{"id":63036,"date":"2024-08-30T00:00:29","date_gmt":"2024-08-29T21:00:29","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=63036"},"modified":"2024-08-29T23:13:47","modified_gmt":"2024-08-29T20:13:47","slug":"yasamimizin-erken-donemleri-neden-onemli-ve-bu-aslinda-ne-demek","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2024\/08\/30\/yasamimizin-erken-donemleri-neden-onemli-ve-bu-aslinda-ne-demek","title":{"rendered":"Ya\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n erken d\u00f6nemleri neden \u00f6nemli ve bu asl\u0131nda ne demek?"},"content":{"rendered":"

Irmak G\u00fcltekin Uysal<\/strong><\/p>\n

\u201cYa\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n ilk deneyimleri \u2018hat\u0131rlanamaz ve unutulmazd\u0131r\u2019.\u201d
\n<\/em>D. Watt, sinirbilim uzman\u0131<\/p>\n

\u201cHat\u0131rlanamaz ve unutulmaz\u201d ifadesi, ba\u015fta \u00e7o\u011fu ki\u015fiye anlams\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcnmesi m\u00fcmk\u00fcn bir ifade olsa da ger\u00e7ekte i\u00e7erisinde pek \u00e7ok biyolojik, teorik ve klinik bilgiyi bar\u0131nd\u0131ran olduk\u00e7a kondanse bir ifadedir. Bir klinik psikolog neredeyse her seansta kar\u015f\u0131s\u0131ndakiyle hat\u0131rlanamaz ve unutulmaz olan\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fer ve bu malzemeyi hat\u0131rlanabilir, s\u00f6ze d\u00f6k\u00fclebilir bir formda i\u015flemeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131r. Ancak hat\u0131rlanamaz ve unutulmaz olan\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fenler yaln\u0131zca klinik psikologlar de\u011fildir; t\u0131p ve biyolojiyle kesi\u015fen ba\u015fka bir\u00e7ok alanda da bu konunun izd\u00fc\u015f\u00fcmleri mevcuttur.<\/p>\n

Anne karn\u0131, bebeklik ve \u00e7ocukluk gibi insan hayat\u0131n\u0131n erken d\u00f6nem ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131n bedensel ve ruhsal \u00f6nemi psikoloji, psikanaliz ve sinirbilim gibi disiplinlerde vurgulanmaktad\u0131r. \u00c7\u00fcnk\u00fc, ana rahmindeki ilk an\u0131lar\u0131m\u0131z bile h\u00fccresel ve bedensel d\u00fczeyde kendisine yer bulur ve organizmam\u0131z\u0131n nas\u0131l geli\u015fece\u011fini etkiler.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin, anne karn\u0131nda yetersiz beslenme stresine maruz kalan ceninin \u00f6n\u00fcndeki ya\u015fam konusunda bedensel varsay\u0131mlar biriktirdi\u011fi \u00f6ne s\u00fcr\u00fclm\u00fc\u015ft\u00fcr. Zengin bir beslenme imkan\u0131na sahip olamayaca\u011f\u0131 varsay\u0131m\u0131yla, elindekileri depolamaya kendisini programlayarak kaynaklar\u0131n\u0131 en iyi \u015fekilde kullanmaya odaklanabilir. Bu da, do\u011fduktan sonra da ya\u011f depolamaya yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131n\u0131 etkileyen bir fakt\u00f6r olabilir (Gluckman ve Hanson 2004; Entringer vd, 2012).<\/p>\n

Bedensel ve ruhsal olan birbirinden ayr\u0131lamaz; ikisi s\u00fcrekli etkile\u015fim halinde bir b\u00fct\u00fcnd\u00fcr. Zaten ruhsall\u0131\u011f\u0131m\u0131z, psikanalitik teorilerde en ba\u015fta Freud taraf\u0131ndan da belirtildi\u011fi gibi bedensel duyumlar\u0131m\u0131z ile olu\u015fmu\u015f ve geli\u015fmi\u015ftir. Fizyoloji alan\u0131nda y\u0131llarca \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015f olan Freud, ilkin bedenin oldu\u011funu ve bedensel olan deneyimlerin i\u00e7selle\u015ftirilmesiyle zihinsel olan\u0131n (ruhsall\u0131k, mental i\u015flevler, i\u00e7 d\u00fcnya, ismine ne derseniz) \u015fekillendi\u011fini belirtmi\u015ftir. Daha sonra birlikte \u00e7al\u0131\u015ft\u0131\u011f\u0131 hastalar\u0131n\u0131n bedensel semptomlar\u0131n\u0131n da asl\u0131nda zihinsel s\u00fcre\u00e7leriyle ne kadar yak\u0131ndan ilgili oldu\u011funu bularak \u00e7ok \u00f6nemli bir alan\u0131n kap\u0131s\u0131n\u0131 a\u00e7m\u0131\u015ft\u0131r. Zihin ve beden s\u00fcrekli etkile\u015fir; biz hat\u0131rlasak da hat\u0131rlamasak da. Bedenin tuttu\u011fu kay\u0131tlar, hat\u0131rlamad\u0131\u011f\u0131m\u0131z ama zihnimizle etkile\u015fime giren pek \u00e7ok an\u0131ya ev sahipli\u011fi yapar. Tabii bunun di\u011fer taraf\u0131 da yani zihinsel olan\u0131n bedeni etkilemesi de ya\u015fam ilerledik\u00e7e varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6sterecektir. Bu k\u0131sa a\u00e7\u0131klaman\u0131n ard\u0131ndan, yukar\u0131daki \u00e7al\u0131\u015fmalarda \u00f6ne s\u00fcr\u00fclen verileri bu ceninin \u00f6n\u00fcndeki ya\u015fam\u0131nda nas\u0131l bir ruhsall\u0131\u011f\u0131 olaca\u011f\u0131 y\u00f6n\u00fcnden d\u00fc\u015f\u00fcnmek de yerinde olacakt\u0131r. Bu denli eski ve bedensel bir bilgi, e\u011fer d\u0131\u015f d\u00fcnyan\u0131n ko\u015fullar\u0131 bu \u015fekilde olmaya devam ederse, bu ki\u015finin ruhsal olarak da kendisini g\u00fcvende hissedebilmesi i\u00e7in e\u011filimi olabilece\u011fi baz\u0131 davran\u0131\u015flar\u0131 yorumlamam\u0131z\u0131 sa\u011flayabilir. Burada bir nedensellikten ve kesinlikten s\u00f6z etmek asla m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir; \u00e7\u00fcnk\u00fc yaz\u0131n\u0131n ba\u015flang\u0131c\u0131ndan beri vurgulad\u0131\u011f\u0131m\u0131z \u00fczere insan bir etkile\u015fimler b\u00fct\u00fcn\u00fcd\u00fcr; hatta denebilir ki insan\u0131n duygular\u0131 ve davran\u0131\u015flar\u0131 hem gen-\u00e7evre hem de gen-gen etkile\u015fim etkilerinin ili\u015fkisidir. Ancak, ki\u015finin erken d\u00f6nem ya\u015fant\u0131lar\u0131n\u0131n nas\u0131l oldu\u011funu \u00f6zenlice incelemek -ki buna psikanalitik psikoterapilerde olduk\u00e7a alan a\u00e7\u0131l\u0131r- onun bug\u00fcnk\u00fc duygu ve davran\u0131\u015f \u00f6r\u00fcnt\u00fclerinin, hayat\u0131ndaki \u201ctekrar\u201dlar\u0131n do\u011fas\u0131n\u0131 anlayabilmek i\u00e7in elzem bir girdidir. Dolay\u0131s\u0131yla, psikoloji ve psikanaliz ile sinirbilim ve t\u0131p alan\u0131ndaki \u00e7al\u0131\u015fmalar bu konuda \u00f6ne s\u00fcr\u00fclenleri desteklemektedir: Erken d\u00f6nem ya\u015fant\u0131lar\u0131m\u0131z kendimizle ve \u00f6tekilerle ili\u015fkilerimizi muhakkak etkiler.<\/p>\n

Ancak, dikkate al\u0131nmas\u0131 gereken \u00e7ok \u00f6nemli bir nokta daha vard\u0131r ki bu da bu ilk ya\u015fant\u0131lar\u0131n etkilerinin geri d\u00f6n\u00fc\u015fs\u00fcz olmad\u0131\u011f\u0131d\u0131r<\/strong>. Yani elimizdeki bu bilgiler, erken d\u00f6nem ya\u015fant\u0131lar\u0131n \u015fimdiki ve gelecekteki halimizi belirleyip kat\u0131 bir kesinlikte b\u0131rakt\u0131\u011f\u0131 \u015feklinde yorumlanmamal\u0131d\u0131r. Bu \u015fekilde yorumland\u0131\u011f\u0131nda ba\u015fka \u00f6nemli bir konuyu dikkate almam\u0131\u015f, dolay\u0131s\u0131yla eksik yorumlam\u0131\u015f oluruz. Ayr\u0131ca, her \u015fey belirlenmi\u015f ve bitmi\u015f olsayd\u0131, bug\u00fcn art\u0131k birikmi\u015f say\u0131s\u0131z \u00e7al\u0131\u015fma ve klinik tecr\u00fcbeyle i\u015flerli\u011fi ve etkisi kan\u0131tlanm\u0131\u015f psikoterapiler nas\u0131l etkili olacakt\u0131? Neyse ki, umudumuzu koruyan ve kendi kendimizin sorumlulu\u011funu alabilmeye bizleri cesaretlendiren bir kavram olarak \u201cbeyin plastisitesi\u201d var.<\/p>\n

Peki, plastisite nedir ve nas\u0131l \u00e7al\u0131\u015f\u0131r? K\u0131saca \u00f6zetleyelim.<\/p>\n

\u0130nsan beyninin \u201cplastikiyet\u201d \u00f6zelli\u011fi, yeni deneyimlerle beyinde yeni yolaklar geli\u015ftirebilme ve sorunlu olanlar\u0131 da tamir edebilme g\u00fcc\u00fc ta\u015f\u0131r.<\/p>\n

Biyolojik bir fenomen olarak \u00fc\u00e7 \u00e7e\u015fit plastikiyetten bahsedilir: geli\u015fimsel plastikiyet, mod\u00fclasyonel plastikiyet ve onar\u0131c\u0131 plastikiyet (Malabou, 2016, s.47). \u0130lk ikisi birbirleriyle yak\u0131ndan ili\u015fkili t\u00fcrlerdir. Her ne kadar beynimizin n\u00f6ronal ba\u011flant\u0131lar\u0131 \u00f6nceden belirlenmi\u015f genetik fakt\u00f6rlerle ba\u011flant\u0131l\u0131 olsa da, do\u011fdu\u011fumuzda beynimiz son halini almam\u0131\u015ft\u0131r. Hatta, ilk kez duyanlar i\u00e7in \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 olacakt\u0131r ki, do\u011fumdan sonraki ilk 6 ayda h\u0131zl\u0131ca \u201cn\u00f6ronal \u00f6l\u00fcm\u201dler ger\u00e7ekle\u015fir. Bu h\u00fccre \u00f6l\u00fcmleri, o bireyin beyninin kendi kendisini bi\u00e7imlendirmesinde etkilidir. Art\u0131k adeta bir sanat yapar gibi beyin, \u00e7evresel etkenlerin de genlerle etkile\u015fimiyle kendisini yontar. <\/strong>\u0130\u015fte do\u011fumun hemen ard\u0131ndan d\u0131\u015f d\u00fcnyayla kurdu\u011fumuz ili\u015fki, bu sebeple de \u00e7ok \u00f6nemlidir. E\u011fer yeterince iyi bir bak\u0131ma, sevgiye, ilgiye, beslenmeye, \u015fefkatli dokunu\u015flara sahip bir \u00e7evreyle etkile\u015fim i\u00e7indeysek, genetik olarak baz\u0131 ruhsal rahats\u0131zl\u0131klara yatk\u0131nl\u0131\u011f\u0131m\u0131z ne kadar kuvvetli olursa olsun, semptomlar\u0131 hi\u00e7 g\u00f6stermeyebiliriz. Yeni kurulacak n\u00f6ronal ba\u011flant\u0131lar\u0131m\u0131z, bu yeterince iyi \u00e7evreyle desteklenerek bize sa\u011flam bir altyap\u0131 olu\u015fturur. \u0130lgilenenler i\u00e7in, bu yaz\u0131n\u0131n spesifik konusu de\u011fil ama anlatt\u0131klar\u0131m\u0131zla ilgili oldu\u011fu i\u00e7in, \u201cyeterince iyi\u201d kavram\u0131 \u00fcnl\u00fc \u00e7ocuk doktoru ve psikanalist Donald Winnicott\u2019un \u00f6nemli kavramlar\u0131ndand\u0131r.\"\"<\/p>\n

\u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fc plastikiyet \u00f6zelli\u011fi yani onar\u0131c\u0131 plastikiyetse, n\u00f6ronal yenileme veya birtak\u0131m lezyonlar sebebiyle meydana gelen sorunlar\u0131 tamir veya telafi edebilme \u00f6zelli\u011fidir. Bu \u00f6zelli\u011fin meyvelerini, n\u00f6ropsikoloji alan\u0131nda ve spesifik olarak afazi rehabilitasyonunda \u00e7al\u0131\u015fan psikologlar ve n\u00f6rologlar her g\u00fcn g\u00f6r\u00fcrler. \u00d6rne\u011fin, bir kafa travmas\u0131, kan p\u0131ht\u0131s\u0131 veya t\u00fcm\u00f6r gibi sebeplerle afazi geli\u015fen ki\u015filerde, d\u00fczenli afazi rehabilitasyonu ile yaz\u0131, okuma ve konu\u015fman\u0131n d\u00fczelebildi\u011fi (ne kadar d\u00fczeldi\u011fi hastan\u0131n durumuna ba\u011fl\u0131 olarak de\u011fi\u015febilir) g\u00f6r\u00fclmektedir. \u00c7\u00fcnk\u00fc, zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f ba\u011flant\u0131lar\u0131n oldu\u011fu dokular\u0131n yerine plastisite sayesinde beyin, telafi edici nitelikte yeni yolaklar geli\u015ftirmekte ve b\u00f6ylece hasta, kaybetti\u011fi becerisini yeniden telafi edebilece\u011fi yeni n\u00f6ronal ba\u011flant\u0131lara sahip olabilmektedir. \u00dclkemizde Prof. Dr. \u00d6get \u00d6ktem Tan\u00f6r, ayn\u0131 zamanda T\u00fcrkiye\u2019nin ilk n\u00f6ropsikolo\u011fudur, uzun y\u0131llard\u0131r bu alanda afazi hastalar\u0131yla \u00e7al\u0131\u015fmakta ve alanla ilgilenen pek \u00e7ok \u00f6\u011frenciye de g\u00f6zlem imk\u00e2n\u0131 sunmaktad\u0131r.<\/p>\n

Beynimizle Ne Yapmal\u0131y\u0131z<\/em> isimli kitab\u0131n yazar\u0131 Catherine Malabou, \u201c\u0130nsanlar kendi beyinlerini yaparlar ama yapt\u0131klar\u0131n\u0131 bilmezler. Beynimizin plastikiyetinden tamam\u0131yla bihaberiz.\u201d diyor. Bu da bizi hem k\u00fcm\u00fclatif \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n \u0131\u015f\u0131\u011f\u0131nda hem de her g\u00fcn y\u00fcr\u00fctt\u00fc\u011f\u00fcm\u00fcz psikoterapi seanslar\u0131n\u0131n tecr\u00fcbelerinde \u015funa g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor ki, insan\u0131n kendi erken d\u00f6nem hik\u00e2yesini derinlemesine anlama \u00e7abas\u0131 e\u011fer hem bu hik\u00e2yeyi hem de i\u00e7sel arzular\u0131n\u0131 sahiplenebilmesi ile birle\u015firse iyile\u015fme dedi\u011fimiz \u015fey gelecektir. Hatta, ki\u015finin iyile\u015fme ile en ba\u015fta kastetti\u011fi \u015fey, s\u00fcrecin \u00e7ok k\u00fc\u00e7\u00fck bir \u00e7\u0131kt\u0131s\u0131 olarak kalabilir, \u00e7\u00fcnk\u00fc bu s\u00fcre\u00e7 belki ba\u015fta hayal etmedi\u011fi ba\u015fka \u00e7\u0131kt\u0131lara da gebedir.<\/p>\n

Tam da bu noktada vurgulanmal\u0131d\u0131r ki kuraca\u011f\u0131m\u0131z yeni ili\u015fkiler, tecr\u00fcbe edece\u011fimiz yeni deneyimler ve bunlar\u0131n bizim bedensel \u00f6zelliklerimizle etkile\u015fimlerinin etkisi, biz canl\u0131l\u0131\u011f\u0131m\u0131z\u0131 yitirene kadar devam eden bir s\u00fcre\u00e7tir. Hayat\u0131n bize getirdikleri de\u011fi\u015ftik\u00e7e, bedenimizle etkile\u015fir ve biz de de\u011fi\u015firiz. Fakat hayat\u0131n bize getirdikleri de bizim kendi aktif konumumuz<\/strong> ile de\u011fi\u015fir. Kendi etkinli\u011fimizi kabul etmek ve sahiplenmek, ger\u00e7ekten de\u011fi\u015fim getirebilir. \u0130\u015fte, bir klinik psikolog ve psikoterapist olarak kendi alan\u0131mla ilgili de bir cevab\u0131 t\u00fcm bunlar \u00f6zelinde belirteyim ki iyi ve nitelikli bir psikoterapi, bu sebeple i\u015fe yarar. Psikoterapiyi iyi bilen, etik ilkelere ba\u011fl\u0131 ve uzman bir psikoterapist ile bir psikoterapiye ba\u015flamak demek, uzman\u0131n psikoterapideki teorik yakla\u015f\u0131m\u0131 her ne olursa olsun yeni bir ili\u015fki<\/strong> demektir. Bir ili\u015fki ise plastikiyet \u00f6zelli\u011fi sayesinde her zaman yeni ba\u011flant\u0131lar kurma ve zarar g\u00f6rm\u00fc\u015f olanlar\u0131 telafi edebilme potansiyeli demektir.<\/p>\n

Bu konular ilginizi \u00e7ektiyse, bu yaz\u0131n\u0131n da esin kayna\u011f\u0131 olan iki kitap \u00f6nerisi ile bitirelim: Bir tanesi, Sue Gerhardt\u2019\u0131n Sevgi Neden \u00d6nemlidir?<\/em> isimli kitab\u0131. Anne karn\u0131ndan itibaren insan\u0131n ruhsal ve fiziksel geli\u015fiminde bu konular\u0131n yerini ak\u0131c\u0131 ve anla\u015f\u0131l\u0131r bir dille inceliyor. Di\u011feri ise Catherine Malabou\u2019nun Beynimizle Ne Yapmal\u0131y\u0131z?<\/em> adl\u0131 kitab\u0131. Bu kitap da n\u00f6roplastisiteyle tan\u0131\u015fmak i\u00e7in iyi bir kaynak olabilir.<\/p>\n

-Sue Gerhardt, Sevgi Neden \u00d6nemlidir?<\/em>, \u00c7ev. Bahar T\u0131rnak\u00e7\u0131, Yap\u0131 Kredi Yay\u0131nlar\u0131, 2019.<\/strong><\/p>\n

-Catherine Malabou, Beynimizle Ne Yapmal\u0131y\u0131z?<\/em>, \u00c7ev. Selim Karl\u0131tekin, K\u00fcre Kay\u0131nlar\u0131, 2016. <\/strong><\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Irmak G\u00fcltekin Uysal \u201cYa\u015fam\u0131m\u0131z\u0131n ilk deneyimleri \u2018hat\u0131rlanamaz ve unutulmazd\u0131r\u2019.\u201d D. Watt, sinirbilim uzman\u0131 \u201cHat\u0131rlanamaz ve unutulmaz\u201d ifadesi, ba\u015fta \u00e7o\u011fu ki\u015fiye anlams\u0131z gibi g\u00f6r\u00fcnmesi m\u00fcmk\u00fcn bir ifade olsa da ger\u00e7ekte i\u00e7erisinde pek \u00e7ok biyolojik, teorik ve klinik bilgiyi bar\u0131nd\u0131ran olduk\u00e7a kondanse bir ifadedir. Bir klinik psikolog neredeyse her seansta kar\u015f\u0131s\u0131ndakiyle hat\u0131rlanamaz ve unutulmaz olan\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015fer […]<\/p>\n","protected":false},"author":877,"featured_media":63037,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[9827,38,513,510],"tags":[9849,5856,8302,9848],"class_list":["post-63036","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-245-sayi","category-dergi-sayilari","category-kitapcil","category-surekli-bolumler","tag-beynimizle-ne-yapmaliyiz","tag-irmak-gultekin","tag-irmak-gultekin-uysal","tag-sevgi-neden-onemlidir"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t