{"id":64364,"date":"2025-02-14T09:10:22","date_gmt":"2025-02-14T06:10:22","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=64364"},"modified":"2025-02-14T09:10:22","modified_gmt":"2025-02-14T06:10:22","slug":"marksizmin-kaynaklari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2025\/02\/14\/marksizmin-kaynaklari","title":{"rendered":"Marksizmin kaynaklar\u0131"},"content":{"rendered":"<p><strong>Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n<p>Marksizmin kaynaklar\u0131 meselesi tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda genellikle Lenin\u2019in \u201cMarksizmin \u00dc\u00e7 Kayna\u011f\u0131 ve \u00dc\u00e7 \u00d6\u011fesi\u201d adl\u0131 makalesine at\u0131f yap\u0131l\u0131r. Mart 1913 tarihli bu makalede Lenin, \u201cOnun (Marx\u2019\u0131n) \u00f6\u011fretisi, felsefenin, ekonomi politi\u011fin ve sosyalizmin en b\u00fcy\u00fck temsilcilerinin \u00f6\u011fretilerinin, dolays\u0131z ve do\u011frudan bir <em>devam\u0131<\/em> olarak do\u011fmu\u015ftur.\u201d diye yazar ve bu \u00f6\u011fretileri \u015f\u00f6yle s\u0131ralar: \u201cAlman felsefesi, \u0130ngiliz ekonomi politi\u011fi ve Frans\u0131z sosyalizminin temsil etti\u011fi, insanl\u0131\u011f\u0131n 19. y\u00fczy\u0131lda yaratt\u0131\u011f\u0131 en iyi \u00fcr\u00fcnlerin, me\u015fru miras\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.\u201d (V. I. Lenin, <em>Marx Engels Marksizm<\/em>, \u00c7ev. Vahap Erdo\u011fdu, Sol Yay\u0131nlar\u0131, \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc bask\u0131, Ankara 1997, s.83)<\/p>\n<p>Peki, bug\u00fcn Marksizmin kaynaklar\u0131 meselesini ele al\u0131rken Lenin\u2019in 112 y\u0131l \u00f6nce yapt\u0131\u011f\u0131 analizle yetinebilir miyiz? Bug\u00fcn konuyu nas\u0131l ve hangi kapsamda tart\u0131\u015fmal\u0131y\u0131z?<\/p>\n<p>Lenin\u2019in de makalesinde vurgulad\u0131\u011f\u0131 gibi, say\u0131lan kaynaklar \u201cinsanl\u0131\u011f\u0131n 19. y\u00fczy\u0131lda yaratt\u0131\u011f\u0131 en iyi \u00fcr\u00fcnler\u201ddir. Yani 19. y\u00fczy\u0131l ile s\u0131n\u0131rl\u0131d\u0131r. Makalenin yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131 tarih 1913\u2019t\u00fcr. Hen\u00fcz Sovyet Devrimi ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015fta \u00c7in devrimi olmak \u00fczere Asya, Afrika ve Latin Amerika\u2019da 20. y\u00fczy\u0131lda ger\u00e7ekle\u015fen sosyalist devrimler ve anti-emperyalist kurtulu\u015f hareketleri de ya\u015fanmam\u0131\u015ft\u0131r. Marksizm esas olarak 20. y\u00fczy\u0131ldaki bu b\u00fcy\u00fck devrimlerdeki y\u00fcz milyonlar\u0131n prati\u011fi ile Avrupa toplumlar\u0131n\u0131n s\u0131n\u0131r\u0131n\u0131 a\u015far ve k\u00fcreselle\u015fir. Marksizmin kaynaklar\u0131 meselesini 20. y\u00fczy\u0131l\u0131n ba\u015f\u0131ndan bug\u00fcne ya\u015fanan muazzam pratik g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nmadan de\u011ferlendirmenin eksik kalaca\u011f\u0131 a\u00e7\u0131kt\u0131r. Marx ve Engels\u2019in geli\u015ftirdi\u011fi kuram\u0131, sadece devrim ve sosyalizm modelleri a\u00e7\u0131s\u0131ndan de\u011fil d\u00fc\u015f\u00fcnsel kaynaklar\u0131 a\u00e7\u0131s\u0131ndan da \u201c19. y\u00fczy\u0131l Marksizmi\u201d olarak nitelemek yanl\u0131\u015f olmaz. K\u0131sacas\u0131 kaynaklar meselesinin kapsam\u0131 kat kat artm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n<p>En \u00f6nemlisi, bug\u00fcn, Marksist kuram\u0131n geni\u015f tarihsel ve d\u00fc\u015f\u00fcnsel s\u00fcre\u00e7ler i\u00e7indeki yerini, hangi geni\u015f toplumsal s\u00fcre\u00e7lerin halkas\u0131 (veya k\u00f6\u015fe ta\u015f\u0131) oldu\u011funu \u00e7ok daha kapsaml\u0131 bi\u00e7imde de\u011ferlendirebilecek bilgi birikimine\/derinli\u011fine sahibiz. Geldi\u011fimiz noktada Marksizmin kaynaklar\u0131n\u0131 19. y\u00fczy\u0131l Avrupa\u2019s\u0131n\u0131n doruk ak\u0131mlar\u0131yla s\u0131n\u0131rlamak fazlaca Avrupa-merkezci kal\u0131r ve Rusya steplerinden \u00c7in k\u0131rlar\u0131na, d\u00fcnyan\u0131n t\u00fcm halklar\u0131n\u0131n anti-kapitalist ve anti-emperyalist at\u0131l\u0131mlar\u0131na esin kayna\u011f\u0131 olabilmi\u015f bir kurama haks\u0131zl\u0131k anlam\u0131na gelir. Marksizm, \u00e7ok daha derin tarihsel s\u00fcre\u00e7ler ve t\u00fcm d\u00fcnya emek\u00e7ilerini kapsayacak \u00e7apta k\u00fcresel s\u00fcre\u00e7ler i\u00e7inde yer sahibidir.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p>Modernite s\u00fcrecine giren ve emek\u00e7i hareketlerinin ye\u015ferdi\u011fi her toplumun sosyalistleri, Marksist kuram\u0131, kendi tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel birikimlerinin ele\u015ftirisi ile yeniden \u00fcretmek zorundad\u0131r.<\/p>\n<p>Marksizm k\u00fcreselle\u015firken, kapsam\u0131 \u00e7ok daha geni\u015flemi\u015f, \u00e7ok farkl\u0131 damarlardan beslenmi\u015f ve i\u00e7eri\u011fi zenginle\u015fmi\u015ftir. Ba\u015far\u0131l\u0131 sosyalizm pratikleri (\u00f6zellikle Sovyet ve \u00c7in deneyleri) incelendi\u011finde bu durum net olarak saptanabilir. \u015e\u00f6yle de s\u00f6yleyebiliriz: Marksizmi kendi tarihsel ve k\u00fclt\u00fcrel birikimlerinin ele\u015ftirisi ile yeniden \u00fcretebilen, yerelle\u015ftirirken daha da evrenselle\u015ftiren pratikler ba\u015far\u0131ya ula\u015fabilmi\u015flerdir. Marksizmi bir dogma olarak kavrayan ve 19. y\u00fczy\u0131l Marksizmine tak\u0131l\u0131p kalan sosyalist ak\u0131mlar ise geli\u015fememi\u015fler, Avrupa-merkezcilik illetinden kurtulamam\u0131\u015flar, kendi emek\u00e7ileriyle birle\u015fememi\u015fler ve ba\u015far\u0131s\u0131z olmu\u015flard\u0131r.<\/p>\n<p>\u00dclkemiz ba\u011flam\u0131nda tart\u0131\u015fal\u0131m. T\u00fcrkiye\u2019de Marksist bir politik hareket ve fikir oda\u011f\u0131 geli\u015ftirmek isteyenler 19. y\u00fczy\u0131l Marksizmiyle yetinebilirler mi? Marksizmlerinin kayna\u011f\u0131 olarak sadece klasik Alman felsefesini, \u0130ngiliz ekonomi politi\u011fini ve Frans\u0131z sosyalizmini g\u00f6stererek T\u00fcrkiye emek\u00e7ileriyle birle\u015febilirler mi? Hatta Sovyet, \u00c7in veya K\u00fcba pratiklerinin \u00e7\u0131kar\u0131mlar\u0131yla T\u00fcrkiye\u2019ye \u00f6zg\u00fc bir Marksizm olu\u015fturulabilir mi? Kesinlikle olanaks\u0131zd\u0131r. T\u00fcrkiye\u2019de \u0130slam\u2019la, Osmanl\u0131yla, T\u00fcrk-\u0130slam senteziyle hesapla\u015fmadan, Kemalizmi ve T\u00fcrkiye\u2019nin modernite birikimini dam\u0131tmadan, hatta tarihimizdeki halk isyanlar\u0131n\u0131 miras almadan bir Marksist kuram ve ba\u015far\u0131l\u0131 bir sosyalist politik hareket geli\u015ftirilemez. B\u00f6yle bir y\u00f6nelim Marksizmi yerelle\u015ftirmek veya millile\u015ftirmek de\u011fildir; tam tersine evrenselle\u015ftirilmesine T\u00fcrkiye\u2019den katk\u0131 yapmak anlam\u0131na gelir. Bizim Marksizmimiz ne 19. y\u00fczy\u0131l Marksizmiyle ne de onun kaynaklar\u0131yla yetinebilir. Bunlara ek olarak kendi toplumumuzun tarihiyle ve k\u00fclt\u00fcrel birikimiyle de hesapla\u015fmam\u0131z ve ele\u015ftirerek a\u015fmam\u0131z gerekir. B\u00f6yle bir perspektif geli\u015ftirilemezse, gericilerin Marksizmi \u201cyabanc\u0131 ideoloji\u201d olarak niteleyen sald\u0131r\u0131lar\u0131n\u0131n \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ilemez. \u00d6rne\u011fin bug\u00fcn kimse -sosyalizm geri \u00e7ekilmi\u015f dahi olsa- Rusya\u2019da, \u00c7in\u2019de, K\u00fcba\u2019da vb. Marksizmi \u201cyabanc\u0131 ideoloji\u201d olarak niteleyemez, b\u00f6yleleri \u00e7\u0131ksa dahi ciddiye al\u0131nmaz; ama T\u00fcrkiyeli sosyalistler olarak hen\u00fcz bu noktada de\u011filiz.<\/p>\n<p>Marksizm i\u015fte b\u00f6yle bir d\u00fc\u015f\u00fcnsel ve toplumsal yeniden \u00fcretim prati\u011fi i\u00e7inde, farkl\u0131 kaynaklardan da beslenerek \u00e7e\u015fitlenmi\u015f ve zenginle\u015fmi\u015ftir. B\u00f6ylece Avrupa-merkezcilikten kurtulabilmi\u015f ve k\u00fcreselle\u015febilmi\u015ftir. 20. y\u00fczy\u0131l pratikleri ve bu pratiklerden \u00e7\u0131kan d\u00fc\u015f\u00fcnsel birikim Marksizme yap\u0131lan gen\u00e7lik a\u015f\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p>\u0130ki y\u00fczy\u0131l boyunca t\u00fcm d\u00fcnyaya yay\u0131lan bunca emek\u00e7i prati\u011finden sonra, bu pratiklere y\u00f6n veren Marksist kuram\u0131, farkl\u0131 toplumlar\u0131n tarihsel birikimlerinin dam\u0131t\u0131ld\u0131\u011f\u0131 \u00e7ok daha geni\u015f toplumsal s\u00fcre\u00e7lerin bir halkas\u0131 olarak konumland\u0131rabiliriz.<\/p>\n<p>Marksizm bir modernite ak\u0131m\u0131d\u0131r, modernite s\u00fcrecinin dinamikleri sonucunda ortaya \u00e7\u0131km\u0131\u015ft\u0131r. Modernite s\u00fcrecini, burjuva modernitesiyle veya genel anlamda Avrupa-Bat\u0131 modernitesiyle s\u0131n\u0131rlam\u0131yoruz elbette. Modernite hareketi ve d\u00fc\u015f\u00fcncesinin, belli tarihsel ko\u015fullar\u0131n olu\u015fmas\u0131yla ilk kez Avrupa\u2019da \u015fekillenmi\u015f olmas\u0131 bir tarihsel olgudur; ama \u00f6zellikle 20. y\u00fczy\u0131lla birlikte Avrupa\u2019dan \u00e7ok daha geni\u015f ve farkl\u0131 co\u011frafyalar, \u00e7ok daha geni\u015f kitleler, kendilerine \u00f6zg\u00fc yollarla bu s\u00fcrece kat\u0131lm\u0131\u015ft\u0131r. Ba\u015fta Sovyet ve \u00c7in devrimleri olmak \u00fczere sosyalist devrimler, anti-emperyalist kurtulu\u015f hareketleri, t\u0131pk\u0131 \u0130ngiliz, Amerikan, Frans\u0131z, Alman vb. demokratik devrimleri gibi modernite at\u0131l\u0131mlar\u0131d\u0131r. Hepsinde kendilerine \u00f6zg\u00fc nitelikler, izledikleri farkl\u0131 yollar, farkl\u0131 s\u0131n\u0131flar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 vard\u0131r ama geni\u015f s\u00fcre\u00e7 perspektifiyle ele al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda hepsi \u201cmodernite devrimleri\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda toplanabilirler. Marksizm, hem Bat\u0131\u2019da burjuvazi taraf\u0131ndan -deyim yerindeyse- el konulmu\u015f modernite s\u00fcrecine sahip \u00e7\u0131karak onu geli\u015ftiren esas ak\u0131m olmas\u0131, hem de Do\u011fu modernitesinin ba\u015fat ideolojisi olmas\u0131 dolay\u0131s\u0131yla geni\u015f modernite s\u00fcreci i\u00e7inde \u00f6zel ve \u00f6nc\u00fc bir role sahiptir. Bunu \u015furadan da anl\u0131yoruz: Marksizmin ve sosyalist hareketlerin geri \u00e7ekildi\u011fi g\u00fcn\u00fcm\u00fczde, sadece sosyalizmin de\u011fil modernite s\u00fcrecinin de kesintiye u\u011frad\u0131\u011f\u0131, d\u00fcnyan\u0131n hem Bat\u0131\u2019da hem de Do\u011fu\u2019da kimilerinin -abart\u0131l\u0131 da olsa- \u201cyeni orta\u00e7a\u011f\u201d veya \u201ctekno-orta\u00e7a\u011f\u201d diye niteledi\u011fi, benim \u201cba\u015f\u0131bo\u015f modernite\u201d olarak tan\u0131mlad\u0131\u011f\u0131m bir ara s\u00fcrece evrildi\u011fi g\u00f6r\u00fcl\u00fcyor. Ayr\u0131 bir tart\u0131\u015fma ba\u015fl\u0131\u011f\u0131d\u0131r ama de\u011finmeden ge\u00e7meyelim: bug\u00fcn esas olarak burjuva modernitesinin \u00e7\u00f6kmeye ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 bir d\u00f6neme giriyoruz.<\/p>\n<p>Konumuza d\u00f6nersek, Marksizmi t\u00fcm d\u00fcnya toplumlar\u0131na yay\u0131lm\u0131\u015f geni\u015f modernite s\u00fcrecinin bir halkas\u0131 olarak kavrad\u0131\u011f\u0131m\u0131zda kaynaklar meselesinin de o kapsamda ele al\u0131nmas\u0131n\u0131n gereklili\u011fi a\u00e7\u0131kl\u0131\u011fa kavu\u015fur.<\/p>\n<p style=\"text-align: center;\">***<\/p>\n<p>Sosyalist kuram sadece burjuvaziyi devirmek ve kapitalizmi a\u015fmak ile s\u0131n\u0131rl\u0131 de\u011fildir. S\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131ktan ve t\u00fcm toplumsal e\u015fitliksizliklerden kurtulma (uygarl\u0131ktan kurtulma) ideolojisidir. Bunu, 70 g\u00fcnl\u00fck Paris Kom\u00fcn\u00fc prati\u011fini saymazsak hi\u00e7bir sosyalizm deneyimi bulunmayan Marx ve Engels de ilkesel olarak ortaya koymu\u015flard\u0131: Proletarya kendisiyle birlikte t\u00fcm s\u0131n\u0131flar\u0131 ortadan kald\u0131racak, s\u0131n\u0131fs\u0131z toplumu kuracakt\u0131r. Gelece\u011fe ili\u015fkin \u201ckom\u00fcnizme ula\u015fmak\u201d olarak adland\u0131r\u0131lan bu s\u00fcreci geriye do\u011fru da i\u015fletebiliriz. S\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131\u011fa ve ezilmi\u015fli\u011fe kar\u015f\u0131 tarih boyunca verilmi\u015f t\u00fcm m\u00fccadeleler ve halk isyanlar\u0131, sonu\u00e7lar\u0131 ne olursa olsun modernite birikiminin (k\u00f6ken anlam\u0131nda) par\u00e7as\u0131d\u0131rlar ve Marksizmin uzak kaynaklar\u0131n\u0131 olu\u015ftururlar.<\/p>\n<p>B\u00fct\u00fcn halk isyanlar\u0131 ve sosyal devrimler i\u00e7lerinde derin bir tarihsel potansiyel ta\u015f\u0131rlar. Bu potansiyel, her t\u00fcrl\u00fc s\u00f6m\u00fcr\u00fcye, ezilmi\u015fli\u011fe, e\u015fitsizli\u011fe kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kmay\u0131 ve ortadan kald\u0131rmay\u0131 i\u00e7erir. \u00c7o\u011funun sonu\u00e7lar\u0131 b\u00f6yle olsa da hi\u00e7biri gelsin ba\u015fka bir s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc s\u0131n\u0131f egemen olsun diye yap\u0131lmaz. Her b\u00fcy\u00fck toplumsal devrim (modernite devrimi), i\u00e7inde tohum olarak uygarl\u0131ktan (s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131ktan) kopu\u015fu bar\u0131nd\u0131r\u0131r. Her halk isyan\u0131 i\u00e7inde bir \u201ckom\u00fcnizm potansiyeli\u201d ta\u015f\u0131r.<\/p>\n<p>Uygarl\u0131k tarihi egemenler a\u00e7\u0131s\u0131ndan yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda her t\u00fcrden s\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fcn\u00fcn yap\u0131p ettikleridir. Ama tarihi s\u0131n\u0131f m\u00fccadeleleri tarihi olarak okursak, ki Marksizm bunu \u00f6nerir, uygarl\u0131k tarihi s\u00f6m\u00fcr\u00fclenlerin ve ezilenlerin s\u0131n\u0131fl\u0131l\u0131ktan (yani uygarl\u0131ktan) kopma ve kurtulma hedefinin tarihi olarak da yaz\u0131labilir. Marksizm b\u00fct\u00fcn bu m\u00fccadelelerin miras\u00e7\u0131s\u0131d\u0131r.<\/p>\n<p>Sonu\u00e7 olarak diyebiliriz ki, yaz\u0131m\u0131z\u0131n ba\u015f\u0131nda s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz Lenin\u2019in makalesinde \u00f6zetlenen \u201c19. y\u00fczy\u0131l Marksizmi\u201d, g\u00fcn\u00fcm\u00fcz Marksizminin kaynaklar\u0131ndan sadece biridir.<\/p>\n<p>NOT: Bu yaz\u0131 <em>Bilim ve Gelecek<\/em> dergisinin Mart say\u0131s\u0131nda yay\u0131mlanacak olan geni\u015f makalenin \u00f6zeti.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Ender Helvac\u0131o\u011flu Marksizmin kaynaklar\u0131 meselesi tart\u0131\u015f\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda genellikle Lenin\u2019in \u201cMarksizmin \u00dc\u00e7 Kayna\u011f\u0131 ve \u00dc\u00e7 \u00d6\u011fesi\u201d adl\u0131 makalesine at\u0131f yap\u0131l\u0131r. Mart 1913 tarihli bu makalede Lenin, \u201cOnun (Marx\u2019\u0131n) \u00f6\u011fretisi, felsefenin, ekonomi politi\u011fin ve sosyalizmin en b\u00fcy\u00fck temsilcilerinin \u00f6\u011fretilerinin, dolays\u0131z ve do\u011frudan bir devam\u0131 olarak do\u011fmu\u015ftur.\u201d diye yazar ve bu \u00f6\u011fretileri \u015f\u00f6yle s\u0131ralar: \u201cAlman felsefesi, \u0130ngiliz ekonomi politi\u011fi [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":64365,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[5247,4559,10054],"class_list":["post-64364","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-ender-helvacioglu","tag-marksizmin-kaynaklari","tag-marksizmin-uc-kaynagi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64364","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=64364"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64364\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/64365"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=64364"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=64364"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=64364"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}