{"id":6166,"date":"2016-10-06T12:42:26","date_gmt":"2016-10-06T09:42:26","guid":{"rendered":"http:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=6166"},"modified":"2016-10-06T12:42:26","modified_gmt":"2016-10-06T09:42:26","slug":"galaksilerin-yildiz-uretmeyi-neden-durduruyor","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2016\/10\/06\/galaksilerin-yildiz-uretmeyi-neden-durduruyor","title":{"rendered":"Galaksiler y\u0131ld\u0131z \u00fcretmeyi neden durduruyor?"},"content":{"rendered":"<p><strong><em>Astronomlar, astrofizi\u011fin en b\u00fcy\u00fck gizemlerinden birini ayd\u0131nlatmak i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 70.000 galaksiyi inceledi.<\/em><\/strong><\/p>\n<p><strong>\u00a0<\/strong><\/p>\n<p><strong>Foto\u011fraf a\u00e7\u0131klamas\u0131:<\/strong> ESO 137-001, s\u0131k\u0131\u015f\u0131k galaksi k\u00fcmesinin i\u00e7inden ge\u00e7en bir sarmal galaksinin en g\u00fczel \u00f6rneklerinden. Ram bas\u0131nc\u0131 (ak\u0131\u015fkan bir ortamda hareket eden bir cisme uygulanan bas\u0131n\u00e7) s\u0131y\u0131rmas\u0131 (ram pressure stripping) sonucu \u00e7evresel diskinden gaz \u00e7ekilir. Norma galaksiler k\u00fcmesinin i\u00e7inden ge\u00e7erken, galaksinin gaz kaybetmekte oldu\u011fu g\u00f6r\u00fclebilir. <strong>Foto\u011fraf:<\/strong> NASA, ESA ve Hubble Miras\u0131 Tak\u0131m\u0131 (STScl\/AURA)<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Yakla\u015f\u0131k 70.000 galaksilik geni\u015f bir \u00f6rneklem grubuyla, Kaliforniya \u00dcniversitesi, Riverside \u00f6nderli\u011finde yap\u0131lan ara\u015ft\u0131rmalar sonucu astronomlar galaksilerin evrimiyle ilgili en \u00f6nemli sorulardan birine yan\u0131t bulmu\u015f olabilirler: Galaksiler neden y\u0131ld\u0131z \u00fcretmeyi b\u0131rak\u0131rlar?<\/p>\n<p>Galaksiler \u015fekillerine g\u00f6re eliptik, sarmal (Samanyolu gibi) ve d\u00fczensiz (tuhaf ya da \u00f6zel olarak da bilinir) olmak \u00fczere \u00fc\u00e7 ana gruba ayr\u0131l\u0131r. Devasa b\u00fcy\u00fckl\u00fckte ya da k\u00fc\u00e7\u00fck olabilirler. T\u00fcm bunlardan ayr\u0131 olarak k\u0131rm\u0131z\u0131 ya da mavi de olabilirler. Mavi galaksiler h\u00e2l\u00e2 aktif olarak y\u0131ld\u0131z \u00fcretirken k\u0131rm\u0131z\u0131lar halihaz\u0131rda y\u0131ld\u0131z \u00fcretmemekte, dolay\u0131s\u0131yla da pasif say\u0131lmaktad\u0131r.<\/p>\n<p>Galaksilerin \u201cs\u00f6nmesine\u201d, yani y\u0131ld\u0131z \u00fcretmeyi kesmelerine sebep olan s\u00fcre\u00e7ler tam olarak anla\u015f\u0131lamasa da, galaksilerin evriminin incelenmesi yolunda \u00e7\u00f6z\u00fclmesi gereken \u00f6nemli bir problem. Bug\u00fcnlerde Kaliforniya \u00dcniversitesi Riverside \u00f6nderli\u011finde \u00e7al\u0131\u015fan ara\u015ft\u0131rma grubundan astronomlar Benham Darvish ve Bahram Mobasher\u2019in ise galaksilerin neden y\u0131ld\u0131z \u00fcretmeyi durdu\u011funa dair bir a\u00e7\u0131klamalar\u0131 olabilir.<\/p>\n<p>Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc (Caltech) ve Birle\u015fik Krall\u0131k Lancester \u00dcniveritesi\u2019nden de biliminsanlar\u0131n\u0131n aralar\u0131nda bulundu\u011fu ara\u015ft\u0131rma grubu, COSMOS UltraVista\u2019n\u0131n ge\u00e7ti\u011fimiz 11 milyar y\u0131l i\u00e7erisinde galaksiler aras\u0131 mesafelere dair hassas \u00f6l\u00e7\u00fcmleriyle toplanm\u0131\u015f verileri inceledi. Bu inceleme esnas\u0131nda, galaksilerin i\u00e7inde ve d\u0131\u015f\u0131nda ger\u00e7ekle\u015fen olaylar\u0131n, y\u0131ld\u0131z \u00fcretme aktivitesini nas\u0131l etkiledi\u011fine odakland\u0131lar.<\/p>\n<p>Ara\u015ft\u0131rmaya g\u00f6re, d\u0131\u015f mekanizmalara k\u00fcmenin i\u00e7inden ge\u00e7erek ortamdaki gaz\u0131 \u00e7eken ba\u015fka bir galaksinin yaratt\u0131\u011f\u0131 s\u00fcr\u00fckleme etkisi de dahil. Di\u011fer galaksilerle ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok say\u0131da k\u00fctle\u00e7ekimsel kar\u015f\u0131la\u015fma ve \u00e7evresindeki yo\u011fun ortam baz\u0131 materyallerin galaksiden s\u0131yr\u0131lmas\u0131na neden oluyor. B\u00f6ylelikle galaksinin daha fazla so\u011fuk gaz temin etmesi engellenmi\u015f, uzunca bir s\u00fcreli\u011fine yeni y\u0131ld\u0131zlar \u00fcretmesi i\u00e7in gerekli olan materyallerden \u201cbo\u011fularak\u201d yoksun b\u0131rak\u0131lm\u0131\u015f oluyor.<\/p>\n<p>Ara\u015ft\u0131rmac\u0131lar, s\u00fcre\u00e7te etkili olan i\u00e7 mekanizmalar aras\u0131nda jetlerin, r\u00fczg\u00e2rlar\u0131n ve\/veya yo\u011fun radyasyonun galaksideki hidrojeni \u0131s\u0131tarak (ya da tamam\u0131n\u0131n tepkime sonucu patlamas\u0131na neden olarak) gaz\u0131n so\u011fuyup b\u00fcz\u00fc\u015ferek y\u0131ld\u0131z olu\u015fturmas\u0131n\u0131 engelleyen karadeliklerin ve \u201cy\u0131ld\u0131za ba\u011fl\u0131 d\u0131\u015fa ak\u0131m\u0131n\u201d (stellar outflow) oldu\u011funu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyor; \u00f6rne\u011fin hen\u00fcz gen\u00e7 olan iri y\u0131ld\u0131zlar\u0131n yaratt\u0131\u011f\u0131 y\u00fcksek h\u0131zl\u0131 r\u00fczg\u00e2rlar ve s\u00fcpernovalar, gazlar\u0131n ana galaksinin d\u0131\u015f\u0131na itilmesine yol a\u00e7\u0131yor.<\/p>\n<p>\u201cGalaksilerin g\u00f6zlemlenebilen \u00f6zelliklerinden ve karma\u015f\u0131k istatistiksel metotlardan faydalanarak d\u0131\u015f mekanizmalar\u0131n ortalama olarak son 8 milyar y\u0131lda galaksilerin s\u00f6nmesi \u00fczerinde etkili oldu\u011funu g\u00f6steriyoruz\u201d diyor Caltech\u2019de (Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc) doktora sonras\u0131 ara\u015ft\u0131rmac\u0131 ve <em>The Astrophysical Journal<\/em>\u2019da<em> (Astrofizik dergisi)<\/em> yay\u0131mlanan ara\u015ft\u0131rma yaz\u0131s\u0131n\u0131n ba\u015fyazar\u0131 Darvish. \u00a0\u201c\u00d6te yandan, d\u0131\u015f mekanizmalar\u0131n devreye girmesinden \u00f6nce (evrenin ba\u015flang\u0131c\u0131na daha yak\u0131n zamanlarda) galaksi i\u00e7i s\u00fcre\u00e7ler, y\u0131ld\u0131z olu\u015fumunun durmas\u0131nda bask\u0131n \u00e7\u0131k\u0131yorlard\u0131.\u201d<\/p>\n<p>Bu bulgular astronomlara \u00e7e\u015fitli kozmik zaman dilimlerinde hangi mekanizma ve s\u00fcre\u00e7lerin daha bask\u0131n oldu\u011fu y\u00f6n\u00fcnde \u00f6nemli ipu\u00e7lar\u0131 veriyor. Art\u0131k astronomlar farkl\u0131 uzakl\u0131klardaki (dolay\u0131s\u0131yla B\u00fcy\u00fck Patlama\u2019ya g\u00f6re farkl\u0131 zaman dilimlerindeki) s\u00f6n\u00fck, y\u0131ld\u0131z olu\u015fturmayan galaksiler tespit ettiklerinde, hangi s\u00f6nd\u00fcr\u00fcc\u00fc mekanizmalardan etkilendiklerini tahmin edebiliyor.<\/p>\n<p>Galaksilerin s\u00f6nerek y\u0131ld\u0131z \u00fcretmeyi durdurmalar\u0131n\u0131n d\u0131\u015f mekanizmalara m\u0131, i\u00e7 mekanizmalara m\u0131, yoksa ikisinin birle\u015fik etkilerine mi ba\u011fl\u0131 oldu\u011fu astronomi alan\u0131nda h\u00e2l\u00e2 bir tart\u0131\u015fma konusu. Hangi s\u00fcre\u00e7lerin bu sonu\u00e7 \u00fczerinde daha etkili oldu\u011fu hen\u00fcz mu\u011flak, bir\u00e7ok fiziksel s\u00fcrecin y\u0131ld\u0131z \u00fcretiminin durmas\u0131 \u00fczerindeki k\u0131smi etkileri de belirsiz. \u00dcstelik bu s\u00fcre\u00e7lerin galaksilerin evrimsel ya\u015fam\u0131nda \u00f6nemli bir rol\u00fc olup olmad\u0131\u011f\u0131 da tam anlam\u0131yla anla\u015f\u0131labilmi\u015f de\u011fil.<\/p>\n<p>\u201cBu mekanizmalar\u0131n, s\u00f6nen galaksilerin \u00f6zelliklerine ba\u011fl\u0131 olarak da de\u011fi\u015fiyor olabilece\u011fini g\u00f6z \u00f6n\u00fcnde bulundurdu\u011fumda durum daha da karma\u015f\u0131kla\u015f\u0131yor. Zamanla evrimle\u015fiyor olabilirler, h\u0131zl\u0131 ya da yava\u015f, farkl\u0131 zaman cetvellerine g\u00f6re hareket ediyorlar. Tabii s\u00f6nmeye neden olan fakt\u00f6rlerin \u00f6zelliklerine ba\u011fl\u0131 olarak da de\u011fi\u015fimler s\u00f6z konusu olabilir\u201d diyor Darvish.<\/p>\n<p>Ara\u015ft\u0131rma s\u00fcresince Darvish\u2019in dan\u0131\u015fmanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapan fizik ve astronomi profes\u00f6r\u00fc Mobasher, \u201cOrtalamaya bak\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda d\u0131\u015f s\u00fcre\u00e7lerin nispeten daha k\u0131sa zaman birimlerinde \u2013yakla\u015f\u0131k bir milyar y\u0131l- etkin oldu\u011funu ve daha b\u00fcy\u00fck galaksileri daha etkili bir bi\u00e7imde s\u00f6nd\u00fcrebildiklerini g\u00f6rd\u00fck. \u0130\u00e7 etkenler daha yo\u011fun galaksi y\u0131\u011f\u0131nlar\u0131nda daha verimli \u00e7al\u0131\u015f\u0131yor. Zaman birimleri olduk\u00e7a b\u00fcy\u00fck \u00f6nem ta\u015f\u0131yor. \u00d6rne\u011fin k\u0131sa zaman birimleri, galaksileri daha h\u0131zl\u0131 s\u00f6nd\u00fcren d\u0131\u015f fiziksel s\u00fcre\u00e7ler aramam\u0131z gerekti\u011fini g\u00f6steriyor. \u00c7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6nemli sonu\u00e7lar\u0131ndan biri de y\u0131ld\u0131z olu\u015fumunun durmas\u0131nda i\u00e7 ve d\u0131\u015f mekanizmalar\u0131n birbirinden tam anlam\u0131yla ba\u011f\u0131ms\u0131z i\u015flemeyi\u015fleri\u201d.<\/p>\n<p>Birle\u015fik Krall\u0131k\u2019taki Lancester \u00dcniversitesi\u2019nden Favid Sobral; Alessandro Rettura, Nick Scoville, Andreas Faisst ve Peter Capak da, Darvish ve Mobasher\u2019in Kaliforniya Teknoloji Enstit\u00fcs\u00fc\u2019nde (Caltech) y\u00fcr\u00fctt\u00fckleri \u00e7al\u0131\u015fmaya kat\u0131lm\u0131\u015flard\u0131. Bir sonraki projeleri i\u00e7in ekip, bu \u00e7al\u0131\u015fman\u0131n \u00f6l\u00e7eklerini b\u00fcy\u00fcterek daha geni\u015f \u00e7evrelerdeki (kozmik a\u011fdaki) galaksilerin incelemeyi hedefliyor.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p><strong>\u00c7eviren:<\/strong> Defne Sara\u00e7<\/p>\n<p><strong><em>T\u00fcrk E\u011fitim Vakf\u0131 \u0130nan\u00e7 T\u00fcrke\u015f \u00d6zel Lisesi \u00d6\u011frencisi<\/em><\/strong><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<p>Kaynak: <a href=\"https:\/\/www.sciencedaily.com\/releases\/2016\/07\/160708144907.htm\">https:\/\/www.sciencedaily.com\/releases\/2016\/07\/160708144907.htm<\/a><\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Astronomlar, astrofizi\u011fin en b\u00fcy\u00fck gizemlerinden birini ayd\u0131nlatmak i\u00e7in yakla\u015f\u0131k 70.000 galaksiyi inceledi. \u00a0 Foto\u011fraf a\u00e7\u0131klamas\u0131: ESO 137-001, s\u0131k\u0131\u015f\u0131k galaksi k\u00fcmesinin i\u00e7inden ge\u00e7en bir sarmal galaksinin en g\u00fczel \u00f6rneklerinden. Ram bas\u0131nc\u0131 (ak\u0131\u015fkan bir ortamda hareket eden bir cisme uygulanan bas\u0131n\u00e7) s\u0131y\u0131rmas\u0131 (ram pressure stripping) sonucu \u00e7evresel diskinden gaz \u00e7ekilir. Norma galaksiler k\u00fcmesinin i\u00e7inden ge\u00e7erken, galaksinin gaz [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":6167,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[30,19,26],"tags":[],"class_list":["post-6166","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-astronomi","category-bilim-gundemi","category-fizik"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6166","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=6166"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/6166\/revisions"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=6166"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=6166"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=6166"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}