{"id":62277,"date":"2024-05-29T23:17:48","date_gmt":"2024-05-29T20:17:48","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=62277"},"modified":"2024-05-29T23:20:25","modified_gmt":"2024-05-29T20:20:25","slug":"olum-uzerine-aykiri-dusunceler","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2024\/05\/29\/olum-uzerine-aykiri-dusunceler","title":{"rendered":"\u00d6l\u00fcm \u00fczerine ayk\u0131r\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnceler"},"content":{"rendered":"

<\/a>\u00c7eviren<\/strong>: \u0130brahim Y\u0131ld\u0131z<\/strong><\/p>\n

A\u015fa\u011f\u0131daki k\u0131sa derleme, felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce ve edebiyat tarihinde iz b\u0131rakm\u0131\u015f kimi isimlerin \u00f6l\u00fcm \u00fczerine kaleme ald\u0131klar\u0131 yaz\u0131lardan olu\u015fuyor. \u00d6l\u00fcm konusunda dinsel inan\u00e7larla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda farkl\u0131, h\u00fcmanist diye tan\u0131mlayabilece\u011fimiz bir kavray\u0131\u015fa sahip olan bu par\u00e7alar\u0131n t\u00fcm\u00fc yak\u0131nda Dipnot Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131mlanacak olan Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs\u2019ten Richard Dawkins\u2019e Se\u00e7me Metinlerle<\/em> H\u00fcmanizm Kitab\u0131 <\/em>adl\u0131 \u00e7eviri eserden (haz. Margaret Knight ve James Herrick) al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Epikuros <\/strong>(M\u00d6 342-270<\/strong>)\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n

<\/a>\u00d6l\u00fcm
\n<\/strong>\u201c\u00d6l\u00fcm\u00fcn bizim i\u00e7in bir \u015fey ifade etmedi\u011fi inanc\u0131na al\u0131\u015fmak\u2026 \u00c7\u00fcnk\u00fc b\u00fct\u00fcn iyi ve k\u00f6t\u00fc \u015feyler duyularla alg\u0131lan\u0131r, \u00f6l\u00fcm de [tam bir] duyu yoksunlu\u011fu demektir. Dolay\u0131s\u0131yla \u00f6l\u00fcm\u00fcn bizim i\u00e7in hi\u00e7bir \u015fey ifade etmedi\u011fi y\u00f6n\u00fcndeki o do\u011fru anlay\u0131\u015f fani \u00f6mr\u00fcm\u00fcz\u00fc daha \u00e7ekilir k\u0131lar, \u00f6l\u00fcml\u00fcl\u00fc\u011fe sonsuz bir s\u00fcre katt\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in de\u011fil, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck arzusunu ortadan kald\u0131rd\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in. \u00c7\u00fcnk\u00fc \u00f6l\u00fcm\u00fcn korkun\u00e7 bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 kavram\u0131\u015f bir insan i\u00e7in ya\u015famda korkun\u00e7 olan hi\u00e7bir \u015fey yoktur.\u201d (Menoeceus<\/em>\u2019a Mektup<\/em>, 124-125)<\/p>\n

\"\"
Epik\u00fcrc\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn kurucusu Antik Yunan filozofu Epikuros.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cBa\u015fka her \u015feye kar\u015f\u0131 kendimizi sa\u011flama almak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr, ama \u00f6l\u00fcm kar\u015f\u0131s\u0131nda hepimiz savunmas\u0131z bir kentte ya\u015f\u0131yoruz.\u201d (Fragmanlar<\/em>, 31)<\/p>\n

<\/a>Lucretius (M\u00d6 yak. 99-55)<\/strong>\u00a0\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n

<\/a>\u00d6l\u00fcm \u00fczerine
\n<\/strong>\u201cA\u011fa\u00e7lar havada, bulutlar denizin dibinde var olamaz, t\u0131pk\u0131 bal\u0131klar\u0131n toprakta ya\u015fayamayaca\u011f\u0131, kan\u0131n bitkide, \u00f6zsuyun da ta\u015fta akmayaca\u011f\u0131 gibi. Do\u011fadaki her \u015feye varolmas\u0131 ve b\u00fcy\u00fcmesi i\u00e7in belli bir yer ayr\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Bu nedenle ruh beden olmadan ya da kas ve kandan ayr\u0131 olarak tek ba\u015f\u0131na ortaya \u00e7\u0131kmaz. (\u2026) Dolay\u0131s\u0131yla beden yok oldu\u011funda ona n\u00fcfuz etmi\u015f ruhun da \u00f6ld\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc kabul etmelisiniz. \u00d6l\u00fcml\u00fc bir nesneyi \u00f6l\u00fcms\u00fcz bir nesneyle birle\u015ftirmek ve bunlar\u0131n uyum ve kar\u015f\u0131l\u0131kl\u0131 etkile\u015fim i\u00e7erisinde i\u015fleyebileceklerini d\u00fc\u015f\u00fcnmek d\u00fcped\u00fcz sa\u00e7mal\u0131kt\u0131r. \u00d6l\u00fcml\u00fc bir nesne ile \u00f6l\u00fcms\u00fcz ve sonsuz bir \u015feyin bir araya gelip bir bile\u015fik olu\u015fturmas\u0131ndan ve etraflar\u0131nda kopan f\u0131rt\u0131nalar\u0131 birlikte g\u00f6\u011f\u00fcslemelerinden daha uyumsuz, daha itici, daha tutars\u0131z ne olabilir?<\/p>\n

\"\"
Eski Romal\u0131 \u015fair ve filozof Lucretius\u2019un \u00fcnl\u00fc eseri De Rerum Natura \/ Evrenin Yap\u0131s\u0131 \u00dczerine.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cB\u00fct\u00fcn bunlar bizi \u015fu sonuca g\u00f6t\u00fcr\u00fcr: \u00d6l\u00fcm bizim i\u00e7in hi\u00e7bir \u015feydir<\/em>, bizi ilgilendirmez \u00e7\u00fcnk\u00fc zihnimiz \u00f6l\u00fcml\u00fcd\u00fcr. Eskiden Kartaca ordular\u0131 her taraftan sava\u015fa ak\u0131n etti\u011finde -sava\u015f\u0131n sars\u0131c\u0131 deh\u015fetiyle sersemleyen t\u00fcm yery\u00fcz\u00fc, g\u00f6k kubbenin alt\u0131nda derinden sars\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda ve insan soyunun kara ve denizdeki imparatorlu\u011fu bir denge i\u00e7erisinde bir u\u00e7tan di\u011ferine titredi\u011finde\u2013 hi\u00e7bir tedirginlik hissetmezdik. Dolay\u0131s\u0131yla, bizden geriye art\u0131k hi\u00e7bir \u015fey kalmayaca\u011f\u0131 zaman -bizi meydana getiren beden-ruh birli\u011fi bozuldu\u011funda- bir hi\u00e7 olacak bizler i\u00e7in art\u0131k hi\u00e7bir tehlike s\u00f6z konusu olmayacakt\u0131r. Yery\u00fcz\u00fc denizle, deniz de g\u00f6ky\u00fcz\u00fcyle kayna\u015fsa bile hi\u00e7bir \u015fey duyular\u0131m\u0131z\u0131 harekete ge\u00e7iremeyecektir. (\u2026)<\/p>\n

\u201cGelecekte bizi sanc\u0131 ve \u0131st\u0131rap bekliyorsa, \u00f6yle bir zaman geldi\u011finde bunu deneyimlemek i\u00e7in benli\u011fin var olmas\u0131 gerekir. Ama bizi bu yazg\u0131dan kurtaracak olan \u00f6l\u00fcmd\u00fcr, bu s\u0131k\u0131nt\u0131lara maruz kalm\u0131\u015f olabilecek benli\u011fin varolu\u015funu yads\u0131yan \u00f6l\u00fcm. Bu nedenle, \u00f6l\u00fcmden korkmam\u0131z\u0131 gerektirecek bir \u015fey olmad\u0131\u011f\u0131ndan emin olabilirsiniz. Art\u0131k var olmayan biri ac\u0131 \u00e7ekemez, ki\u015finin fani \u00f6mr\u00fc \u00f6l\u00fcms\u00fcz \u00f6l\u00fcm taraf\u0131ndan gasp edildi\u011finde do\u011fmam\u0131\u015f birinden hi\u00e7bir fark\u0131 kalmaz. (\u2026)<\/p>\n

\u201cYeniye yol a\u00e7mak i\u00e7in eski her zaman bir kenara itilir; bir \u015fey bir ba\u015fkas\u0131n\u0131n y\u0131k\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00fczerine bina edilir. Herkesi bekleyen karanl\u0131k bir cehennem \u00e7ukuru yoktur. Sonraki ku\u015faklar\u0131n ortaya \u00e7\u0131kabilmesi i\u00e7in maddeye gereksinim vard\u0131r; onlar da \u00f6m\u00fcrlerini tamamlad\u0131ktan sonra sizin ard\u0131n\u0131zdan geleceklerdir. Ge\u00e7mi\u015f ku\u015faklar sizin ge\u00e7ti\u011finiz yoldan ge\u00e7tiler, gelecek ku\u015faklar da ayn\u0131s\u0131n\u0131 yapacaklard\u0131r. B\u00f6ylece her \u015fey hi\u00e7 kesintiye u\u011framadan bir di\u011fer \u015feyden do\u011fup duracakt\u0131r. Hayat kimseye m\u00fclk olarak verilmez, herkes kirac\u0131d\u0131r onda. Biz do\u011fmadan \u00f6nce ge\u00e7ip giden sonsuzlu\u011fa d\u00f6n\u00fcp bir bak\u0131n ve bunun bizim i\u00e7in ne kadar \u00f6nemsiz oldu\u011funu g\u00f6r\u00fcn. Do\u011fan\u0131n bize tuttu\u011fu aynad\u0131r bu, biz \u00f6ld\u00fckten sonra ge\u00e7ip gidecek olan zaman\u0131 g\u00f6rebilece\u011fimiz bir ayna. En derin uykudan bile daha dinlendirici olmayan bir \u015feyin g\u00f6r\u00fcnt\u00fcs\u00fcnden daha deh\u015fet verici, daha i\u00e7 karart\u0131c\u0131 ne olabilir ki?\u201d (De Rerum Natura <\/em>\/ Evrenin Yap\u0131s\u0131 \u00dczerine, III. Kitap)<\/p>\n

<\/a>Seneca (M\u00d6 yak. 4 – MS 65)<\/strong><\/p>\n

<\/a>Hastal\u0131k ve \u00f6l\u00fcm \u00fczerine d\u00fc\u015f\u00fcnceler
\n<\/strong>\u201cHastal\u0131\u011f\u0131m uzun bir mola vermi\u015fti ama ge\u00e7enlerde aniden n\u00fcksetti gene. (\u2026) Rahats\u0131zl\u0131\u011f\u0131m\u0131 ni\u00e7in Yunanca ismiyle (ast\u0131m) anmak gerekti\u011fini bilmiyorum; \u00e7\u00fcnk\u00fc \u2018nefes darl\u0131\u011f\u0131\u2019 ibaresi onu do\u011fru bir bi\u00e7imde tan\u0131mlamak i\u00e7in yeterli. Ast\u0131m n\u00f6beti \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcr\u00fcyor, denizdeki f\u0131rt\u0131na gibi; \u00e7o\u011fun bir saat i\u00e7erisinde sona eriyor. Ger\u00e7ekte kim uzun bir s\u00fcreyi kapsayacak \u015fekilde son nefesini verebilir ki? \u0130nsan bedenine musallat olan b\u00fct\u00fcn marazlar\u0131 ve tehlikeleri ya\u015fad\u0131m ben; ama hi\u00e7biri bana bu hastal\u0131ktan daha fazla s\u0131k\u0131nt\u0131 vermedi. Bu da son derece do\u011fal \u00e7\u00fcnk\u00fc ba\u015fka her \u015fey hastal\u0131k diye adland\u0131r\u0131labilir, ama bu kendini s\u00fcrekli yineleyen bir \u2018son nefes\u2019 sanki. Bu y\u00fczden hekimler onu \u2018\u00f6l\u00fcm\u00fcn \u00f6n al\u0131\u015ft\u0131rmas\u0131\u2019 diye an\u0131yorlar. \u00c7\u00fcnk\u00fc o nefes s\u0131k s\u0131k denedi\u011fi \u015feyi yapmay\u0131 ba\u015faracak bir g\u00fcn. Bu mektubu ast\u0131m krizini atlatt\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in ne\u015feli bir ruh haliyle yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131 m\u0131 san\u0131yorsunuz? \u0130nsan\u0131n bu \u015fekilde sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131 tekrar kazanmas\u0131ndan mutluluk duymas\u0131 sa\u00e7ma olur; bu, bir davada, su\u00e7lanan taraf\u0131n duru\u015fmay\u0131 ileri bir tarihe erteletmeyi ba\u015fard\u0131\u011f\u0131nda davay\u0131 kazanm\u0131\u015f\u00e7as\u0131na sevinmesine benzer. Ama yine de, soluk al\u0131p vermekte zorlan\u0131rken ne\u015feli ve c\u00fcretkar d\u00fc\u015f\u00fcncelere s\u0131\u011f\u0131nmaktan bir an bile geri durmad\u0131m.<\/p>\n

\"\"
Romal\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr, devlet adam\u0131, oyun yazar\u0131 Seneca.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c\u2018\u00d6l\u00fcm beni ni\u00e7in bu denli s\u0131k s\u0131n\u0131yor?\u2019 diye soruyorum kendime. \u2018Vars\u0131n s\u0131nas\u0131n; ben \u00f6l\u00fcm\u00fc zaten uzun s\u00fcre s\u0131na\u00add\u0131m.\u2019 \u2018Ne zaman?\u2019 diye soracaks\u0131n\u0131z. Ben do\u011fmadan \u00f6nce. \u00d6l\u00fcm var olmamakt\u0131r; ben de bunun ne anlama geldi\u011fini zaten biliyorum. Benden \u00f6nce olup biten beden sonra da olup bitecek. \u00d6l\u00fcmde herhangi bir ac\u0131 varsa, ge\u00e7mi\u015fte, biz g\u00fcn \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131na \u00e7\u0131kmadan \u00f6nce de b\u00f6yle bir ac\u0131 ya\u015fanm\u0131\u015f olmal\u0131. Ama i\u015fin do\u011frusu o zamanlar hi\u00e7bir rahats\u0131zl\u0131k hissetmiyorduk. \u015eimdi sorar\u0131m size, bir lamban\u0131n s\u00f6nd\u00fckten sonraki halinin, yanmadan \u00f6nceki halinden daha k\u00f6t\u00fc oldu\u011funa inanan birinin su kat\u0131lmam\u0131\u015f bir aptal oldu\u011funu s\u00f6ylemez misiniz? Biz insanlar da yanar\u0131z ve s\u00f6neriz; bu ikisinin aras\u0131nda ac\u0131 \u00e7ekti\u011fimiz bir d\u00f6nem vard\u0131r, ama bu d\u00f6nemin \u00f6ncesi ve sonras\u0131nda ise derin bir huzur.\u201d (Epistulae Morales<\/em>, LIV)<\/p>\n

<\/a>\u00d6tenazi
\n<\/strong>\u201cBilgelik iddias\u0131nda bulunacak kadar ileri giden ama yine de ki\u015finin, kendi hayat\u0131na kast etmemesi gerekti\u011fini savunan, kendi hayat\u0131na kendi elleriyle son vermesini lanetli bir edim olarak g\u00f6ren insanlara rastlayabilirsiniz; bu insanlar beklememiz gerekti\u011fini s\u00f6ylerler, ta ki do\u011fa kendi h\u00fckm\u00fcn\u00fc kendisi icra edene dek. Fakat b\u00f6yle konu\u015fan biri \u00f6zg\u00fcrl\u00fc\u011fe giden yolun \u00f6n\u00fcn\u00fc kapatt\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rmemektedir. Ebedi yasan\u0131n \u015fimdiye dek emretti\u011fi en iyi \u015fey, tek bir yerden i\u00e7ine girdi\u011fimiz hayattan \u00e7\u0131kmak i\u00e7in bize birden fazla imk\u00e2n vermesidir. Bir hastal\u0131\u011f\u0131n pen\u00e7esinde ya da zalim bir adam\u0131n elinde k\u0131vranmam \u015fart m\u0131, t\u00fcm bu eziyet ve i\u015fkenceden ka\u00e7\u0131p kurtulma imk\u00e2n\u0131m varken? Ya\u015famdan yak\u0131nmamam\u0131z\u0131n bir nedeni de budur: kimse ya\u015fam\u0131n h\u00fckm\u00fcne kar\u015f\u0131 gelemez. \u0130nsanl\u0131k iyi bir konumdad\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc insan\u0131n mutsuz olmas\u0131 kendi hatas\u0131n\u0131n bir sonucudur. Bu kadar \u00e7ok istiyorsan\u0131z ya\u015fay\u0131n elbet; ama istemiyorsan\u0131z, geldi\u011finiz yere geri d\u00f6nebilirsiniz.\u201d (A.g.e., LXX)<\/p>\n

<\/a>Epiktetos (MS 1. y\u00fczy\u0131l)<\/strong><\/p>\n

<\/a>\u00d6tenazi
\n<\/strong>\u201cAma \u015fu temel \u015feyi unutmay\u0131n: Kap\u0131 a\u00e7\u0131k. \u00c7ocuklardan daha korkak davranmay\u0131n, onlar ki oynad\u0131klar\u0131 oyundan art\u0131k bir haz almad\u0131klar\u0131nda \u2018Say\u0131m suyum yok, oynam\u0131yorum\u2019 derler; siz de ayn\u0131 durumda \u00f6yle yap\u0131n, \u2018Art\u0131k oynam\u0131yorum\u2019 deyin ve \u00e7ekip gidin; ama kalacaksan\u0131z da halinizden \u015fik\u00e2yet etmeyin.\u201d (Konu\u015fmalar<\/em>, XXIV, 4)<\/p>\n

<\/a>Marcus Aurelius Antoninus (MS 121-180)<\/strong><\/p>\n

<\/a>\u00d6l\u00fcm
\n<\/strong>\u201cB\u00fcy\u00fck \u0130skender ile seyisi \u00f6l\u00fcmde e\u015fitlendiler \u00e7\u00fcnk\u00fc onlar ya evrenin ya\u015fam veren ilkelerinin ayn\u0131s\u0131na maruz kald\u0131lar ya da aralar\u0131nda bir fark olmaks\u0131z\u0131n atomlar halinde \u00e7\u00f6z\u00fcl\u00fcp da\u011f\u0131ld\u0131lar.\u201d (D\u00fc\u015f\u00fcnceler<\/em>, VI, 24)<\/p>\n

\u201cBir s\u00fcre daha ge\u00e7ecek ve sonras\u0131nda varl\u0131\u011f\u0131n\u0131z sona erecek ve siz hi\u00e7bir yerde olmayacaks\u0131n\u0131z, ne \u015fu an g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fcz \u015feyler var olacak ne de \u015fu an hayatta olanlardan herhangi biri. Her \u015fey de\u011fi\u015fir, d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr ve \u00f6l\u00fcr: Do\u011fan\u0131n yasas\u0131d\u0131r bu. Ve b\u00f6ylece s\u0131ras\u0131 gelince farkl\u0131 farkl\u0131 \u015feyler v\u00fccut bulur.\u201d (A.g.e., XI, 1, 21)<\/p>\n

<\/a>Adam Smith (1723-1790)<\/strong>\u00a0\u00a0 <\/strong><\/p>\n

<\/a>Hume\u2019un \u00f6l\u00fcm\u00fc
\n<\/strong>\u201cSayg\u0131de\u011fer Efendim,<\/p>\n

\u201cSize, art\u0131k aram\u0131zda olmayan m\u00fckemmel dostumuz Bay Hume\u2019un son hastal\u0131\u011f\u0131 s\u0131ras\u0131ndaki davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda bir \u015feyler yazmak i\u00e7in masaya oturdu\u011fum \u015fu an, h\u00fcz\u00fcnle kar\u0131\u015f\u0131k bir sevin\u00e7 duyuyorum. (\u2026)<\/p>\n

\u201cEdinburgh\u2019a \u00e7ok daha zay\u0131flam\u0131\u015f olarak d\u00f6nm\u00fc\u015f olmas\u0131na ra\u011fmen ne\u015fesinden hi\u00e7bir \u015fey kaybetmemi\u015fti; her zamanki i\u015flerine dalarak kendini oyalamaya devam etti: eserlerinin yeni bas\u0131mlar\u0131 i\u00e7in baz\u0131 d\u00fczeltmeler yapt\u0131, e\u011flenceli kitaplar okudu, dostlar\u0131yla sohbet etti ve baz\u0131 geceler de iskambil partisi d\u00fczenledi (en sevdi\u011fi k\u00e2\u011f\u0131t oyunu). Ne\u015fesi o denli yerinde, s\u00f6z\u00fc sohbeti \u015fakalar\u0131 o denli ola\u011fan bir ak\u0131\u015f i\u00e7erisindeydi ki, sa\u011fl\u0131\u011f\u0131n\u0131n \u00e7ok k\u00f6t\u00fc oldu\u011funu g\u00f6steren t\u00fcm belirtilere ra\u011fmen, pek \u00e7ok ki\u015fi onun \u00f6lmek \u00fczere oldu\u011funa inanmakta g\u00fc\u00e7l\u00fck \u00e7ekiyordu. Bir g\u00fcn Doktor Dundas ona, \u2018Dostunuz Albay Edmondstone\u2019a sizi \u00e7ok daha iyi g\u00f6rd\u00fc\u011f\u00fcm\u00fc, giderek iyile\u015fmekte oldu\u011funuzu s\u00f6yleyece\u011fim\u2019 dedi\u011finde, \u2018Doktor,\u2019 diye kar\u015f\u0131l\u0131k verdi Hume, \u2018ger\u00e7e\u011fe ayk\u0131r\u0131 bir \u015fey s\u00f6ylemeyi tercih etmeyece\u011finize inand\u0131\u011f\u0131m i\u00e7in ona, d\u00fc\u015fmanlar\u0131m\u0131n (varsa tabii) dile\u011fine uygun \u015fekilde h\u0131zl\u0131, dostlar\u0131m\u0131nsa arzusuna uygun \u015fekilde kolayca ve ne\u015fe i\u00e7erisinde \u00f6lece\u011fimi s\u00f6yleseniz daha iyi olur. (\u2026)\u2019<\/p>\n

\"\"
\u0130sko\u00e7 ekonomist Adam Smith.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201c(Son ziyaretimde) ona, kendisini ne kadar zay\u0131flam\u0131\u015f g\u00f6rsem de ne\u015fesinin h\u00e2l\u00e2 yerinde oldu\u011funu, ya\u015fama ruhunun onda h\u00e2l\u00e2 capcanl\u0131 g\u00f6r\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, bu duruma bak\u0131p az da olsa umutlanmaktan kendimi alamad\u0131\u011f\u0131m\u0131 s\u00f6yledim. Bana \u015f\u00f6yle cevap verdi: \u2018Umudunuz yersiz. (\u2026) Ak\u015fam yata\u011f\u0131ma yatt\u0131\u011f\u0131mda kendimi sabah kalkt\u0131\u011f\u0131mdan daha g\u00fc\u00e7s\u00fcz hissediyorum; sabah kalkt\u0131\u011f\u0131mda ise ak\u015fam yatt\u0131\u011f\u0131mdan daha zay\u0131f. \u00dcstelik baz\u0131 hayati organlar\u0131m\u0131n iflas etti\u011finin fark\u0131nday\u0131m, bu y\u00fczden \u00f6l\u00fcm\u00fcm yak\u0131n.\u2019 \u2018Pek\u00e2l\u00e2,\u2019 dedim ben de, \u2018durum anlatt\u0131\u011f\u0131n\u0131z gibiyse, geride, en az\u0131ndan b\u00fct\u00fcn dostlar\u0131n\u0131z\u0131, \u00f6zellikle de erkek karde\u015finizin ailesini b\u00fcy\u00fck bir g\u00f6nen\u00e7 i\u00e7inde b\u0131rakm\u0131\u015f olman\u0131n mutlulu\u011funu ya\u015f\u0131yorsunuzdur.\u2019 Bu doygunlu\u011fu \u00f6ylesine derinden hissediyormu\u015f ki, anlatt\u0131\u011f\u0131na g\u00f6re, birka\u00e7 g\u00fcn \u00f6nce Lucian\u2019\u0131n \u00d6l\u00fclerin Diyaloglar\u0131<\/em>\u2019n\u0131 okurken, Kharon\u2019un sandal\u0131na hemen binmemek i\u00e7in \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen bahanelerin s\u0131raland\u0131\u011f\u0131 yere gelince bunlardan hi\u00e7birinin kendisine uymad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u00fc\u015f: ne bitirmesi gereken bir evi ne ge\u00e7indirmesi gereken bir k\u0131z\u0131 ne de intikam almak istedi\u011fi bir d\u00fc\u015fman\u0131 varm\u0131\u015f. \u2018Bana birazc\u0131k daha s\u00fcre tan\u0131mas\u0131n\u0131 sa\u011flayabilmek i\u00e7in Kharon\u2019a nas\u0131l bir gerek\u00e7e sunabilece\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm hemen, ama akl\u0131ma pek de bir \u015fey gelmedi. (\u2026)\u2019 dedi. Dostumuz sonra, Kharon\u2019un akl\u0131n\u0131 \u00e7elebilece\u011fini d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc baz\u0131 \u015faka yollu bahaneler s\u0131ralad\u0131, ard\u0131ndan da Kharon\u2019un kendi karakterine uygun \u015fekilde bunlara ne gibi ters cevaplar verece\u011fini tasavvur ederek kendini e\u011flendirdi. \u2018Biraz daha kafa yorunca,\u2019 dedi, \u2018ona \u015f\u00f6yle diyebilece\u011fimi d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fcm: \u2018Sayg\u0131de\u011fer Kharon, eserlerimin yeni bas\u0131mlar\u0131 i\u00e7in bir s\u00fcredir d\u00fczeltmeler yap\u0131yorum. Bana biraz daha s\u00fcre ver; ver ki okurlar\u0131n bu de\u011fi\u015fiklikleri nas\u0131l kar\u015f\u0131lad\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rebileyim.\u2019 Ama Kharon\u2019un cevab\u0131 \u015f\u00f6yle olur: \u2018D\u00fczeltti\u011fin yerlerin nas\u0131l kar\u015f\u0131land\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6rd\u00fckten sonra ba\u015fka de\u011fi\u015fiklikler de yapacaks\u0131n. Bu t\u00fcr bahanelerin bir t\u00fcrl\u00fc sonu gelmez; bu y\u00fczden, de\u011ferli dostum, l\u00fctfen kay\u0131\u011fa bin.\u2019 Ben yine de diretirim belki: \u2018Biraz sab\u0131rl\u0131 ol, sayg\u0131de\u011fer Kharon, ben epeydir halk\u0131n g\u00f6z\u00fcn\u00fc a\u00e7maya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum. Birka\u00e7 y\u0131l daha ya\u015farsam k\u00f6r inan\u00e7lar\u0131n egemenli\u011finin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc g\u00f6r\u00fcr, bunun mutlulu\u011funu ya\u015far\u0131m.\u2019 Ama bu s\u00f6z\u00fcm \u00fczerine Kharon art\u0131k kendini tutamaz, nezaketi bir yana b\u0131rak\u0131p \u015f\u00f6yle konu\u015fur: \u2018Seni aylak kerata, b\u00f6yle bir \u015feyin ger\u00e7ekle\u015fmesi i\u00e7in kim bilir ka\u00e7 y\u00fczy\u0131l ge\u00e7ecek. Sana bu kadar uzun bir s\u00fcre tan\u0131yaca\u011f\u0131m\u0131 m\u0131 san\u0131yorsun? Atla kay\u0131\u011fa, hemen \u015fimdi! Seni tembel, aylak herif!\u2019<\/p>\n

\u201cFakat Bay Hume, yakla\u015fan \u00f6l\u00fcm\u00fcnden b\u00fcy\u00fck bir ne\u015feyle bahsetse de y\u00fcce g\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc g\u00f6z\u00fcm\u00fcze sokmaya hi\u00e7 \u00e7al\u0131\u015fmad\u0131. Sohbet kendi do\u011fal seyrinde bu konuya gelinceye dek \u00f6l\u00fcme dair tek laf etmedi ve hi\u00e7bir zaman da sohbetin ak\u0131\u015f\u0131n\u0131n gerektirdi\u011finden daha uzun s\u00fcre \u00f6l\u00fcm konusu \u00fczerinde durmad\u0131. (\u2026)\u201d<\/p>\n

[Adam Smith, sonras\u0131nda, Hume\u2019un \u00f6l\u00fcm haberini nas\u0131l ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 anlat\u0131r.]<\/p>\n

\u201cFelsefi g\u00f6r\u00fc\u015fleri hakk\u0131nda insanlar\u0131n farkl\u0131 h\u00fck\u00fcmler verece\u011fi kesin olan, ancak karakteri ve davran\u0131\u015flar\u0131 hakk\u0131nda neredeyse hi\u00e7bir g\u00f6r\u00fc\u015f farkl\u0131l\u0131\u011f\u0131 bulunmayan m\u00fckemmel ve asla unutulmayacak bir dostumuzu kaybettik b\u00f6ylece. (\u2026) Do\u011fas\u0131n\u0131n a\u015f\u0131r\u0131 yumu\u015fakl\u0131\u011f\u0131 ne sa\u011flam zihnini zay\u0131flatt\u0131 ne de ona kararlar\u0131ndan geri ad\u0131m att\u0131rd\u0131. Her zamanki ho\u015flu\u011fu, incelik ve al\u00e7akg\u00f6n\u00fcll\u00fcl\u00fckle harmanlanm\u0131\u015f iyi mizac\u0131n\u0131n ve geli\u015fmi\u015f mizah duygusunun (ba\u015fka insanlarda ince zek\u00e2 diye adland\u0131r\u0131lan \u015feyin \u00e7o\u011fu zaman naho\u015f kayna\u011f\u0131 olan k\u00f6t\u00fc huylulu\u011fa dair en ufak bir belirtisi bile g\u00f6stermeksizin) ger\u00e7ek anlamda d\u0131\u015fa yans\u0131m\u0131\u015f haliydi. (\u2026) Toplumda \u00e7ok g\u00fczel kar\u015f\u0131lanan, ama \u00e7o\u011fu zaman u\u00e7ar\u0131 ve y\u00fczeysel niteliklerin e\u015flik etti\u011fi bu ne\u015feli miza\u00e7, onda kesinlikle \u00e7ok ciddi bir uygulama, \u00e7ok kapsaml\u0131 bir \u00f6\u011frenme \u00e7abas\u0131 ve \u00e7ok b\u00fcy\u00fck bir d\u00fc\u015f\u00fcnce derinli\u011fiyle birlikte boy g\u00f6steriyordu. (\u2026) Ezc\u00fcmle, onun her zaman, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemde de, \u00f6ld\u00fckten sonra da, belki de insan\u0131n k\u0131r\u0131lganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n izin verece\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde, tam bir bilge ve erdemli insan fikrine yakla\u015ft\u0131\u011f\u0131n\u0131 d\u00fc\u015f\u00fcnm\u00fc\u015f\u00fcmd\u00fcr.\u201d (William Strahan\u2019a Mektup, 1776.)<\/p>\n

<\/a>Samuel Butler <\/strong>(1833-1902)<\/strong><\/p>\n

<\/a>Hepten \u00f6lmek
\n<\/strong>\u201cHepten \u00f6lmek i\u00e7in ki\u015finin unutmas\u0131 yetmez, unutulmas\u0131 da gerekir; unutulmayan ki\u015fi \u00f6lmemi\u015ftir. Bu, non omnis moria<\/em> (Lat.: Ben b\u00fct\u00fcn b\u00fct\u00fcn \u00f6lmeyece\u011fim. -\u00e7.n.) kadar eski, hatta \u00e7ok daha eskidir; fakat \u00e7ok az insan bunun fark\u0131ndad\u0131r.\u201d<\/p>\n

\"\"
\u0130ngiliz roman yazar\u0131 ve ele\u015ftirmen Samuel Butler.<\/figcaption><\/figure>\n

<\/a>Ya\u015fam ve \u00f6l\u00fcm
\n<\/strong>\u201cGen\u00e7ken hayattaki tek kesin \u015fey bir g\u00fcn mutlaka \u00f6lecek olmamd\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fcm. \u015eimdiyse hayattaki tek kesin \u015fey \u00f6l\u00fcm diye bir \u015feyin olmamas\u0131d\u0131r diye d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum.\u201d<\/p>\n

<\/a>\u00d6l\u00fcm\u00fc yenmek
\n<\/strong>\u201cBir insan\u0131 kendi \u00f6l\u00fcm\u00fc kadar hem \u00e7ok fazla hem de \u00e7ok az etkileyen ba\u015fka bir \u015fey yoktur. Bu \u00f6yle bir durumdur ki, \u00f6l\u00fcm\u00fcn ger\u00e7ekle\u015fecek olmas\u0131, \u00f6l\u00fcm\u00fcn kendisinden daha \u00f6nemlidir; bu da \u00f6len ki\u015fi i\u00e7in \u00f6nemli olamaz, \u00e7\u00fcnk\u00fc \u00d6l\u00fcm insanlara zarar verece\u011fim derken kendi bo\u011faz\u0131n\u0131 keser. Nas\u0131l ki ar\u0131 sadece bir kez sokar ve sonras\u0131nda hemen \u00f6l\u00fcrse, \u00d6l\u00fcm de zaten \u00f6l\u00fc biri i\u00e7in \u00f6l\u00fcd\u00fcr. \u00d6l\u00fcm kanatlar\u0131n\u0131 \u00e7\u0131rparken brutum fulmen<\/em> (Lat.: Kuru g\u00fcr\u00fclt\u00fc (bo\u015f tehdit, h\u00fck\u00fcms\u00fcz s\u00f6z anlam\u0131nda) -\u00e7.n) s\u00f6z konusudur ama insan ya\u015famaya devam eder, belki korkmu\u015ftur ama bir zarar g\u00f6rmemi\u015ftir; ac\u0131 ve hastal\u0131klar onu h\u0131rpalayabilir ama \u00d6l\u00fcm gelip kap\u0131y\u0131 \u00e7ald\u0131\u011f\u0131nda hem insan hem de \u00d6l\u00fcm duyular\u0131n \u00f6tesindedir art\u0131k. \u00d6l\u00fcm her insanla yeniden do\u011fmaktad\u0131r sanki; \u00d6l\u00fcm ile insan, biri di\u011ferine bir kol boyu mesafede bulundu\u011fu s\u00fcrece birbirlerini kollarlar, fakat kucakla\u015ft\u0131klar\u0131 anda ikisinin de i\u015fi bitik demektir.\u201d (Notebooks<\/em>, 1912)<\/p>\n

<\/a>Bertrand Russell (1872-1970)<\/strong><\/p>\n

\u00d6l\u00fcm korkusu
\n<\/strong>\u201cKorku, insan ya\u015fam\u0131nda pek \u00e7ok \u015feyin oldu\u011fu gibi dinsel dogman\u0131n da temelidir. Tek bir insandan ya da toplu haldeki insanlardan duyulan korku toplumsal ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n b\u00fcy\u00fck bir b\u00f6l\u00fcm\u00fcn\u00fc g\u00fcd\u00fcmler; fakat din dogmas\u0131na yol a\u00e7an \u015fey do\u011fadan duyulan korkudur. Ruh-madde kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131, g\u00f6rm\u00fc\u015f oldu\u011fumuz gibi, az \u00e7ok yan\u0131lt\u0131c\u0131d\u0131r; ama daha \u00f6nemli olan bir ba\u015fka kar\u015f\u0131tl\u0131k daha vard\u0131r -arzular\u0131m\u0131z\u0131n etkiledi\u011fi \u015feyler ile pek de etkileyemedi\u011fi \u015feyler aras\u0131nda. Bu ikisi aras\u0131ndaki \u00e7izgi keskin de de\u011fildir, de\u011fi\u015fmez de -bilim ilerledik\u00e7e giderek daha fazla \u015fey insanl\u0131\u011f\u0131n denetimi alt\u0131na girmektedir. Yine de her iki tarafta da mutlak surette kalan \u015feyler vard\u0131r. Bunlar aras\u0131nda d\u00fcnyam\u0131za ili\u015fkin b\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck olgular, astronomi biliminin ele ald\u0131\u011f\u0131 t\u00fcrden olgular yer almaktad\u0131r. Biz ancak Yer\u2019in y\u00fczeyinde ya da y\u00fczeyine yak\u0131n yerlerde cereyan eden olgular\u0131 (bir dereceye kadar) kendi arzular\u0131m\u0131za cevap verecek \u015fekilde bir kal\u0131ba d\u00f6kebiliriz. Ama Yer\u2019in y\u00fczeyinde bile g\u00fcc\u00fcm\u00fcz olduk\u00e7a s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Her \u015feyden \u00f6te, erteleyebilsek bile \u00f6l\u00fcm\u00fc engelleyemeyiz.<\/p>\n

\"\"
Britanyal\u0131 filozof, matematik\u00e7i, tarih\u00e7i Bertrand Russell.<\/figcaption><\/figure>\n

\u201cDin bu kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n \u00fcstesinden gelmeye y\u00f6nelik bir giri\u015fimdir. D\u00fcnya Tanr\u0131\u2019n\u0131n denetimi alt\u0131ndaysa ve Tanr\u0131 da dua yoluyla harekete ge\u00e7irilebiliyorsa, bu mutlak kudrette bizler de pay sahibiyiz demektir. Eski zamanlarda duaya cevaben mucizeler ger\u00e7ekle\u015firdi; mucizeler Katolik Kilisesinde h\u00e2l\u00e2 ger\u00e7ekle\u015fiyor, ama Protestanlar bu g\u00fcc\u00fc yitirdiler. Ne ki mucizeleri ortadan kald\u0131rmak m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr \u00e7\u00fcnk\u00fc Tanr\u0131, do\u011fa yasalar\u0131n i\u015fleyi\u015finin olas\u0131 en iyi sonu\u00e7lar\u0131 do\u011furaca\u011f\u0131n\u0131 emretmi\u015ftir. Dolay\u0131s\u0131yla Tanr\u0131\u2019ya inanmak do\u011fal d\u00fcnyay\u0131 insanile\u015ftirmeye ve insanlar\u0131 fiziksel g\u00fc\u00e7lerin ger\u00e7ekte onlar\u0131n m\u00fcttefiki olduklar\u0131na ikna etmeye hizmet etmektedir h\u00e2l\u00e2. Benzer \u015fekilde, \u00f6l\u00fcms\u00fczl\u00fck de \u00f6l\u00fcm korkusunu yok etmektedir. \u00d6ld\u00fcklerinde sonsuzca s\u00fcren bir mutlulu\u011fu tevar\u00fcs edeceklerine inanan insanlar\u0131n, \u00f6l\u00fcm\u00fc deh\u015fete kap\u0131lmadan kar\u015f\u0131lamalar\u0131 beklenebilir; gelgelelim, t\u0131p adamlar\u0131 i\u00e7in neyse ki bu her zaman ger\u00e7ekle\u015fen bir olay de\u011fildir. Ama bu inan\u00e7, yine de, insanlar\u0131n korkular\u0131n\u0131 tamamen gideremese bile bir par\u00e7a yat\u0131\u015ft\u0131r\u0131r.<\/p>\n

\u201cDin, kayna\u011f\u0131n\u0131 deh\u015fetten ald\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, baz\u0131 korku t\u00fcrlerini y\u00fcceltmi\u015f, insanlar\u0131n bunlar\u0131 utan\u0131lacak bir \u015fey olarak g\u00f6rmemelerini sa\u011flam\u0131\u015ft\u0131r. Bununla da insanl\u0131\u011fa b\u00fcy\u00fck bir k\u00f6t\u00fcl\u00fck yapm\u0131\u015ft\u0131r \u00e7\u00fcnk\u00fc her t\u00fcrl\u00fc korku k\u00f6t\u00fcd\u00fcr. Ben, \u00f6ld\u00fckten sonra bedenimin \u00e7\u00fcr\u00fcy\u00fcp da\u011f\u0131laca\u011f\u0131na ve egomdan geriye hi\u00e7bir \u015fey kalmayaca\u011f\u0131na inan\u0131yorum. Gen\u00e7 de\u011filim, hayat\u0131 seviyorum. Ama yok olup gitme d\u00fc\u015f\u00fcncesi kar\u015f\u0131s\u0131nda korkudan tir tir titremeyi kendime yak\u0131\u015ft\u0131ramam. Mutluluk, eninde sonunda bitece\u011fi i\u00e7in daha az ger\u00e7ek mutluluk de\u011fildir; d\u00fc\u015f\u00fcnmek ve sevmek de sonsuz olmad\u0131klar\u0131 i\u00e7in de\u011ferlerini yitirmezler. \u0130dam sehpas\u0131na gururla, ba\u015f\u0131 dik \u00e7\u0131kan pek \u00e7ok insan vard\u0131r tarihte; ayn\u0131 gurur elbette bize insan\u0131n d\u00fcnyadaki yeri hakk\u0131nda do\u011fru d\u00fc\u015f\u00fcnmeyi de \u00f6\u011fretmelidir. Bilimin \u00f6n\u00fcm\u00fcze a\u00e7t\u0131\u011f\u0131 pencereler, kapal\u0131 mek\u00e2nda geleneksel mitlerin rahatlat\u0131c\u0131 s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131na al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan bizleri ilk ba\u015fta \u00fcrpertse bile, sonunda i\u00e7eriye dolan temiz hava ortama bir canl\u0131l\u0131k getirir ve o b\u00fcy\u00fck mekanlar kendine \u00f6zg\u00fc bir ihti\u015fama sahip olurlar.\u201d (What I Believe <\/em>(1925), yeniden bas\u0131m: Why I am Not a Christian and Other Essays<\/em> i\u00e7inde, 1957)<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

\u00c7eviren: \u0130brahim Y\u0131ld\u0131z A\u015fa\u011f\u0131daki k\u0131sa derleme, felsefi d\u00fc\u015f\u00fcnce ve edebiyat tarihinde iz b\u0131rakm\u0131\u015f kimi isimlerin \u00f6l\u00fcm \u00fczerine kaleme ald\u0131klar\u0131 yaz\u0131lardan olu\u015fuyor. \u00d6l\u00fcm konusunda dinsel inan\u00e7larla kar\u015f\u0131la\u015ft\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda farkl\u0131, h\u00fcmanist diye tan\u0131mlayabilece\u011fimiz bir kavray\u0131\u015fa sahip olan bu par\u00e7alar\u0131n t\u00fcm\u00fc yak\u0131nda Dipnot Yay\u0131nlar\u0131 taraf\u0131ndan yay\u0131mlanacak olan Konf\u00fc\u00e7y\u00fcs\u2019ten Richard Dawkins\u2019e Se\u00e7me Metinlerle H\u00fcmanizm Kitab\u0131 adl\u0131 \u00e7eviri eserden (haz. Margaret […]<\/p>\n","protected":false},"author":3918,"featured_media":62285,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[9707,38,513,510,511],"tags":[8931,9731],"class_list":["post-62277","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-242-sayi","category-dergi-sayilari","category-kitapcil","category-surekli-bolumler","category-yayin-dunyasi","tag-ibrahim-yildiz","tag-olum-uzerine-aykiri-dusunceler"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t