{"id":63714,"date":"2024-11-29T22:39:22","date_gmt":"2024-11-29T19:39:22","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=63714"},"modified":"2024-11-29T22:39:22","modified_gmt":"2024-11-29T19:39:22","slug":"neksus-baglamdan-kacan-sorular","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2024\/11\/29\/neksus-baglamdan-kacan-sorular","title":{"rendered":"Neksus: Ba\u011flamdan ka\u00e7an sorular"},"content":{"rendered":"

Hasan Sel\u00e7uk Turan<\/strong><\/p>\n

Akademisyenler Harari\u2019nin eserlerindeki hatalara dikkat \u00e7ekti, bu yaz\u0131da yer verilecek ele\u015ftiri ve de\u011ferlendirmeler yakla\u015f\u0131m\u0131 ve tarz\u0131yla ilgili olabilir. Bir biliminsan\u0131ndan ziyade Harari, bir tarih\u00e7i-filozof olarak odakta olacak. \u00d6ncelikle Sapiens<\/em>\u2019te kaynaklar\u0131ndan al\u0131nt\u0131 yapmamas\u0131 nedeniyle yaln\u0131zca bir hik\u00e2ye anlat\u0131c\u0131s\u0131 \u201cstoryteller\u201d olmakla an\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftirilere nazaran Neksus<\/em>\u2019ta dipnotlar\u0131n\u0131 geni\u015fletti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Ancak 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n en \u00e7ok satan (d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda yakla\u015f\u0131k 50 milyon) olmakla kalmay\u0131p en \u00e7ok okunan ve tart\u0131\u015f\u0131lan yazar\u0131 da olmay\u0131 ba\u015faran Yuval Noah Harari, bilgi sorununu ele ald\u0131\u011f\u0131 yeni kitab\u0131 Neksus<\/em>\u2019ta s\u00fcrekli ilerleyen bir imaj \u00e7izse de bir\u00e7ok noktada kendini tekrarl\u0131yor. \u00d6rne\u011fin takip\u00e7isi olmaya \u00e7ok da l\u00fczum olmadan art\u0131k bir\u00e7o\u011fumuz biliyor; Harari, belirsiz ve yumu\u015fak sonu\u00e7lara var\u0131r ve bu da onun derin sularda y\u00fczmekten ka\u00e7\u0131nd\u0131\u011f\u0131 anlam\u0131na gelir.<\/p>\n

2018\u2019de 21. Y\u00fczy\u0131l \u0130\u00e7in 21 Ders<\/em> kitab\u0131 \u00f6ncesi yapt\u0131\u011f\u0131m r\u00f6portajda ona bir \u00e7e\u015fit \u201ctarihin sonu\u201d anlat\u0131m\u0131 yap\u0131p yapmad\u0131\u011f\u0131n\u0131 sormaya \u00e7al\u0131\u015fm\u0131\u015ft\u0131m (Bkz. #tarih <\/em>53. Say\u0131.<\/em>\u00a0 https:\/\/tarihdergi.com\/ozel-roportaj-21-yuzyilin-en-populer-tarihcisi-anlatiyor\/). Zira, Homo Deus<\/em> kitab\u0131nda teknolojinin insan t\u00fcr\u00fcn\u00fc yeniden yap\u0131land\u0131rmas\u0131yla homo sapiens<\/em> t\u00fcr\u00fcn\u00fcn ortadan kalkaca\u011f\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6r\u00fcyordu. Gayem, iki y\u00f6nl\u00fcyd\u00fc, birincisi elbette Fukuyama\u2019ya bir at\u0131f, ikincisi ise Harari\u2019nin de ismini ta\u015f\u0131d\u0131\u011f\u0131 Nuh peygambere at\u0131ft\u0131. Yazar, burada yaln\u0131z onun gemisine binenlerin kurtulaca\u011f\u0131 bir \u201cson\u201d mu tarif ediyordu?<\/p>\n

Harari, soruma tarihin sonunu ve insanl\u0131\u011f\u0131n ortadan kalkmas\u0131n\u0131 \u00f6ng\u00f6ren \u00e7o\u011fu insan\u0131n, herkesin \u00f6lece\u011fi bir n\u00fckleer sava\u015f gibi b\u00fcy\u00fck felaketler d\u00fc\u015f\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc, kendisinin ise b\u00f6yle d\u00fc\u015f\u00fcnmeyip insanl\u0131\u011f\u0131n, kademeli bir de\u011fi\u015fim s\u00fcrecinin sonucunda yok olaca\u011f\u0131na inand\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyerek yan\u0131t vermi\u015fti. Bu ka\u00e7amak bir yan\u0131t olabilirdi. Sorumun ikinci y\u00fcz\u00fc belki olmasa da Fukuyama\u2019n\u0131n tezine i\u015faret eden y\u00fcz\u00fc a\u00e7\u0131kt\u0131. Harari, yakla\u015f\u0131k 30 y\u0131l sonra yeniden insanl\u0131k tarihi hakk\u0131nda liberal bir okuma yapm\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnmek istemiyordu.<\/p>\n

Dahas\u0131 kitab\u0131nda yeni t\u00fcr\u00fcn ise bilim ve sanat y\u00fck\u00fcnden kurtulaca\u011f\u0131n\u0131 ifade ediyordu. Bu \u00f6ng\u00f6r\u00fc \u00f6zellikle son iki y\u0131ld\u0131r ChatGPT ile geni\u015f internet kullan\u0131c\u0131s\u0131n\u0131n hizmetine a\u00e7\u0131lan yapay zek\u00e2 yava\u015f yava\u015f becerilerimizi i\u015fgal ederken \u00f6nemli hale geliyor. Nitekim insanlar\u0131n yapay zek\u00e2 destekli sohbet robotlar\u0131n\u0131 en \u00e7ok ne ama\u00e7la kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 inceleyen bir Washington Post<\/em> ara\u015ft\u0131rmas\u0131na g\u00f6re yarat\u0131c\u0131 yazarl\u0131k ve rol yapma ilk s\u0131rada, ev \u00f6devlerine yard\u0131m ikinci s\u0131rada geliyor (Bkz. Aposto: \u201c\u0130nsanlar yapay zekaya ne soruyor? Cevaplar \u015fa\u015f\u0131rt\u0131c\u0131 de\u011fil\u201d https:\/\/aposto.com\/s\/insanlar-yapay-zekaya-ne-soruyor-cevaplar-sasirtici-degil).<\/p>\n

Harari de r\u00f6portaj\u0131m\u0131zda insan zihninin ger\u00e7ek potansiyelini tam olarak anlamadan, yeni g\u00fc\u00e7lerimizi insanlar\u0131 de\u011fi\u015ftirmek i\u00e7in kullanabilmemiz tehlikesine dikkat \u00e7ekiyordu. Bizlerin, temel ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re de\u011fil, esas olarak ekonomik ve insan yeteneklerini politik sistemin acil ihtiya\u00e7lar\u0131na g\u00f6re geli\u015ftirmeye yatk\u0131n oldu\u011fumuzu ileri s\u00fcr\u00fcyordu.<\/p>\n

Peki biz okurlar, Harari\u2019nin iyimser ya da k\u00f6t\u00fcmser bir yakla\u015f\u0131m sergiledi\u011fini s\u00f6yleyebilir miyiz? Yine kitaplar\u0131n\u0131 okuyanlar aras\u0131nda onun bu iki kamptan birinde yer ald\u0131\u011f\u0131n\u0131 dillendiren epeyce yetkin insan var. Kitab\u0131n -teknofobiye ya da teknofiliye kap\u0131lmadan yaz\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131lsa da- okuyucu \u00fczerinde estirdi\u011fi havan\u0131n karamsar oldu\u011funu s\u00f6ylemek m\u00fcmk\u00fcn. Ancak Harari, bir biliminsan\u0131ndan \u00e7ok milenyumun bir gurusu gibi davran\u0131yor.<\/p>\n

Kendi tarihinden ka\u00e7amaz; insanl\u0131\u011f\u0131n Rift Vadisi\u2019nden Silikon Vadisi\u2019ne geli\u015fimini kutlad\u0131\u011f\u0131 Sapiens<\/em> kitab\u0131 Barak Obama, Bill Gates ve Mark Zuckerberg gibi s\u00fcperstarlar taraf\u0131ndan alk\u0131\u015fland\u0131\u011f\u0131nda o da bu tebrikleri vakarla kar\u015f\u0131lad\u0131. Homo Deus<\/em> kitab\u0131, marj\u0131 geni\u015fletmeyince \u00fc\u00e7lemesinin sonuncusunda \u00e7\u0131t\u0131r i\u00e7eriklerin cazibesini aratmayan ba\u015fl\u0131kla d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda milyonlarca okura \u201cders\u201d vermeye haz\u0131r oldu\u011funu duyurdu.<\/p>\n

Harari, nas\u0131l biri?
\n<\/em><\/strong>Harari\u2019nin ger\u00e7ek k\u0131ymeti, bir bile\u015fen olarak i\u00e7erdi\u011fi unsurlarda, sahip oldu\u011fu miza\u00e7ta (Arap\u00e7a kelime k\u00f6k\u00fcyle kar\u0131\u015f\u0131m, kompozisyon) gizli olabilir.<\/p>\n

– 29 ya\u015f\u0131ndayken, Kud\u00fcs \u0130brani \u00dcniversitesi\u2019nde orta\u00e7a\u011f askeri tarihi konusunda uzmanla\u015fm\u0131\u015f bir \u00f6\u011fretim g\u00f6revlisiydi, ilk akademik \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131n\u0131 Ha\u00e7l\u0131 ordusuna hizmet eden hafif s\u00fcvariler olan T\u00fcrkopoller \u00fczerine yapm\u0131\u015ft\u0131. Bu ba\u015flang\u0131ca bir anlamda oryantalist bir d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc\u015f\u00fcn yans\u0131mas\u0131 denebilir miydi? Oryantalizm genellikle Bat\u0131\u2019n\u0131n Do\u011fu k\u00fclt\u00fcrlerini \u201cegzotik\u201d ve \u201cadeta ger\u00e7ek d\u0131\u015f\u0131\u201d bir bi\u00e7imde temsil etmesine dayan\u0131r, T\u00fcrkopoller hem kendi k\u00fclt\u00fcrel kimliklerine sahipti (T\u00fcrk veya T\u00fcrkmen k\u00f6kenli) hem de Bat\u0131 toplumlar\u0131yla k\u00fclt\u00fcrel etkile\u015fim i\u00e7inde bulunan topluluklard\u0131. Bunun onlar\u0131 olduk\u00e7a egzotik yapt\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Ha\u00e7l\u0131 Seferleri s\u0131ras\u0131nda Do\u011fu\u2019nun (\u00f6zellikle T\u00fcrklerin) ve Bat\u0131\u2019n\u0131n askeri stratejilerinin birle\u015ftirilmesi, Bat\u0131l\u0131lar\u0131n Do\u011fu\u2019yu anlamland\u0131rma bi\u00e7imlerini etkileyen bir s\u00fcre\u00e7ti ve bu s\u00fcre\u00e7 belirli bir oryantalist bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131n\u0131n izlerini ta\u015f\u0131yabilirdi.<\/p>\n

– S\u0131k s\u0131k dile getirdi\u011fi \u00fczere T\u00fcfek, Mikrop ve \u00c7elik<\/em>\u2019in yazar\u0131 Jared Diamond\u2019un tarz\u0131ndan esinlenmi\u015fti.<\/p>\n

– Yahudi k\u00f6kenine kar\u015f\u0131 ikna olmu\u015f bir ateist, milliyet\u00e7ilik kar\u015f\u0131tl\u0131\u011f\u0131n\u0131n s\u0131k\u0131 bir savunucusudur. Vegand\u0131r ve hatta end\u00fcstriyel g\u0131dalara kar\u015f\u0131d\u0131r. Budizmin bir kolu olan Vipassana meditasyon fikrinin s\u0131k\u0131 s\u0131k\u0131ya ba\u011fl\u0131 bir m\u00fcrididir. Ayn\u0131 zamanda \u201cbilgi yayma ve ba\u011f\u0131\u015f yoluyla toplumsal etki yaratmaya\u201d \u00e7al\u0131\u015fan Sapienship \u00f6rg\u00fct\u00fcn\u00fcn de lideridir. E\u015fcinsel kimli\u011fi nedeniyle pek \u00e7ok kez d\u0131\u015flanm\u0131\u015f, ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 a\u015fk\u0131 bir ba\u015fka \u00fclkede (G\u00fcney K\u0131br\u0131s\u2019ta) evlilikle ta\u00e7land\u0131rmak zorunda kalm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

– 2011 y\u0131l\u0131nda, 35 ya\u015f\u0131nda Sapiens<\/em>\u2019in daha primitif bir versiyonu ile \u0130srail\u2019de en \u00e7ok satanlar listesine girmeyi ba\u015farm\u0131\u015ft\u0131r (Bu kitab\u0131, 2014 y\u0131l\u0131nda Birle\u015fik Krall\u0131k ve Amerika Birle\u015fik Devletleri\u2019nde piyasaya s\u00fcr\u00fcld\u00fckten sonra tam anlam\u0131yla patlama yapt\u0131).<\/p>\n

Neksus\u2019un s\u0131n\u0131rlar\u0131
\n<\/em><\/strong>Sapiens<\/em>\u2019ten tam 10 y\u0131l sonra Harari, bir geri d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcn e\u015fi\u011finde gibi. Neksus <\/em>kitab\u0131 da olduk\u00e7a ses getirdi.<\/p>\n

Yazar, yeni kitab\u0131nda var oldu\u011fu s\u00fcre boyunca kendisini geni\u015f bir bilgi a\u011f\u0131yla donatan, bilgiyi en \u00f6nde gelen ara\u00e7-gereci halinde kullanan insan\u0131n tarih i\u00e7inde nas\u0131l g\u00fc\u00e7 kazand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6steriyor. Bilginin temel amac\u0131n\u0131 bireyleri birbirine ba\u011flamak olarak tan\u0131ml\u0131yor. Kitab\u0131n\u0131n ad\u0131 da buradan geliyor: Neksus (Latince \u201cba\u011flant\u0131\u201d).<\/p>\n

Kitapta Harari\u2019nin kelimeleri ve ba\u011flamlar\u0131 yine ustaca kulland\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcyoruz. \u00d6rne\u011fin \u201cSilikon Perde\u201d anlat\u0131m\u0131: 20. y\u00fczy\u0131lda Demir Perde\u2019nin d\u00fcnya \u00fczerinde rakip g\u00fc\u00e7leri ay\u0131rmas\u0131 gibi, 21. y\u00fczy\u0131lda da silikon \u00e7iplerden ve bilgisayar kodlar\u0131ndan olu\u015fan bir Silikon Perde\u2019nin, yeni rakip g\u00fc\u00e7lerin aras\u0131na girebilece\u011fini, insan gruplar\u0131n\u0131 de\u011fil, t\u00fcm insanlar\u0131 yeni yapay zek\u00e2 efendilerinden ay\u0131rabilece\u011fini belirtiyor. Bu her ne kadar bir b\u00fcy\u00fck resim okuma \u00e7abas\u0131 gibi g\u00f6z\u00fckse de kitab\u0131n genelinde bu kadar objektif kal\u0131nm\u0131yor. Bir\u00e7ok yerde Hitler ve Stalin, Trump ve Marksizm, Brezilya ve \u00c7in birbirlerine kar\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

Yazar, ABD ve \u00c7in aras\u0131nda teknoloji alan\u0131nda bir \u201cso\u011fuk sava\u015f\u201d ya\u015fand\u0131\u011f\u0131n\u0131, her iki \u00fclkenin m\u00fcttefiklerine kar\u015f\u0131 di\u011ferinin teknolojilerine ba\u011f\u0131ml\u0131 olmamalar\u0131 i\u00e7in bask\u0131 yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131 belirtiyor. Bu durumun, d\u00fcnyay\u0131 dijital bloklara ay\u0131rd\u0131\u011f\u0131n\u0131 yapay zek\u00e2 devriminde \u00e7ok az \u00fclkenin \u00f6n planda oldu\u011funu vurguluyor.<\/p>\n

Harari kitap boyunca demokratik de\u011ferlerin dijital \u00e7a\u011fda nas\u0131l korunabilece\u011fine dair \u00f6nemli sorular ortaya atsa da, baz\u0131 a\u00e7\u0131lardan y\u00fczeysel ve pratikten uzak kal\u0131yor.<\/p>\n

Yine \u00f6rne\u011fin, merkezi olmayan bir veri yap\u0131s\u0131n\u0131n faydalar\u0131n\u0131 dile getiriyor. Shell ve BP gibi petrol devlerinin petrol \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 \u00fclkelere vergi \u00f6demeleri gibi, teknoloji devlerinin de veri \u00e7\u0131kard\u0131klar\u0131 \u00fclkelere vergi \u00f6demeleri gerekti\u011fi ifadesi ve \u015firketlere y\u00f6nelik hesap verebilirlik \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131 anlaml\u0131 iken, yine de bunlar \u015firketleri \u00e7ok rahats\u0131z edecek bir aray\u0131\u015f gibi g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Bu da kendisinin \u201cba\u015fta teknoloji sekt\u00f6r\u00fc olmak \u00fczere k\u00fcresel \u015firketlerin yetenekli bir oyuncusu\u201d oldu\u011fu ele\u015ftirilerini hakl\u0131 \u00e7\u0131kar\u0131yor. En basitinden bireylerin bu konuda ne t\u00fcr bir g\u00fc\u00e7 kullanabilece\u011fi ya da hangi mekanizmalar\u0131n devreye sokulmas\u0131 gerekti\u011fi yeterince belirli de\u011fil.<\/p>\n

\u00d6zg\u00fcr iradenin tamamen reddi ya da mutlakla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 ki\u015fisel sorumluluk ve ahlaki eylemler \u00fczerindeki etkilerini tart\u0131\u015fmaktan ka\u00e7\u0131n\u0131yor.<\/p>\n

Bilginin ger\u00e7eklikten daha \u00e7ok g\u00fcce yol a\u00e7t\u0131\u011f\u0131n\u0131, bilgeli\u011fe ise nadiren ula\u015ft\u0131rabildi\u011fini savlayan Harari, insan \u0131rk\u0131n\u0131n yapay zek\u00e2 ile fl\u00f6rt\u00fcnde makine \u00f6\u011freniminin ger\u00e7e\u011fi manip\u00fcle etme kapasitesi ve sinsi tehlikelerine dikkat \u00e7ekiyor, bir\u00e7ok yerde otokratik ve\/veya totaliter buldu\u011fu rejimleri korkun\u00e7 olmakla ithaf ediyor.<\/p>\n

Kitab\u0131n\u0131n ard\u0131ndan Frans\u0131z haftal\u0131k dergi L\u2019Express<\/em>\u2019e yak\u0131n zamanda verdi\u011fi r\u00f6portaj\u0131nda insan\u0131n ne kadar \u00e7ok bilgiye sahip olursa o kadar \u00e7ok bilgi ve bilgelik biriktirdi\u011fini, ancak bilgilerin \u00e7o\u011funlu\u011funun ger\u00e7e\u011fi aramad\u0131\u011f\u0131n\u0131 vurgulayan Harari \u015f\u00f6yle diyor: \u201cPop\u00fclist vizyon bize ger\u00e7ek diye bir \u015feyin olmad\u0131\u011f\u0131n\u0131, \u00f6nemli olan\u0131n g\u00fc\u00e7 m\u00fccadelesi oldu\u011funu a\u00e7\u0131kl\u0131yor. \u0130nsanlar konu\u015furken ya da yazarken ger\u00e7e\u011fi s\u00f6ylemeye bile \u00e7al\u0131\u015fm\u0131yorlar, sadece daha fazla g\u00fc\u00e7 kazanmak i\u00e7in fikirleri manip\u00fcle ediyorlar. Bu vizyon sa\u011f pop\u00fclistlerin yan\u0131 s\u0131ra radikal sol taraf\u0131ndan da savunulmaktad\u0131r. Donald Trump ve Karl Marx bu noktada hemfikir. Bu vizyon son derece antidemokratiktir \u00e7\u00fcnk\u00fc medya, bilim, adalet gibi kurumlara olan t\u00fcm toplumsal g\u00fcveni yok eder; bunlar yaln\u0131zca g\u00fc\u00e7 kazanmaya y\u00f6nelik bir komplonun ara\u00e7lar\u0131 olacakt\u0131r.\u201d (Bkz. L\u2019Express<\/em>, internet sitesinde yay\u0131nland\u0131\u011f\u0131 tarih 10\/13\/2024, https:\/\/www.lexpress.fr\/idees-et-debats\/yuval-noah-harari-nos-connaissances-sont-mises-au-service-de-mythologies-parfois-delirantes-CKJM42WJ5FCGPKKZM4YN7GBTMY\/)<\/p>\n

Harari\u2019nin sorular\u0131 ve tart\u0131\u015fmalar\u0131, bilginin ba\u011flay\u0131c\u0131 g\u00fcc\u00fc kadar, bu g\u00fcc\u00fcn kullan\u0131m\u0131yla ilgili. \u00d6yleyse son kez ortaya yak\u0131c\u0131 bir soru atal\u0131m; yurtta\u015f\u0131n ya da \u00f6zel m\u00fclkiyetin\/egemen s\u0131n\u0131flar\u0131n korunup kollanmas\u0131na ve daha iyiye sevkine y\u00f6nelik bir icat olarak devletin; \u00e7e\u015fitli \u015fekillerde kaidesini (kitleleri) izlemesi ve ona y\u00f6nlendiricilik yapmas\u0131 m\u0131 daha ka\u00e7\u0131n\u0131las\u0131d\u0131r, lise \u00e7a\u011f\u0131ndaki \u00e7ocuklar\u0131n dahi internetin ve\/veya uyu\u015fturucunun dehlizlerinde kaybolup vah\u015fet i\u00e7inde yeti\u015fti\u011fi, eti\u011fin bir kenarda kald\u0131\u011f\u0131 bug\u00fcnler ve belki de yar\u0131nlar m\u0131?<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Hasan Sel\u00e7uk Turan Akademisyenler Harari\u2019nin eserlerindeki hatalara dikkat \u00e7ekti, bu yaz\u0131da yer verilecek ele\u015ftiri ve de\u011ferlendirmeler yakla\u015f\u0131m\u0131 ve tarz\u0131yla ilgili olabilir. Bir biliminsan\u0131ndan ziyade Harari, bir tarih\u00e7i-filozof olarak odakta olacak. \u00d6ncelikle Sapiens\u2019te kaynaklar\u0131ndan al\u0131nt\u0131 yapmamas\u0131 nedeniyle yaln\u0131zca bir hik\u00e2ye anlat\u0131c\u0131s\u0131 \u201cstoryteller\u201d olmakla an\u0131ld\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in ald\u0131\u011f\u0131 ele\u015ftirilere nazaran Neksus\u2019ta dipnotlar\u0131n\u0131 geni\u015fletti\u011fini g\u00f6r\u00fcyoruz. Ancak 21. y\u00fczy\u0131l\u0131n en […]<\/p>\n","protected":false},"author":598,"featured_media":63715,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[9947,38,513,510,511],"tags":[9960,2666],"class_list":["post-63714","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-248-sayi","category-dergi-sayilari","category-kitapcil","category-surekli-bolumler","category-yayin-dunyasi","tag-neksus","tag-yuval-noah-harari"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t