{"id":64740,"date":"2025-04-04T10:19:37","date_gmt":"2025-04-04T07:19:37","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=64740"},"modified":"2025-04-04T10:19:37","modified_gmt":"2025-04-04T07:19:37","slug":"turkiye-modernitesinin-ozgunlugu","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2025\/04\/04\/turkiye-modernitesinin-ozgunlugu","title":{"rendered":"T\u00fcrkiye modernitesinin \u00f6zg\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

T\u00fcrkiye modernitesinin kendine \u00f6zg\u00fc baz\u0131 nitelikleri var.<\/p>\n

– Modernitenin anavatanlar\u0131 say\u0131lan Avrupa ve ABD ile Bat\u0131 taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f Kanada ve Avustralya d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00fclkeler aras\u0131nda modernite birikimi en g\u00fc\u00e7l\u00fc olanlardan biri T\u00fcrkiye. Buradaki \u00f6l\u00e7\u00fct sadece ekonomik geli\u015fmi\u015flik, sanayile\u015fme d\u00fczeyi ve kapitalist yolda ilerlemi\u015f olmak de\u011fil. Esas \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcm\u00fcz modernite de\u011ferlerinin ve normlar\u0131n\u0131n (parlamento, se\u00e7me-se\u00e7ilme hakk\u0131, insan haklar\u0131, kad\u0131n haklar\u0131, hukuk d\u00fczeni vb.) toplumsal olarak ne kadar benimsendi\u011fi ve i\u00e7selle\u015ftirildi\u011fi.<\/p>\n

Modernite at\u0131l\u0131mlar\u0131n\u0131 esas olarak sosyalizm ile yapm\u0131\u015f Rusya, \u00c7in gibi b\u00fcy\u00fck \u00e7apl\u0131 \u00fclkelerden, Japonya gibi kapitalizm trenine son anda atlam\u0131\u015f olanlardan bile daha derin modernite birikimi oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir T\u00fcrkiye\u2019nin; en az\u0131ndan onlarla yar\u0131\u015fabilir. \u0130slam \u00fclkeleri i\u00e7inde ise bir modernite kalesidir T\u00fcrkiye.<\/p>\n

Bu 150 y\u0131ll\u0131k toplumsal birikimi ve cumhuriyet devrimleriyle yapt\u0131\u011f\u0131m\u0131z b\u00fcy\u00fck at\u0131l\u0131m\u0131 zaman zaman unutuyor ve karamsarl\u0131\u011fa d\u00fc\u015febiliyoruz. Ama i\u015fte bug\u00fcn oldu\u011fu gibi bu birikim kendini kritik d\u00f6neme\u00e7lerde an\u0131msat\u0131yor, a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131n\u0131 koyuyor ve hepimize umut a\u015f\u0131l\u0131yor.<\/p>\n

– \u0130kincisi, T\u00fcrkiye\u2019de modernitenin b\u00fcy\u00fck sorular\u0131 h\u00e2l\u00e2 bir tart\u0131\u015fma konusu, hen\u00fcz nokta konulmu\u015f de\u011fil. Modernite s\u00fcrecini t\u00fcm s\u0131cakl\u0131\u011f\u0131yla ya\u015f\u0131yoruz. Dolay\u0131s\u0131yla diri ve istim \u00fczerinde bir modernitemiz var bizim. T\u00fcrkiye modernitesi, \u00e7o\u011fu Bat\u0131 \u00fclkesinde oldu\u011fu gibi hen\u00fcz m\u00fczelik de\u011fil, tarih de\u011fil; arazide sava\u015f\u0131yor. Cumhuriyetin kazan\u0131mlar\u0131 ile Mustafa Kemal ve al y\u0131ld\u0131zl\u0131 bayrak gibi (hatta Nam\u0131k Kemal, Tevfik Fikret gibi) simgeleri h\u00e2l\u00e2 m\u00fccadelenin \u00f6n saflar\u0131nda, cephede sava\u015f\u0131yorlar. T\u00fcrkiye halk\u0131 gericili\u011fe kar\u015f\u0131 bir m\u00fccadeleye at\u0131ld\u0131\u011f\u0131 zaman yine bu simgelere ba\u015fvuruyor, onlar\u0131 bayrak ediniyor. D\u00fcnyada \u201cCromwell\u201din askerleriyiz\u201d, \u201cRobespierre\u2019in askerleriyiz\u201d, \u201cGeorge Washington\u2019un askerleriyiz\u201d diye bir slogan (\u015fimdilik!) yok (Hatta \u201cB\u00fcy\u00fck Petro\u2019nun ve Katerina\u2019n\u0131n askerleriyiz\u201d, \u201cSun Yat Sen\u2019in askerleriyiz\u201d diye sloganlar da yok. Ama neyse ki onlar\u0131n h\u00e2l\u00e2 arazide olan Lenin\u2019leri ve Mao\u2019lar\u0131 var); ama \u201cMustafa Kemal\u2019in askerleriyiz\u201d diye bir slogan var, hem de halk m\u00fccadelelerinde, barikatlarda, t\u00fcm bask\u0131lara ve tedbirlere kar\u015f\u0131n harp okullar\u0131nda\u2026 Mustafa Kemal, modernite m\u00fczesinin nadide bir k\u00f6\u015fesinde durmuyor, sava\u015f\u0131yor h\u00e2l\u00e2!<\/p>\n

Modernite at\u0131l\u0131m\u0131 simgelerinin h\u00e2l\u00e2 m\u00fczeye kald\u0131r\u0131lmam\u0131\u015f olmas\u0131n\u0131n bir gerilik oldu\u011fu d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fclebilir. Geni\u015f s\u00fcre\u00e7lere \u00e7izgisel ve d\u00fcz bir mant\u0131kla bakarsak bu tespit do\u011fru gibi g\u00f6z\u00fckebilir. Ama d\u00fcnyan\u0131n bug\u00fcn ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 s\u00fcre\u00e7 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda bu \u201cgeri kalm\u0131\u015fl\u0131k\u201d bir ilerilik anlam\u0131na geliyor (diyalektik!). Modernitenin anavatanlar\u0131nda dahi geri \u00e7ekildi\u011fi ko\u015fullarda, biz modernitemizi m\u00fczelerde aramak zorunda kalm\u0131yoruz; bizimkiler yan\u0131 ba\u015f\u0131m\u0131zda.<\/p>\n

Tamamlanmam\u0131\u015f olmak, tehlikede olmak ve dolay\u0131s\u0131yla diri olmak bir \u00fcst\u00fcnl\u00fckt\u00fcr bug\u00fcn; T\u00fcrkiye modernitesinin \u00fcst\u00fcnl\u00fc\u011f\u00fc\u2026 Cromwell\u2019i, Robespierre\u2019i, George Washington\u2019\u0131 ara ki bulas\u0131n (emin olun bulmak zorunda kalacaklar); kim bilir nerede, hangi m\u00fczede\u2026 Ama Mustafa Kemal T\u00fcrkiye\u2019nin sokaklar\u0131nda, meydanlar\u0131nda, yan\u0131m\u0131zda\u2026 Hatta \u015funu bile s\u00f6yleyebiliriz: Cromwell, Robespierre, George Washington bizim sokaklar\u0131m\u0131zda hayat bulabilir ancak, Mustafa Kemal ile kol kola. Marx, Engels, Lenin ve Mao\u2019nun da bizim sokaklara iltica etmeleri yak\u0131nd\u0131r.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 T\u00fcrkiye modernitesinin m\u00fczelik olmamas\u0131 bir gerilik de\u011fil \u00fcst\u00fcnl\u00fckt\u00fcr bug\u00fcn ve bu d\u00fcnya \u00e7ap\u0131nda bir \u00f6neme sahiptir.<\/p>\n

– Modernite, anavatanlar\u0131nda, art\u0131k temizlenemeyecek \u00f6l\u00e7\u00fcde kirlendi. Amerikan yerlilerine kar\u015f\u0131 soyk\u0131r\u0131m, yeniden hortlat\u0131lan k\u00f6lecilik, s\u00f6m\u00fcrgecilik, vah\u015fi kapitalizm, emperyalizm, fa\u015fizm, Nazizm, milyonlarca insan\u0131n ya\u015fam\u0131n\u0131 kaybetti\u011fi payla\u015f\u0131m sava\u015flar\u0131 vb. modernitenin bu burjuva versiyonunu \u00e7\u00fcr\u00fctt\u00fc. T\u00fcrkiye modernitesi de pir\u00fcpak de\u011fil; 12 Mart\u2019\u0131, 12 Eyl\u00fcl\u2019\u00fc, Do\u011fu\u2019daki kirli sava\u015f\u0131 g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak\u2026 Ama Bat\u0131\u2019daki kadar kirli ve \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f de\u011fil. Dahas\u0131 bu kirlerin faturas\u0131, T\u00fcrkiye modernitesinin at\u0131l\u0131m d\u00f6nemine (yani gen\u00e7 cumhuriyet ve Atat\u00fcrk d\u00f6nemine) fatura edilmedi; tam tersine pre-modern e\u011filimli T\u00fcrk sa\u011f\u0131na fatura edildi. Bu nedenle kimse \u201cMenderes\u2019in, Demirel\u2019in, Kenan Evren\u2019in, \u00d6zal\u2019\u0131n askerleriyiz\u201d demiyor; onlar modernitenin simgeleri olarak g\u00f6r\u00fclm\u00fcyorlar. Dolay\u0131s\u0131yla T\u00fcrkiye modernitesi nispeten temizdir ve bu nedenle h\u00e2l\u00e2 diridir ve simgeleri arazidedir.<\/p>\n

D\u00fcnyada ba\u015fka b\u00f6yle bir \u00fclke var m\u0131d\u0131r? Belki \u00c7in; orada da Sun Yat Sen ve Mao h\u00e2l\u00e2 ayakta. Gelecekte eminim modernitesini an\u0131msayan toplumlar artacakt\u0131r; ama \u015fimdilik ba\u015fka bir \u00fclke akl\u0131ma gelmedi (k\u00fc\u00e7\u00fck \u00f6l\u00e7ekli bir \u00fclke ama K\u00fcba\u2019y\u0131 da anmadan ge\u00e7meyelim). Bu nedenle T\u00fcrkiye modernitesi, hen\u00fcz fethedilememi\u015f az say\u0131da moderniteden biridir ve aya\u011fa kalkm\u0131\u015f haliyle d\u00fcnya modernitesinin de \u00f6nc\u00fcs\u00fcd\u00fcr. T\u00fcrkiye\u2019deki istim \u00fczerindeki halk hareketi d\u00fcnyadaki mevcut pre-modern e\u011filimleri bile tersine d\u00f6nd\u00fcrebilecek potansiyele sahiptir.<\/p>\n

– Temel bir \u00f6zellik de T\u00fcrkiye modernite ak\u0131m\u0131n\u0131n T\u00fcrk devleti veya T\u00fcrk burjuvazisi kanal\u0131yla de\u011fil T\u00fcrkiye halk\u0131 ve emek\u00e7ileri kanal\u0131yla ye\u015fermesi ve geli\u015fmesidir (\u00c7in\u2019den fark\u0131m\u0131z bu). T\u00fcrkiye modernitesi bir halk hareketidir ve a\u015fa\u011f\u0131dan yukar\u0131yad\u0131r. Bu bir avantaj m\u0131d\u0131r yoksa dezavantaj m\u0131, kestirmek g\u00fc\u00e7; belki ikisi birden\u2026<\/p>\n

T\u00fcrkiye modernitesinin -\u015fimdilik- silahl\u0131 g\u00fcc\u00fc, devlet g\u00fcc\u00fc ve b\u00fcy\u00fck sermayesi yok (dezavantaj). Ama m\u00fcthi\u015f bir kitlesel halk ve emek g\u00fcc\u00fc var. Bug\u00fcn bu iki g\u00fc\u00e7 kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya. Kim kimden par\u00e7a koparabilir? Devleti ele ge\u00e7irmi\u015f iktidar halk\u0131 ancak bast\u0131rabilir; ama halk devletten par\u00e7a koparabilir (avantaj). Bence gidi\u015fat ikinci e\u011filimden yana. Hareket ne kadar geli\u015firse bu e\u011filim de o kadar g\u00fc\u00e7lenecektir.<\/p>\n

T\u00fcrkiye\u2019deki halk hareketinin rengi turuncu de\u011fil, k\u0131pk\u0131rm\u0131z\u0131. Bu, T\u00fcrkiye modernitesinin tart\u0131\u015f\u0131lmaz anti-emperyalist k\u00f6keninden geliyor. Ba\u015fka \u00fclkelerde oldu\u011fu gibi liberalizm, post-modernizm ve emperyalist i\u015fbirlik\u00e7ili\u011fiyle kirlenmi\u015f bir hareket de\u011fil (bu konuyu Mehmet Ali G\u00fcller dostum Cumhuriyet<\/em>\u2019te 23 Mart tarihli k\u00f6\u015fe yaz\u0131s\u0131nda \u00e7ok g\u00fczel tespit etmi\u015f (https:\/\/mehmetaliguller.com\/2025\/03\/23\/turuncu-darbe-degil-kirmizi-savunma\/).<\/p>\n

Halk hareketinin bu niteli\u011fini sosyalistlerin de hissetmesi ve belirlemesi gerekir. T\u00fcrkiye halk hareketi, yan yana gelindi\u011finde kirletecek bir hareket de\u011fil, tersine ar\u0131nd\u0131racak bir harekettir. Bunu da Maltepe\u2019deki b\u00fcy\u00fck mitinge kat\u0131lmay\u0131p Kad\u0131k\u00f6y\u2019de kendi k\u00fc\u00e7\u00fck mitinglerini d\u00fczenleyen (bence b\u00fcy\u00fck bir hatad\u0131r) TKP\u2019li dostlara na\u00e7izane bir uyar\u0131 olarak yaz\u0131yorum. Maltepe kirletmez, tersine ar\u0131nd\u0131r\u0131r. Kald\u0131 ki varsa bir kirlilik, i\u00e7ine girerek temizlenebilir ancak, d\u0131\u015f\u0131nda kalarak de\u011fil. Marie Curie\u2019nin devrimci y\u00f6ntemidir bu: Bir ton \u00e7amurdan bir gram radyumu dam\u0131tmak. Radyum o bir ton \u00e7amurun i\u00e7indedir, ba\u015fka hi\u00e7bir yerde de\u011fil; devrimcilik de onunla ha\u015f\u0131r ne\u015fir olup dam\u0131tabilmektir.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, \u015fimdilik halk ve emek g\u00fcc\u00fcyle ilerleyen T\u00fcrkiye modernitesi, devleti fethetme potansiyeline de sahiptir. Moderniteden kopmu\u015f devlet halk\u0131 bast\u0131ramayacak, ama halk devleti yeniden fethedecek. Tarihte bir\u00e7ok zikzaklar ya\u015fanm\u0131\u015f ama sonu\u00e7 hep b\u00f6yle olmu\u015f. Bug\u00fcn esas mesele, halk hareketinin tutarl\u0131 ve uzun soluklu bir \u00f6nderli\u011fe kavu\u015fmas\u0131 ve organize olmas\u0131, \u00f6rg\u00fctlenmesidir (bu konuyu ayr\u0131 bir yaz\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131z).<\/p>\n

– Son bir nokta, T\u00fcrkiye modernite hareketinin i\u00e7inde sosyalizmin etkisidir. Bu hareketin diri kalabilmesinde T\u00fcrkiye sosyalizminin rol\u00fc b\u00fcy\u00fckt\u00fcr. T\u00fcrkiye modernitesinin \u00e7\u00fcr\u00fcmesini T\u00fcrkiye sosyalizmi engelledi dersek abartm\u0131\u015f olmay\u0131z. T\u00fcrkiye sosyalizmi, T\u00fcrkiye modernitesinin \u00e7ok \u00f6nemli (ve en temiz) bile\u015fenidir. Mustafa Kemal simgesinin yan\u0131 s\u0131ra, Deniz Gezmi\u015f, Mahir \u00c7ayan, Do\u011fan Avc\u0131o\u011flu, Naz\u0131m Hikmet, Y\u0131lmaz G\u00fcney vb. simgeleriyle \u015fekilleniyor T\u00fcrkiye modernitesi.<\/p>\n

T\u00fcrkiye modernitesi ayakta kalacaksa, ba\u015far\u0131ya ula\u015facaksa ve Siyasal \u0130slam illetinden kurtulacaksa, burada T\u00fcrkiye sosyalizminin de rol\u00fc olacakt\u0131r. Belirleyici bir rolleri olabilir mi, onlar\u0131n basiretine ba\u011fl\u0131 (bu konuyu da ayr\u0131 bir yaz\u0131da tart\u0131\u015faca\u011f\u0131z).<\/p>\n

T\u00fcrkiye modernitesinin iki bile\u015feni var: Devrimci Kemalizm ve sosyalizm. T\u00fcrkiye Kemalizmi, anti-kom\u00fcnizmden s\u0131yr\u0131l\u0131p sosyalizme a\u00e7\u0131labildi\u011fi oranda diri kalabilir. Tersi de do\u011frudur: T\u00fcrkiye sosyalizmi, devrimci Kemalizme sahip \u00e7\u0131k\u0131p miras kabul etti\u011fi oranda diri kalabilir ve kendini geli\u015ftirebilir.<\/p>\n

Bug\u00fcn meydanlarda i\u015fte bu iki diri g\u00fc\u00e7 bulunuyor.<\/p>\n

– Toparlarsak, \u00f6zel bir \u00fclkedir T\u00fcrkiye. T\u00fcrkiye\u2019deki halk hareketi t\u00fcm d\u00fcnyay\u0131 etkileyebilir.<\/p>\n

NOT: Bizim taraf\u0131 tart\u0131\u015ft\u0131k bu yaz\u0131da. Peki, kar\u015f\u0131 taraf ne kadar ileri gidebilir? \u0130leri gidebilme potansiyeli ne kadard\u0131r? T\u00fcrkiye ve d\u00fcnya konjonkt\u00fcr\u00fc ne kadar\u0131na elverebilir? Bunu da sonraki bir yaz\u0131m\u0131zda tart\u0131\u015f\u0131r\u0131z.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu T\u00fcrkiye modernitesinin kendine \u00f6zg\u00fc baz\u0131 nitelikleri var. – Modernitenin anavatanlar\u0131 say\u0131lan Avrupa ve ABD ile Bat\u0131 taraf\u0131ndan olu\u015fturulmu\u015f Kanada ve Avustralya d\u0131\u015f\u0131ndaki \u00fclkeler aras\u0131nda modernite birikimi en g\u00fc\u00e7l\u00fc olanlardan biri T\u00fcrkiye. Buradaki \u00f6l\u00e7\u00fct sadece ekonomik geli\u015fmi\u015flik, sanayile\u015fme d\u00fczeyi ve kapitalist yolda ilerlemi\u015f olmak de\u011fil. Esas \u00f6l\u00e7\u00fct\u00fcm\u00fcz modernite de\u011ferlerinin ve normlar\u0131n\u0131n (parlamento, se\u00e7me-se\u00e7ilme hakk\u0131, […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":64743,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313,1],"tags":[5247,1178,838],"class_list":["post-64740","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","category-genel","tag-ender-helvacioglu","tag-modernite","tag-turkiye"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64740","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=64740"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64740\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/64743"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=64740"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=64740"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=64740"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}