakl\u0131l\u0131\u011fa ge\u00e7i\u015f yapt\u0131lar. 1,8 milyon y\u0131l \u00f6nce Homo erectus<\/em> ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 ormanl\u0131k habitat\u0131 terk ederek savanaya yay\u0131lmak zorunda kald\u0131. Di\u011fer akran t\u00fcrlere g\u00f6re daha narin bir beden mimarisine sahip olan bu atalar\u0131m\u0131z hayatta kalmaya katk\u0131 sa\u011flayan ve ya\u015fam m\u00fccadelesinde se\u00e7ilime u\u011frayan bir dizi evrimsel uyarlan\u0131mlar (adaptasyon) \u00a0kazand\u0131lar. \u0130\u015f birli\u011fi, giderek b\u00fcy\u00fcyen beyin hacmi, yiyeceklerin pi\u015firilmesi daha zeki bir t\u00fcr\u00fcn evrilmesine f\u0131rsat yaratt\u0131. Bipedalizm ile bo\u015f kalan \u00fcst ekstremitelerin kullan\u0131m\u0131, alet yarat\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Alt ekstremite ve vertabralara daha fazla mekanik y\u00fck eklendi. T\u00fcylerin kayb\u0131, ter bezlerinin artmas\u0131 bipedalizm ile sa\u011flanan enerji verimlili\u011fini destekleyen uyarlan\u0131mlar oldu. T\u00fcy kayb\u0131 ile ultraviyole \u0131\u015f\u0131n\u0131n yarataca\u011f\u0131 mutajenik etki derinin pigmentasyon art\u0131\u015f\u0131 ile dengelendi. Artan enerji verimlili\u011fi lokomotor sistemin dayan\u0131kl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 art\u0131rd\u0131 ve homininlerin yery\u00fcz\u00fcn\u00fcn kolonizasyonuna giden yolu a\u00e7t\u0131.<\/p>\n

70 bin y\u0131l – 12 bin y\u0131l \u00f6nce (avc\u0131-toplay\u0131c\u0131 ya\u015fam tarz\u0131)<\/strong>: Homo sapiens<\/em>\u2019in Afrika\u2019dan \u00e7\u0131k\u0131\u015f\u0131 ile birlikte kemik b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcn korumas\u0131na y\u00f6nelik yeni uyarlan\u0131mlar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Kuzeye g\u00f6\u00e7 eden insan atalar\u0131m\u0131zda daha k\u0131s\u0131tl\u0131 ultraviyole \u0131\u015f\u0131n maruziyetinin neden olaca\u011f\u0131 vitamin D eksikli\u011fi ve osteoporozu \u00f6nlemeye y\u00f6nelik deri renginde depigmentasyon ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Vitamin D\u2019den zengin sucul hayvanlar\u0131n t\u00fcketiminde art\u0131\u015f ile bu yoksunluk dengelenmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131ld\u0131. Avc\u0131 toplay\u0131c\u0131, dolay\u0131s\u0131yla aktif bir ya\u015fam tarz\u0131 bulunan bu d\u00f6nem insanlar\u0131n\u0131n osteoporozdan \u00e7ok etkilenmedi\u011fi kabul edilmektedir. Yap\u0131lan incelemeler avc\u0131 toplay\u0131c\u0131lar\u0131n, tar\u0131mla u\u011fra\u015fan Neolitik d\u00f6nem insanlar\u0131na g\u00f6re kemik yo\u011funlu\u011funun daha y\u00fcksek oldu\u011fu saptanm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

12 bin y\u0131l – 1850<\/strong>: Tar\u0131m\u0131n ke\u015ffi ile yerle\u015fik bir ya\u015fam tarz\u0131na ge\u00e7en insan t\u00fcr\u00fcnde pek \u00e7ok sa\u011fl\u0131k parametresinde \u00f6nemli bozulmalar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131. Avc\u0131 toplay\u0131c\u0131lara g\u00f6re daha sedanter (fiziksel aktivitenin hi\u00e7 olmad\u0131\u011f\u0131 ya da d\u00fczensiz oldu\u011fu ya\u015fam tarz\u0131) bir ya\u015fam tarz\u0131 ba\u015f g\u00f6sterdi. Proteinden fakir, karbonhidrattan zengin diyet rejimi ile beslendiler. Vitamin D dahil di\u011fer \u00f6nemli vitamin ve mineral eksiklikleri ile y\u00fcz y\u00fcze kald\u0131lar. Boylar\u0131 k\u00fc\u00e7\u00fcld\u00fc. Obezite ve metabolik sendrom geli\u015ftirdiler. Di\u015f \u00e7\u00fcr\u00fckleri artt\u0131. Osteoporoz ve kemik yo\u011funlu\u011funda azalma ba\u015f g\u00f6sterdi. Kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik \u00f6nemli evrimsel de\u011fi\u015fiklikler oldu. Bir yandan tar\u0131mla birlikte hayvanlar\u0131n evcille\u015ftirilmesi s\u00fct\u00fcn eri\u015fkin d\u00f6nemde de kullan\u0131m\u0131n\u0131 sa\u011flad\u0131. Kalsiyumdan zengin olan s\u00fct\u00fcn t\u00fcketimi artt\u0131. Ancak oksalat ve fitat gibi kalsiyum emilimini engelleyen tah\u0131l ve baklagil t\u00fcketiminin de artmas\u0131 kalsiyum al\u0131m\u0131n\u0131 azaltan bir diyet rejimini de beraberinde getirmi\u015fti. Kuzey Avrupa\u2019daki \u00e7ift\u00e7iler laktaz persistans\u0131 kazanarak daha fazla kalsiyum edindiler. Deri renkleri a\u00e7\u0131lan kuzeyli tar\u0131mc\u0131lar kalsiyum ve vitamin D al\u0131m\u0131n\u0131 optimize etseler de daha sedanter ya\u015fam, onlar\u0131n kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na y\u00f6nelik olumsuz sonu\u00e7larla y\u00fcz y\u00fcze kalmalar\u0131n\u0131 engelleyemedi. Kuzeydekilerin aksine, Afrikal\u0131lar\u0131n ultraviyole gereksinimi olmad\u0131\u011f\u0131ndan laktaz persistans\u0131 daha d\u00fc\u015f\u00fck kald\u0131. G\u00fcncel ara\u015ft\u0131rmalar, Afrikal\u0131larda laktoz intolerans\u0131n\u0131n daha y\u00fcksek s\u0131kl\u0131kta oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.
\nYap\u0131lan antropolojik ara\u015ft\u0131rmalar Neolitik d\u00f6nem boyunca alt ekstremite yo\u011funlu\u011funda giderek azalan bir ivmelenme oldu\u011funu g\u00f6stermektedir. Orta\u00e7a\u011f ve Yak\u0131n\u00e7a\u011fa ili\u015fkin veriler vertebra y\u00fcksekli\u011finde art\u0131\u015f, y\u00fczeyinde ise azalma saptad\u0131lar. Kuzey Amerika\u2019da yap\u0131lan bir ara\u015ft\u0131rma tar\u0131mc\u0131lara g\u00f6re, avc\u0131 toplay\u0131c\u0131lar\u0131n daha y\u00fcksek ve daha kal\u0131n trabek\u00fcler kemiklere sahip oldu\u011funu g\u00f6sterdi. Ayn\u0131 \u00e7al\u0131\u015fma avc\u0131 toplay\u0131c\u0131lar\u0131n kemik karakteristiklerinin primat t\u00fcrlerle benzerlik g\u00f6sterdi\u011fini ortaya koymu\u015ftur.<\/p>\n

1850-g\u00fcn\u00fcm\u00fcz<\/strong>: Sanayi devrimi ile birlikte insan t\u00fcr\u00fc evrimsel tarihinde benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f bir h\u0131zda \u00e7evresel de\u011fi\u015fikliklere maruz kald\u0131. Geli\u015fen teknoloji, de\u011fi\u015fen beslenme rejimleri beraberinde daha sedanter bir ya\u015fam tarz\u0131na yol a\u00e7t\u0131. T\u00fcm bu \u00e7evresel ve k\u00fclt\u00fcrel de\u011fi\u015fim, beraberinde giderek artan obezite, metabolik sendrom, kardiyovask\u00fcler hastal\u0131k risklerinin de artmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. \u00c7ok uzak ge\u00e7mi\u015ftekilere g\u00f6re de\u011fil, y\u00fcz y\u0131l \u00f6nceki insanlara g\u00f6re dahi benzeri g\u00f6r\u00fclmemi\u015f d\u00fczeyde fiziksel aktivite azl\u0131\u011f\u0131na sahibiz. Haz\u0131r ve i\u015flenmi\u015f g\u0131da t\u00fcketimi d\u00fc\u015f\u00fck d\u00fczeyde kronik asidoz durumuna yol a\u00e7t\u0131. Kapal\u0131 mek\u00e2nlarda ve ekran ba\u015f\u0131nda ge\u00e7irilen zaman\u0131n artmas\u0131 G\u00fcne\u015f\u2019in ultraviyole \u0131\u015f\u0131nlar\u0131na maruziyetin azalmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. T\u00fcm bunlar, osteoporozun k\u00fcresel bir yayg\u0131nl\u0131k kazanmas\u0131na neden oldu. \u00c7al\u0131\u015fmalar g\u00fcn\u00fcm\u00fcz insanlar\u0131n\u0131n kemik yo\u011funlu\u011funun \u00f6nceki \u00e7a\u011f insanlar\u0131na g\u00f6re belirgin olarak azald\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.<\/p>\n

Osteoporoza y\u00f6nelik kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 bulgular
\n<\/strong>Osteoporoz memeliler aras\u0131nda neredeyse sadece insanlarda g\u00f6r\u00fclen, t\u00fcr\u00fcm\u00fcze \u00f6zg\u00fc bir hastal\u0131kt\u0131r. Bu denli bir ayr\u0131\u015fman\u0131n g\u00fc\u00e7l\u00fc evrimsel nedenleri olmal\u0131. Kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131rmal\u0131 ara\u015ft\u0131rmalar osteoporozun evrimsel k\u00f6keni hakk\u0131nda \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir i\u00e7g\u00f6r\u00fc sa\u011flamaktad\u0131r.
\n\u00c7e\u015fitli makak t\u00fcrleri aras\u0131nda yap\u0131lan bir \u00e7al\u0131\u015fmada osteopeni ve osteoporoz g\u00f6r\u00fclse de osteoporotik k\u0131r\u0131klar g\u00f6sterilememi\u015ftir. Vah\u015fi maymunlarda ya\u015fa ba\u011fl\u0131 bel ve femur T skorlar\u0131 -6SDS (kemik yo\u011funlu\u011fu skoru, normali -2 ila +2 aras\u0131d\u0131r) olmas\u0131na kar\u015f\u0131n k\u0131r\u0131k bildirilmemi\u015ftir. Oysa t\u00fcr\u00fcm\u00fczde ya\u015fl\u0131l\u0131kta vertebral k\u0131r\u0131klar yayg\u0131nd\u0131r. Bu sonu\u00e7 osteoporotik k\u0131r\u0131klar\u0131n tek ba\u015f\u0131na ya\u015flanma ile a\u00e7\u0131klanamayaca\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6stermektedir.
\nAktif ya\u015fayan insanlar\u0131n trabek\u00fcler kemik (omurga kemikleri) yo\u011funlu\u011funun vah\u015fi primatlarla benzer oldu\u011fu bulunmu\u015ftur. Bu bulgu ise egzersizin tek ba\u015f\u0131na ya\u015fa ba\u011fl\u0131 osteoporozu \u00f6nleyebilme g\u00fcc\u00fcn\u00fc g\u00f6stermektedir. Avc\u0131 toplay\u0131c\u0131lar\u0131n kemik yo\u011funlu\u011fu tar\u0131mc\u0131lara g\u00f6re daha fazlad\u0131r.
\nSonu\u00e7 olarak, iki ayak \u00fczerinde hareket eden insan omurgas\u0131n\u0131n, \u00fczerine binen beden y\u00fck\u00fcn\u00fcn daha fazla olmas\u0131na kar\u015f\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck trabek\u00fcler kemik hacmine ve daha geni\u015f trabek\u00fcler y\u00fczey alan\u0131na sahip oldu\u011fu bulunmu\u015ftur. Bu farkl\u0131la\u015fman\u0131n bipedalizme (iki ayakl\u0131l\u0131\u011fa) bir uyarlan\u0131m oldu\u011fu belirtilmektedir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 3: T\u00fcrler aras\u0131 kemik yo\u011funlu\u011funun kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131. \u0130nsan, benzer primat t\u00fcrler aras\u0131nda en d\u00fc\u015f\u00fck kemik yo\u011funlu\u011funa sahip t\u00fcrd\u00fcr.<\/figcaption><\/figure>\n
\"\"
\u015eekil 4: Benzer b\u00fcy\u00fckl\u00fckteki maymunlarla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, insan\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck trabek\u00fcler kemik hacmine, daha ince trabek\u00fcler kabu\u011fa sahip oldu\u011fu g\u00f6sterilmi\u015ftir.<\/figcaption><\/figure>\n

Osteoporoza evrimsel a\u00e7\u0131klamalar<\/strong><\/p>\n

Bipedalizm (iki ayakl\u0131l\u0131k)<\/strong>: T\u00fcrlerin ya\u015fam tarihinde k\u0131r\u0131lma yaratan t\u00fcm kapsaml\u0131 uyarlan\u0131mlar, potansiyel avantaj ve dezavantajlar aras\u0131ndaki uzla\u015f\u0131lar\u0131n sonucu ortaya \u00e7\u0131kar. Yani \u00fcreme ve hayatta kalmaya katk\u0131 sa\u011flamaya kar\u015f\u0131l\u0131k hastal\u0131klar. Evrimsel takaslar, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 de\u011fil, \u00fcremeyi esas al\u0131r. Bipedalizm homonidlerin evrimsel tarihinde b\u00fcy\u00fck bir k\u0131r\u0131lma yarat\u0131yordu. K\u0131r\u0131klar, f\u0131t\u0131klar, y\u0131rt\u0131lmalar, zorlu do\u011fum, osteoporoz ve skolyoz gibi \u00f6nemli sorunlara yol a\u00e7mas\u0131na kar\u015f\u0131n bipedalizm, beynin evrimine, enerji verimlili\u011fine ve \u00fcst ekstremitelerin serbest kalmas\u0131 ile daha b\u00fcy\u00fck evrimsel kazan\u0131mlar\u0131n yolunu a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131. Daha fazla mekanik y\u00fck\u00fcn alttaki eklemlere darbe etkisini azaltmak i\u00e7in vertebralar\u0131n (omurlar\u0131n) y\u00fczey alan\u0131 geni\u015fledi, ancak hacimce azald\u0131. Bu ayr\u0131\u015fma ise metabolik olarak daha aktif olan trabek\u00fcler vertebra (omur) kemiklerinin k\u0131r\u0131lmaya en yatk\u0131n olan kemikler olmas\u0131na yol a\u00e7t\u0131. Vertebral frakt\u00fcrler (omur k\u0131r\u0131klar\u0131) en s\u0131k g\u00f6r\u00fclen k\u0131r\u0131klard\u0131r. Bu durumda, daha iyi ve g\u00fcvenli y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f sa\u011flayan iki ayakl\u0131l\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 verilen bir bedel olarak osteoporoz geli\u015fmi\u015fti. Bipedal ilkin t\u00fcrler yukar\u0131daki mekanik sorunlarla y\u00fczle\u015fecek kadar uzun ya\u015famad\u0131klar\u0131 i\u00e7in bu takas, se\u00e7ilime u\u011fram\u0131\u015ft\u0131. \u0130lerleyen s\u00fcre\u00e7te kemikler, ya\u015fam boyu evrildi\u011fi dinamikler i\u00e7in uygun olmayan bi\u00e7imde ve yetersiz kullan\u0131ld\u0131\u011f\u0131ndan osteoporoz geli\u015fmi\u015ftir.<\/p>\n

\"\"
Daha iyi ve g\u00fcvenli y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f sa\u011flayan bipedalizme (iki ayakl\u0131l\u0131\u011fa) kar\u015f\u0131 verilen bir bedel olarak osteoporoz geli\u015fti.<\/figcaption><\/figure>\n

Ya\u015fam s\u00fcresi (tek kullan\u0131ml\u0131k beden)<\/strong>: \u0130nsan ya\u015fam s\u00fcresi de evrilmektedir. Modern insan, \u00f6nc\u00fcl atalar\u0131na g\u00f6re daha uzun ya\u015fam s\u00fcresine sahiptir. Memeli ve primatlar aras\u0131nda da en uzun \u00f6m\u00fcr s\u00fcresine sahip t\u00fcrd\u00fcr. Evrim, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 ya da daha uzun ya\u015fam s\u00fcresini hedeflemez. Ancak \u00fcremeye yetecek kadar ya\u015fam s\u00fcresini hedefler. Ger\u00e7ekte, hayatta kalma \u00fcremeye katk\u0131 sa\u011flad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece se\u00e7ilime u\u011frar. \u00c7o\u011fu kronik hastal\u0131k, ger\u00e7ekte bu kadar uzun ya\u015fam i\u00e7in \u00f6ng\u00f6r\u00fclmeyen milyonlarca y\u0131l \u00f6nceki ko\u015fullarda \u00fcremeyi \u00f6nceleyen adaptasyonlar\u0131n yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015flard\u0131r. Osteoporoz \u00e7o\u011funlukla \u00fcreme \u00e7a\u011f\u0131ndan sonra ortaya \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131na evrimsel g\u00fc\u00e7ler taraf\u0131ndan yat\u0131r\u0131m yap\u0131lmaz. Organizmalar, kemikler dahil bedenin (somatik) onar\u0131m\u0131na \u00fcreme f\u0131rsat\u0131 yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcrece destekler, yat\u0131r\u0131m yapar. Dolay\u0131s\u0131yla v\u00fccut tek kullan\u0131ml\u0131kt\u0131r. Zaten, doruk kemik kitlesi de \u00fcreme aktif d\u00f6nemde kazan\u0131l\u0131r. \u00dcreme aktif d\u00f6nem azald\u0131k\u00e7a kemik onar\u0131m\u0131na yat\u0131r\u0131m da giderek azal\u0131r. Osteoporoz, ya\u015fam s\u00fcresinin uzamas\u0131 ile ortaya \u00e7\u0131kan bir yan \u00fcr\u00fcnd\u00fcr.<\/p>\n

Ya\u015flanma<\/strong>: Do\u011fal se\u00e7ilim aktar\u0131labilir genetik \u00f6zellikler \u00fczerinde \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorsa \u00fcreme \u00e7a\u011f\u0131 sonras\u0131 \u00f6zelliklerin korunmas\u0131 evrimsel bir paradokstur. Osteoporoz da \u00fcreme \u00e7a\u011f\u0131 sonras\u0131 bir \u00f6zelliktir ve her zaman ya\u015flanmaya e\u015flik ediyor olmas\u0131 ya\u015flanman\u0131n bir yan \u00fcr\u00fcn\u00fc olarak kabul edilebilir.<\/p>\n

\"\"
\u015eekil 5: T\u00fcrler aras\u0131 omur kemiklerinin kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131.<\/figcaption><\/figure>\n

Menopoz (erken duru\u015f ve b\u00fcy\u00fckanne hipotezleri)<\/strong>: \u0130nsan t\u00fcr\u00fc menopoz ve ya\u015fam s\u00fcresi bak\u0131mlar\u0131ndan benzer primatlar ve memeliler aras\u0131nda benzersiz \u00f6zelliklere sahiptir. \u00dcreme aktif d\u00f6nem sonras\u0131 ya\u015fam b\u00f6l\u00fcm\u00fc olan menopoz, insana \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Evrimin ya\u015fam formlar\u0131 i\u00e7in m\u00fcmk\u00fcn olabildi\u011fince \u00e7ok d\u00f6l verme<\/strong> program\u0131na ayk\u0131r\u0131l\u0131\u011f\u0131 bak\u0131m\u0131ndan evrimsel bir bilmecedir. Yavru bak\u0131m\u0131 ve geli\u015fmi\u015f beyne olan yat\u0131r\u0131m bak\u0131m\u0131ndan r-K \u00fcreme stratejilerinin b\u00fcy\u00fck K taraf\u0131nda yer alan insan\u0131n yavrular\u0131n\u0131n uzun bak\u0131m gerektiren \u00f6zellikleri de t\u00fcr\u00fcm\u00fcze \u00f6zg\u00fcd\u00fcr. Yavrulara olan yat\u0131r\u0131m\u0131n bir gere\u011fi olarak ya\u015fam s\u00fcresinin sonras\u0131na kadar \u00fcreme aktif kal\u0131nmas\u0131 sonradan do\u011fan yavrular\u0131n hayatta kalma \u015fans\u0131n\u0131 azaltacakt\u0131r. Onun yerine, \u00fcremeyi belli bir ya\u015fta durdurup var olanlar\u0131n \u00fcreme ve hayatta kalmalar\u0131na katk\u0131 yapmak uzun bak\u0131m gerektiren insan t\u00fcr\u00fc i\u00e7in daha uygun bir stratejidir (erken duru\u015f hipotezi). \u00d6te yandan, \u00fcreme sonras\u0131 \u00e7a\u011fda k\u0131zlar\u0131n\u0131n \u00e7ocuklar\u0131na bak\u0131m vermek yine neslinin hayatta kalma ve \u00fcreme a\u00e7\u0131s\u0131ndan avantajl\u0131 bir stratejidir (b\u00fcy\u00fckanne hipotezi). Bu stratejinin i\u015flerli\u011fi Afrika yerlilerinde yap\u0131lan g\u00f6zlemlerle de g\u00f6sterilmi\u015ftir.
\nOsteoporoz a\u00e7\u0131s\u0131ndan menopoz bir paradoks yarat\u0131r. Ayn\u0131 sav, neden kemikleri daha g\u00fc\u00e7l\u00fc erkekler i\u00e7in de ge\u00e7erli de\u011fildir? Bilindi\u011fi gibi erkekler kad\u0131nlara g\u00f6re daha az ya\u015fam s\u00fcresine sahipler. Menopoz d\u00f6nemi kad\u0131nlar erkeklere g\u00f6re daha s\u0131k k\u0131r\u0131klardan mustariptirler. Ancak k\u0131r\u0131klara ba\u011fl\u0131 \u00f6l\u00fcm erkeklerde daha s\u0131kt\u0131r. Daha uzun ya\u015fam a\u00e7\u0131s\u0131ndan kad\u0131nlar lehine g\u00f6r\u00fclen bu cinsel dimorfizm osteoporoz pahas\u0131na menopozla devam etmektedir.<\/p>\n

Antagonistik pleitropi hipotezi<\/strong>: Antagonistik pleitropi hipotezi baz\u0131 genetik varyant alellerin \u00fcreme \u00f6ncesi, \u00fcreme s\u00fcreci boyunca ve \u00fcreme sonras\u0131 d\u00f6nemlerde farkl\u0131 ve z\u0131t etkilere sahip olduklar\u0131n\u0131, bu alellerin \u00fcreme \u00f6ncesi d\u00f6nemde \u00fcreme zindeli\u011fini art\u0131rd\u0131klar\u0131 i\u00e7in \u00fcreme sonras\u0131 d\u00f6nemdeki zararl\u0131 etkileri pahas\u0131na se\u00e7ilime u\u011frad\u0131klar\u0131n\u0131 ileri s\u00fcrer. Hipoteze g\u00f6re \u00fcremeye erken \u00e7ocukluk d\u00f6neminde ve menopoz d\u00f6neminde kemik metabolizmas\u0131nda farkl\u0131l\u0131klar bulunmaktad\u0131r. \u00c7ocukluk d\u00f6nemindeki \u00f6zelliklerin \u00fcremeye uygunluk nedeniyle se\u00e7ilime u\u011framas\u0131n\u0131n maliyeti menopoz d\u00f6neminde osteoporoz olarak \u00f6denmektedir. \u00dcremeye uygunluk a\u00e7\u0131s\u0131ndan en \u00f6nemli kemik grubu yavrunun anne karn\u0131nda geli\u015fti\u011fi ve do\u011fumun ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi pelvistir. Ra\u015fitizm veya osteomalazi (kemik yumu\u015famas\u0131), pelvik deformitelere yol a\u00e7arak vajinal do\u011fumu imk\u00e2ns\u0131z hale getirebilir. Bu a\u00e7\u0131dan do\u011fal se\u00e7ilimin kemik dokudaki hedefi pelvistir. Beyaz kad\u0131nlar\u0131n pelvisi Afrikal\u0131 kad\u0131nlara g\u00f6re daha geni\u015ftir. Bu kuzeye do\u011fru g\u00f6\u00e7 eden insan di\u015fisinin kalsiyum ve vitamin D\u2019den daha fazla yararlanma u\u011fruna ortaya \u00e7\u0131kan bir uyarlan\u0131m\u0131n sonucudur. Vitamin ve mineralin k\u0131t oldu\u011fu \u00e7evrede, t\u00fcm uyarlan\u0131m bu k\u0131t kaynaklardan daha fazla yararlanmaya y\u00f6nelik i\u015fler. Erken \u00e7ocukluk d\u00f6neminde mineralizasyondan fakir daha fazla kemik yerine mineralizasyonu az ancak daha az kemik k\u00fctlesine sahip olmak, daha h\u0131zl\u0131 mineralizasyonla sonu\u00e7lanan daha sert ve dayan\u0131kl\u0131 kemikler geli\u015ftirecektir. \u00c7\u00fcnk\u00fc kemik olu\u015fumunda \u00f6nce matriks proteinleri birikir, mineralizasyon daha ge\u00e7 ba\u015flar. \u00dcreme uygunlu\u011fu i\u00e7in daha sa\u011fl\u0131kl\u0131 olan bu uyarlan\u0131m daha az kemik k\u00fctlesine ba\u011fl\u0131 olarak ya\u015fl\u0131l\u0131kta osteoporozla sonu\u00e7lanacakt\u0131r. Yap\u0131lan g\u00fcncel ara\u015ft\u0131rmalar genel olarak beyazlara g\u00f6re, siyah kad\u0131nlar\u0131n pelvis deformitelerinden ve buna ba\u011fl\u0131 gebelik ve do\u011fum sorunlar\u0131ndan daha fazla mustarip olduklar\u0131n\u0131 g\u00f6sterirken menopozal osteoporozun beyaz kad\u0131nlarda daha y\u00fcksek oldu\u011funu g\u00f6stermektedir.
\nBenzer \u015fekilde, kad\u0131nlar\u0131n \u00fcreme uygunlu\u011fu ile kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131 aras\u0131nda bir \u00f6d\u00fcnle\u015fme gebelik ve hamilelikte de ya\u015fan\u0131r. Yavruya daha etkin kalsiyum ve vitamin D deste\u011fi sa\u011flamak metabolik olarak daha aktif kemiklerin varl\u0131\u011f\u0131, kalsiyumun kemiklerden daha kolay mobilize olma \u00f6zelli\u011fi ile ili\u015fkilidir. Bu takas daha zinde yavrular \u00fcretmeye y\u00f6neltir. Ancak, bedeli \u00fcreme sonras\u0131 d\u00f6nemde osteoporozla \u00f6denir. Evrimin \u00fcreme zindeli\u011fini \u00f6nceleyen ince program\u0131 i\u015fba\u015f\u0131ndad\u0131r.<\/p>\n

Cinsel dimorfizm<\/strong>: Menopoz d\u00f6nemlerindeki kad\u0131nlar ayn\u0131 ya\u015f erkeklere g\u00f6re osteoporoz ve getirdi\u011fi y\u00fcklerden daha fazla etkilenirler. Osteoporozdaki cinsel dimorfizmin nedeni di\u015filerin yavruya olan yat\u0131r\u0131mlar\u0131n\u0131n daha fazla olmas\u0131 ile a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r. \u00dcreme yetkinli\u011fine sahip zinde yavrular \u00fcretmek i\u00e7in di\u015filer daha fazla fizyolojik talep bask\u0131s\u0131 alt\u0131ndad\u0131rlar. Gebelik, do\u011fum ve laktasyon gibi yavrulara kalsiyum ve vitamin D ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n artt\u0131\u011f\u0131 fizyolojik s\u00fcre\u00e7ler kad\u0131nlar\u0131 osteoporoza daha yatk\u0131n k\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Vitamin D paradoksu<\/strong>: Siyahlar, beyazlara g\u00f6re daha d\u00fc\u015f\u00fck vitamin D d\u00fczeylerine sahip olmas\u0131na kar\u015f\u0131n daha y\u00fcksek kemik yo\u011funlu\u011funa daha d\u00fc\u015f\u00fck k\u0131r\u0131k riskine sahiptirler. Buna D vitamini paradoksu denir. Bunun nedeni siyahlar\u0131n daha d\u00fc\u015f\u00fck vitamin D ba\u011flay\u0131c\u0131 protein d\u00fczeyi ile daha y\u00fcksek serbest D vitamin d\u00fczeylerine sahip olmas\u0131 ile a\u00e7\u0131klanmaktad\u0131r.<\/p>\n

Evrimsel bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131ndan osteoporoza ili\u015fkin gelecek \u00f6nerileri
\n<\/strong>Osteoporozdan ili\u015fkili genotip yap\u0131n\u0131n ara\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 yerine \u00e7evresel etkenleri g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulunduran bunlar\u0131 modifiye eden epigenetik yakla\u015f\u0131m yeni a\u00e7\u0131l\u0131mlar sunabilir.
\nE\u011fer osteoporoz, ya\u015fam ko\u015fullar\u0131na ba\u011fl\u0131 uyumsuzlu\u011fun \u00f6ng\u00f6r\u00fclebilir sonu\u00e7lar\u0131 ise o zaman tedavi etmek yerine \u00f6nlemek daha rasyoneldir. Ve bunun i\u00e7in \u00e7ocukluk \u00e7a\u011f\u0131 doruk kemik kitlesinin kazan\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7a\u011fa odaklan\u0131lmal\u0131d\u0131r.
\nOsteoporoz \u00fcreme uygunlu\u011fu ve uzam\u0131\u015f ya\u015fam s\u00fcresinin bir bedeli ise evrimsel yakla\u015f\u0131m, enerji yat\u0131r\u0131m\u0131n\u0131n tahsisat\u0131n\u0131 kemik sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 optimize edecek bir bi\u00e7imde geli\u015ftirilecek i\u00e7g\u00f6r\u00fclere \u0131\u015f\u0131k tutabilir.
\nOsteoporoz, bipedalizme \u00f6denen bir bedel ise bipedalizmin uyarland\u0131\u011f\u0131 fiziksel aktivite uygunlu\u011fu ile \u00f6nlenebilir ya da \u015fiddeti azalt\u0131labilir.<\/p>\n

KAYNAKLAR<\/strong><\/p>\n

1) Behzat \u00d6ZKANa<\/sup>, Hakan D\u00d6NERAY. <\/sup>\u00c7ocuklarda Osteoporoz. Turkiye Klinikleri J Pediatr Sci. 2006;2(10):32-9<\/p>\n

2) Kralick AE, Zemel BS. Evolutionary Perspectives on the Developing Skeleton and Implications for Lifelong Health. Front Endocrinol (Lausanne). 2020 Mar 4;11:99. doi: 10.3389\/fendo.2020.00099. PMID: 32194504; PMCID: PMC7064470.<\/p>\n

3) Vieth R. Weaker bones and white skin as adaptions to improve anthropological “fitness” for northern environments. Osteoporos Int. 2020 Apr;31(4):617-624. doi: 10.1007\/s00198-019-05167-4. Epub 2019 Nov 6. Erratum in: Osteoporos Int. 2020 Jan 22;: PMID: 31696275; PMCID: PMC7075826.<\/p>\n

4) Ryan TM, Shaw CN. Gracility of the modern Homo sapiens skeleton is the result of decreased biomechanical loading. Proc Natl Acad Sci U S A. 2015 Jan 13;112(2):372-7. doi: 10.1073\/pnas.1418646112. Epub 2014 Dec 22. PMID: 25535352; PMCID: PMC4299204.<\/p>\n

5) Cotter MM, Loomis DA, Simpson SW, Latimer B, Hernandez CJ. Human evolution and osteoporosis-related spinal fractures. PLoS One. 2011;6(10):e26658. doi: 10.1371\/journal.pone.0026658. Epub 2011 Oct 19. PMID: 22028933; PMCID: PMC3197574.<\/p>\n

6) Karasik D. Osteoporosis: an evolutionary perspective. Hum Genet. 2008 Nov;124(4):349-56. doi: 10.1007\/s00439-008-0559-8. Epub 2008 Sep 10. PMID: 18781328.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Do\u00e7. Dr. Murat Karao\u011flan Gaziantep \u00dcniversitesi T\u0131p Fak\u00fcltesi \u00c7ocuk Endokrinolojisi B\u00f6l\u00fcm\u00fc Osteoporoz, kemik k\u00fctlesinde azalma, kalitesinde kay\u0131p ve dokusunda yap\u0131sal bozulmaya ba\u011fl\u0131 kemik k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yans\u0131t\u0131r ve k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011fa kar\u015f\u0131 artan duyarl\u0131l\u0131kla karakterize bir hastal\u0131kt\u0131r. Temel olarak bir ya\u015flanma hastal\u0131\u011f\u0131 olmas\u0131na kar\u015f\u0131n k\u00f6keni \u00e7ocukluktaki geli\u015fimsel d\u00f6nemlere dayanan birikimli bir hastal\u0131kt\u0131r. Kemik dokunun temel g\u00f6revi bedeni hareket ettiren […]<\/p>\n","protected":false},"author":3982,"featured_media":60244,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[9326,38],"tags":[9017,9332,9333],"class_list":["post-60243","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-234-sayi","category-dergi-sayilari","tag-doc-dr-murat-karaoglan","tag-kemik-erimesinin-evrimi","tag-osteoporoz"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t