{"id":64776,"date":"2025-04-18T09:26:42","date_gmt":"2025-04-18T06:26:42","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=64776"},"modified":"2025-04-18T09:26:42","modified_gmt":"2025-04-18T06:26:42","slug":"makyavel-esigi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2025\/04\/18\/makyavel-esigi","title":{"rendered":"Makyavel e\u015fi\u011fi"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

Toplumsal davran\u0131\u015flar\u0131 zek\u00e2 d\u00fczeyleri (aptall\u0131k-ak\u0131ll\u0131l\u0131k) ile tan\u0131mlamaya her zaman mesafeliyimdir. E\u011fer bir espri de\u011filse \u201chalk\u0131n \u015fu kadar\u0131 aptald\u0131r\u201d t\u00fcr\u00fcnden saptamalar\u0131, \u201cdevlet akl\u0131\u201d, \u201c\u00fcst ak\u0131l\u201d gibi kavramlar\u0131 pek do\u011fru bulmam ve kullanmamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131m.<\/p>\n

Hi\u00e7bir toplumsal kesim, hi\u00e7bir s\u0131n\u0131f, hi\u00e7bir devlet aptal de\u011fildir. Ama \u201captalla\u015fabilirler\u201d, \u201captalla\u015ft\u0131r\u0131labilirler\u201d. Bu t\u00fcr aptalla\u015fmalar toplumsal olgulard\u0131r, toplumsal m\u00fccadelelerin sonu\u00e7lar\u0131 olarak ortaya \u00e7\u0131karlar.<\/p>\n

Politik akl\u0131n kayna\u011f\u0131 halkt\u0131r. Politik ak\u0131l, s\u0131radan insanlarla kurulan ba\u011flar\u0131n d\u00fczeyi ile ili\u015fkilidir (teorinin kayna\u011f\u0131n\u0131n toplumsal pratik olmas\u0131 gibi). \u0130ktidarlar\u0131n (hatta her t\u00fcrl\u00fc politik y\u00f6netimin) ak\u0131llar\u0131n\u0131n kayna\u011f\u0131 tabanlar\u0131d\u0131r, halkt\u0131r. Tabandan koptuk\u00e7a politik zek\u00e2lar\u0131n\u0131n besin kayna\u011f\u0131 da kesilmi\u015f olur ve aptalla\u015fmaya ba\u015flarlar.<\/p>\n

Halktan kopan y\u00f6netimler aptalla\u015f\u0131r. Kendi aleyhlerine sonu\u00e7lar veren hamleler yapmaya ba\u015flarlar. Yapt\u0131klar\u0131 hesaplar tutmamaya, \u00f6ng\u00f6r\u00fcleri yanl\u0131\u015f \u00e7\u0131kmaya ba\u015flar. \u0130\u00e7 \u00e7eli\u015fkileri artar ve keskinle\u015fir; b\u00f6l\u00fcnmeler, giderek kopmalar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr. Bunun nedeni aptal olmalar\u0131 de\u011fildir, aptalla\u015fmalar\u0131d\u0131r; aptalla\u015fmalar\u0131n\u0131n nedeni de dedi\u011fim gibi besin kaynaklar\u0131n\u0131 (halk\u0131, tabanlar\u0131n\u0131) yitirmeleridir.<\/p>\n

B\u00f6yle y\u00f6netimler i\u00e7in \u201cMurphy kanunlar\u0131\u201d i\u015flemeye ba\u015flar: \u201cTers gidebilecek her \u015fey, ters gider.\u201d \u015eimdi, normalde, b\u00f6yle bir \u00f6nermenin hi\u00e7bir bilimsel taraf\u0131 yoktur. \u00c7e\u015fitli olas\u0131l\u0131klar i\u00e7inde niye her zaman en olumsuzu ger\u00e7ekle\u015fsin ki? Ama -genelde bilimsel olmayan- Murphy kanunlar\u0131n\u0131n bile ge\u00e7erli oldu\u011fu baz\u0131 durumlar vard\u0131r: E\u011fik d\u00fczleme girildi\u011fi durumlar. Zaten bir olumsuzluk girdab\u0131na kap\u0131lm\u0131\u015fs\u0131n\u0131zd\u0131r. Fren yapmaya da \u00e7al\u0131\u015fsan\u0131z, gaza da bassan\u0131z k\u00e2r etmeyecek, sonu\u00e7 sizin i\u00e7in olumsuz olacakt\u0131r. \u015eahin olmay\u0131 da g\u00fcvercin olmay\u0131 da se\u00e7seniz her \u015fey ters gidecektir; \u00e7\u00fcnk\u00fc bir olumsuzluk evreni i\u00e7indesiniz.<\/p>\n

Yapt\u0131\u011f\u0131n\u0131z her \u015fey \u201captalca\u201d olacakt\u0131r. Eski denenmi\u015f ve do\u011fruluklar\u0131 kan\u0131tlanm\u0131\u015f do\u011frular bile yanl\u0131\u015f olmaya, olumsuz sonu\u00e7lar vermeye ba\u015flar. Do\u011frular bile yanl\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015f\u00fcr, e\u011filir b\u00fck\u00fcl\u00fcr. \u00c7\u00fcnk\u00fc e\u011fik d\u00fczleme girmi\u015fsinizdir.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131, e\u011fik d\u00fczleme giren iktidar aptalla\u015f\u0131r; halk\u0131 yitiren akl\u0131n\u0131 da yitirir.<\/p>\n

AKP iktidar\u0131, h\u0131zla b\u00f6yle bir duruma do\u011fru ilerliyor. Bir yandan fren mekanizmas\u0131n\u0131 yitiriyor, di\u011fer yandan durmaya kalkarsa halk hareketi dalgas\u0131n\u0131n alt\u0131nda kalaca\u011f\u0131n\u0131 hissediyor. \u00d6rne\u011fin, halk hareketi tam da istim \u00fczerindeyken, bir de liselilerin soka\u011fa d\u00f6k\u00fclmesine neden olan bir uygulamay\u0131 hayata ge\u00e7irmek hangi \u201cak\u0131l\u201d ile a\u00e7\u0131klanabilir? Ancak halk\u0131n ruh halinden kopmakla, halkta biriken \u00f6fkenin d\u00fczeyini ve korku e\u015fi\u011finin a\u015f\u0131lmakta oldu\u011funu de\u011ferlendirememekle, eski \u201cdo\u011fru\u201dlar\u0131n art\u0131k yanl\u0131\u015fa d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc anlayamamakla a\u00e7\u0131klanabilir.<\/p>\n

\u201cBiz yapt\u0131k oldu\u201d diyorlard\u0131; ger\u00e7ekten de oluyordu. \u201cG\u00fc\u00e7 bizde\u201d diyorlard\u0131; ger\u00e7ekten de onlardayd\u0131. Yapt\u0131klar\u0131 her \u015fey yanlar\u0131na k\u00e2r kal\u0131yordu. Ama art\u0131k \u00f6yle de\u011fildir. Art\u0131k yapt\u0131klar\u0131 her \u015fey ters gidiyor, aleyhlerine sonu\u00e7 veriyor (Murphy kanunu).<\/p>\n

Halk korku e\u015fi\u011fini a\u015fmaya ba\u015fl\u0131yor. \u0130ktidar, halk\u0131 yeniden e\u015fi\u011fin alt\u0131na s\u00fcr\u00fcklemek i\u00e7in korkutucu hamleler yap\u0131yor. Ama halk daha da korkusuzla\u015f\u0131yor. \u00c7ok ileri gittik frene basal\u0131m diyorlar; halk bu fren giri\u015fimlerini zafer olarak niteliyor ve daha da korkusuzla\u015f\u0131yor.<\/p>\n

\u00d6yle g\u00f6z\u00fck\u00fcyor ki, iktidar da bir e\u015fi\u011fi a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r. Hadi buna \u201cMakyavel e\u015fi\u011fi\u201d diyelim. Machiavelli h\u00fck\u00fcmdara \u00f6\u011f\u00fctler verirken \u201cgaye, vas\u0131talar\u0131 me\u015fru k\u0131lar\u201d demi\u015f midir; evet demi\u015ftir. Ama eklemi\u015ftir: \u201cG\u00fc\u00e7 sendeyse\u201d. Machiavelli g\u00fcc\u00fcn kayna\u011f\u0131n\u0131 da \u00e7ok net belirler: Halk! Devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fcn, -ondan kaynaklanacak yerde- halk \u00fczerinde kullan\u0131lmas\u0131 durumunda art\u0131k g\u00fc\u00e7ten de\u011fil, ancak zaaftan s\u00f6z edilece\u011fini vurgular. Machiavelli, y\u00f6netirken korkulmak m\u0131 daha iyidir sevilmek mi sorusunu uzun uzun tart\u0131\u015f\u0131r ve \u201ckorkulmay\u0131\u201d ye\u011fler. Ama bir uyar\u0131 yapar: Sak\u0131n ola nefret edilme! \u0130\u015fte bu noktaya \u201cMakyavel e\u015fi\u011fi\u201d diyebiliriz. Bu noktaya gelen y\u00f6netimler i\u00e7in art\u0131k ne gaye me\u015frudur ne de vas\u0131talar\u0131.<\/p>\n

Erdo\u011fan iktidar\u0131 bu e\u015fi\u011fi a\u015fm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n

Totaliter y\u00f6netimlerin bu e\u015fi\u011fi a\u015ft\u0131klar\u0131n\u0131 fark etmeleri hemen hemen imk\u00e2ns\u0131zd\u0131r. Daha do\u011frusu fark ettiklerinde art\u0131k i\u015f i\u015ften ge\u00e7mi\u015ftir; halk kap\u0131ya dayanm\u0131\u015ft\u0131r. Tarih b\u00f6yle \u00f6rneklerle dolu.<\/p>\n

***<\/p>\n

Fazla iyimser bir tahlil yapt\u0131\u011f\u0131m s\u00f6ylenebilir. T\u00fcm anketlerde AKP\u2019nin h\u00e2l\u00e2 y\u00fczde 30\u2019luk oyunu korudu\u011fu, Erdo\u011fan\u2019\u0131n girece\u011fi bir yar\u0131\u015fta y\u00fczde 40\u2019\u0131n \u00fczerinde bir oyu bulundu\u011fu, bunlara ek olarak AKP\u2019nin devletin t\u00fcm g\u00fcc\u00fcn\u00fc kendi hedefleri do\u011frultusunda kulland\u0131\u011f\u0131 ve kullanaca\u011f\u0131, yani h\u00e2l\u00e2 g\u00fc\u00e7l\u00fc oldu\u011fu hat\u0131rlat\u0131labilir. Bunlar\u0131n hepsi do\u011fru; bu nedenle iktidardan kurtulman\u0131n kolay olmayaca\u011f\u0131n\u0131 hepimiz biliyoruz.<\/p>\n

Bizi iyimser yapan, esas olarak \u201ck\u00fctle\u201d de\u011fil \u201civme\u201ddir. Machiavelli (1469-1527) ile Newton (1643-1727) aras\u0131nda tam iki y\u00fczy\u0131l var. Biri siyaset bilimcisi, di\u011feri ise fizik\u00e7i. Ama ikisi de kendi alanlar\u0131nda \u201cg\u00fc\u00e7\u201d kavram\u0131 \u00fczerinde kafa yormu\u015flar. Newton\u2019un \u00fcnl\u00fc form\u00fcl\u00fc: F=ma (g\u00fc\u00e7 e\u015fittir k\u00fctle \u00e7arp\u0131 ivme). Yani g\u00fc\u00e7, ivmeye ba\u011fl\u0131.<\/p>\n

Toplumsal hareketleri fizik yasalar\u0131yla a\u00e7\u0131klayamay\u0131z elbet. Ama ivme kavram\u0131n\u0131 (bir hareketlinin birim zamandaki h\u0131z de\u011fi\u015fimi) toplumsal hareketlerde de kullanabiliriz. Halk hareket halindedir ve bu hareket giderek artmaktad\u0131r; yani ivmelenmektedir. \u0130ktidar\u0131n ivmesi ise azalmaktad\u0131r (eksidedir). Son iki y\u0131la bile bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda bu ger\u00e7e\u011fi g\u00f6rebiliriz.<\/p>\n

Newton\u2019un g\u00fc\u00e7 form\u00fcl\u00fcnden esinlenerek \u015funu s\u00f6yleyebiliriz: \u0130vmeyi (hareketin h\u0131z de\u011fi\u015fimini) d\u00fc\u015f\u00fcrmeyelim. Bu taktirde muhalefetin g\u00fcc\u00fc artarken iktidar\u0131nki azalacakt\u0131r. Burada ivmenin subjektif bir unsura, \u00f6nc\u00fcye ba\u011fl\u0131 oldu\u011funu da unutmayal\u0131m.<\/p>\n

Son bir nokta da \u015fu: Halk hareketinin ivmesinin artmas\u0131, devlet ile iktidar aras\u0131ndaki fark\u0131 ortaya \u00e7\u0131karma potansiyeline de sahiptir. \u00d6yle bir noktaya gelinebilir ki, devlet kendini kurtarmak i\u00e7in iktidar\u0131 kusabilir. Gemiyi terk eden farelerin ortaya \u00e7\u0131kmas\u0131 bu i\u00e7 \u00e7eli\u015fkinin bir g\u00f6stergesi olacakt\u0131r. Hen\u00fcz b\u00f6yle belirgin bir e\u011filim yok, ayr\u0131ca buna fazlaca bel ba\u011flamayal\u0131m; ama bu da -ek bir tahlil unsuru olarak- bir kenarda dursun.<\/p>\n

Toparlarsak, bug\u00fcn halk m\u0131 aptald\u0131r, yoksa iktidar m\u0131? Tamamen ivmeye ba\u011fl\u0131\u2026<\/p>\n

NOT: Halk hareketi iyice ivmelenirse, Einstein\u2019\u0131n E=mc2<\/sup> form\u00fcl\u00fcn\u00fc (enerji e\u015fittir k\u00fctle \u00e7arp\u0131 \u0131\u015f\u0131k h\u0131z\u0131n\u0131n karesi) konu\u015faca\u011f\u0131m\u0131z g\u00fcnler de gelebilir. Ama sonras\u0131 da var: Heisenberg\u2019in belirsizlik ilkesi! Yani s\u00fcre\u00e7 uzun, iktidar\u0131n gitmesiyle de bitmiyor. Dinamik ve kaotik bir \u00fclke T\u00fcrkiye. Durulmuyor, derdi bitmiyor. G\u00fczelli\u011fi de burada\u2026<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu Toplumsal davran\u0131\u015flar\u0131 zek\u00e2 d\u00fczeyleri (aptall\u0131k-ak\u0131ll\u0131l\u0131k) ile tan\u0131mlamaya her zaman mesafeliyimdir. E\u011fer bir espri de\u011filse \u201chalk\u0131n \u015fu kadar\u0131 aptald\u0131r\u201d t\u00fcr\u00fcnden saptamalar\u0131, \u201cdevlet akl\u0131\u201d, \u201c\u00fcst ak\u0131l\u201d gibi kavramlar\u0131 pek do\u011fru bulmam ve kullanmamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131r\u0131m. Hi\u00e7bir toplumsal kesim, hi\u00e7bir s\u0131n\u0131f, hi\u00e7bir devlet aptal de\u011fildir. Ama \u201captalla\u015fabilirler\u201d, \u201captalla\u015ft\u0131r\u0131labilirler\u201d. Bu t\u00fcr aptalla\u015fmalar toplumsal olgulard\u0131r, toplumsal m\u00fccadelelerin sonu\u00e7lar\u0131 olarak […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":64777,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[9531,5247,10107],"class_list":["post-64776","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-degirmen","tag-ender-helvacioglu","tag-makyavel-esigi"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64776","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=64776"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/64776\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/64777"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=64776"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=64776"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=64776"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}