{"id":65640,"date":"2025-08-08T09:17:29","date_gmt":"2025-08-08T06:17:29","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=65640"},"modified":"2025-08-08T09:17:29","modified_gmt":"2025-08-08T06:17:29","slug":"devletin-arinma-siyirma-mekanizmalari","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2025\/08\/08\/devletin-arinma-siyirma-mekanizmalari","title":{"rendered":"Devletin ar\u0131nma (s\u0131y\u0131rma) mekanizmalar\u0131"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

Devletin zor ve r\u0131za \u00fcretim mekanizmalar\u0131ndan s\u00f6z edilir hep. Devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n en genel s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r bu. Ordu, g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri, legal-yar\u0131 legal-illegal milisler, kontrgerilla gibi derin \u00f6rg\u00fctlenmeler, zor mekanizmas\u0131n\u0131n \u00f6rnekleridir. R\u0131za \u00fcretim mekanizmalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda din ve kurumlar\u0131 gelir; medya, \u00fcniversiteler vb. diye devam eder.<\/p>\n

Ama bunlar da yetmez. G\u00f6rm\u00fc\u015f ge\u00e7irmi\u015f devletler -\u00f6zellikle kritik durumlarda- ba\u015fka mekanizmalara da ihtiya\u00e7 duyarlar.<\/p>\n

Devletin en \u00f6nemli niteli\u011fi, toplum \u00fczerinde \u201cs\u0131n\u0131flar-\u00fcst\u00fc\u201d ve \u201cideolojiler-\u00fcst\u00fc\u201d oldu\u011fu yan\u0131lsamas\u0131 yaratmas\u0131d\u0131r. Faniler tepi\u015firler ama devlet bu \u00e7at\u0131\u015fmalara yukardan bakan ve \u201ctarafs\u0131z\u201d bi\u00e7imde h\u00fck\u00fcm veren hakem rol\u00fcndedir. Bu yan\u0131lsaman\u0131n korunmas\u0131 devlet a\u00e7\u0131s\u0131ndan hayatidir. E\u011fer tahrip olursa, zor ve r\u0131za mekanizmalar\u0131 da dumura u\u011frar, etkileri azal\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz T\u00fcrkiye\u2019sinde, \u00f6zellikle ba\u015fkanl\u0131k (giderek tek adaml\u0131k) rejimine ge\u00e7ildi\u011finden beri b\u00f6yle bir durumu ya\u015f\u0131yoruz. AKP devleti ele ge\u00e7iriyor, devlet kurumlar\u0131n\u0131 kendi politikalar\u0131n\u0131n ara\u00e7lar\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcyor ve dolay\u0131s\u0131yla devlet, halk nezdinde hakemlik niteli\u011fini (yan\u0131lsamas\u0131n\u0131) yitiriyor. \u0130ktidara ve AKP\u2019ye muhalefet eden devlete muhalefet etmek zorunda kal\u0131yor ki bu, devlet i\u00e7in tehlikelidir.<\/p>\n

\u0130\u015fte devletin zor ve r\u0131za mekanizmalar\u0131n\u0131n tarafs\u0131zl\u0131k yan\u0131lsamas\u0131n\u0131 yitirdi\u011fi b\u00f6yle durumlarda ba\u015fka mekanizmalar\u0131n devreye girmesine ihtiya\u00e7 duyulur: Devletin ar\u0131nma (s\u0131y\u0131rma) mekanizmalar\u0131<\/strong>. Devlet zeytinya\u011f\u0131 gibi \u00fcste \u00e7\u0131kmay\u0131 becermek zorundad\u0131r; yoksa maazallah halk, iktidar\u0131 y\u0131kaca\u011f\u0131m derken devleti de y\u0131k\u0131verir.<\/p>\n

Nedir bu mekanizmalar?<\/p>\n

Kusma mekanizmas\u0131<\/strong>: Baz\u0131 g\u00fcnah ke\u00e7ileri tespit edilir ve bunlar feda edilir. Par\u00e7a feda edilerek (kusularak) b\u00fct\u00fcn kurtar\u0131lmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131l\u0131r. Devlet \u00f6zele\u015ftiri yapar, \u201ckand\u0131r\u0131ld\u0131k\u201d der, halk\u0131ndan \u00f6z\u00fcr diler. S\u0131zma olmu\u015ftur ama tespit edilmi\u015f ve hakk\u0131ndan gelinmi\u015ftir. FET\u00d6 olay\u0131nda bunu \u00e7arp\u0131c\u0131 bi\u00e7imde ya\u015fad\u0131k; san\u0131r\u0131m yine ya\u015fayabiliriz.<\/p>\n

\u00d6rne\u011fin \u201c\u00e7eteler teorisi\u201d bu mekanizman\u0131n unsurlar\u0131ndan biridir. Olumsuzluklar \u00e7etelere indirgenir. Devletin i\u00e7ine s\u0131zm\u0131\u015f \u00e7eteler vard\u0131r, bunlar tespit edilir, da\u011f\u0131t\u0131l\u0131r ve b\u00f6ylece devlet ar\u0131nm\u0131\u015f olur. Dahas\u0131, b\u00f6ylece devlet g\u00fcc\u00fcn\u00fc de kan\u0131tlam\u0131\u015f olur.<\/p>\n

Devlet adamlar\u0131 ve devletin adamlar\u0131 (bu ikisi farkl\u0131 \u015feyler) bu mekanizmay\u0131 kabul etmek zorundad\u0131rlar. Devlet i\u015finin f\u0131trat\u0131nda vard\u0131r feda edilebilmek. Devletin adamlar\u0131 kolayca feda edilebilirler; devlet adamlar\u0131 ise daha zor. Ama durum kritikse onlar da feda edilebilir.<\/p>\n

Devlet(in) adamlar\u0131n\u0131n devreye girmesi<\/strong>: Devletin her yerde adamlar\u0131 vard\u0131r ve her yerde devlet adamlar\u0131 vard\u0131r. Devletin adamlar\u0131 bir anlamda devlet mekanizmas\u0131n\u0131n proleterleridirler. Alengirli i\u015fler, kirli i\u015fler, derin i\u015fler bunlara yapt\u0131r\u0131l\u0131r ve kolayca feda edilebilirler. Devlet adamlar\u0131 ise -deyim yerindeyse- devletin burjuvalar\u0131d\u0131r. Bir \u00f6rnek vermek gerekirse Bah\u00e7eli devletin burjuvas\u0131d\u0131r, Ye\u015fil ile proleteri (Bu yapt\u0131\u011f\u0131m burjuvazi-proletarya benzetmesi i\u00e7in Marksistler beni affetsin l\u00fctfen; bir \u015fey anlatmaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorum).<\/p>\n

Devletin adamlar\u0131n\u0131 ge\u00e7elim, devlet adamlar\u0131na gelelim. \u0130ktidarda, muhalefette, en sa\u011fc\u0131s\u0131ndan en solcusuna her partide, b\u00fct\u00fcn kurumlarda, hayat\u0131n her alan\u0131nda devlet adamlar\u0131 bulunur. Devletin adamlar\u0131n\u0131 tespit edebilir ve kovalayabilirsiniz; ama devlet adamlar\u0131 \u00f6yle de\u011fil, bunlar maa\u015fl\u0131 eleman de\u011fildirler. \u0130\u015fin do\u011fall\u0131\u011f\u0131 i\u00e7inde, sanki e\u015fyan\u0131n tabiat\u0131 gere\u011fi, devlet ad\u0131na konu\u015furlar. Kritik durumlarda devreye girerler. \u0130tidale (sa\u011fduyuya) davet ederler; daha do\u011frusu devlete davet ederler. Baz\u0131lar\u0131 \u00e7\u00fcr\u00fcm\u00fc\u015f d\u00fczene kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ederler; ger\u00e7ekten m\u00fccadele ederler, ama d\u00fczeni temizlemek i\u00e7in.<\/p>\n

Devlet g\u00fcc\u00fcyle ayar \u00e7ekme<\/strong>: Hepiniz fark etmi\u015fsinizdir: Silivri\u2019ye giren \u00e7o\u011fu ki\u015fi, girdi\u011fi gibi \u00e7\u0131km\u0131yor. Yeni bir olay de\u011fil, kuruldu\u011fundan beri b\u00f6yle. Deneyimlemedi\u011fim i\u00e7in tam bilemiyorum ama san\u0131r\u0131m orada devlet ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yorlar. R\u00fcyada aksakall\u0131 dedeyle kar\u015f\u0131la\u015fmak gibi bir \u015fey. Veya rehabilite merkezi gibi\u2026<\/p>\n

AKP iktidar\u0131 bu mekanizmay\u0131 \u00e7ok beceriksizce \u00e7al\u0131\u015ft\u0131r\u0131yor; tehdit, \u015fantaj, para gibi mafyatik y\u00f6ntemler kullan\u0131yor. Bu nedenle bir d\u00f6nem bu mekanizmay\u0131 \u00e7al\u0131\u015ft\u0131ranlar bir sonraki d\u00f6nem mekanizman\u0131n muhatab\u0131 haline geliyorlar.<\/p>\n

Oysa ayar \u00e7ekme, \u201cpanoptikon y\u00f6ntemi\u201d ile yap\u0131lmal\u0131d\u0131r. (Panoptikon, \u0130ngiliz d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcr Jeremy Bentham\u2019\u0131n tasarlam\u0131\u015f oldu\u011fu cezaevi in\u015fa modelidir. \u0130steyen internetten ayr\u0131nt\u0131lar\u0131 \u00f6\u011frenebilir.) Mahk\u00fbmun devleti hissetmesi ve i\u00e7selle\u015ftirmesi sa\u011flanmal\u0131d\u0131r. Beceriksiz y\u00f6ntemler, ba\u015far\u0131l\u0131 dahi olsalar, en fazla mahk\u00fbmu devletin adam\u0131na d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcr\u00fcr. Ama panoptikon y\u00f6ntemi devlet adam\u0131 yarat\u0131r.<\/p>\n

Yap\u0131\u015ft\u0131rma mekanizmalar\u0131<\/strong>: Kriz derinle\u015fti\u011finde, toplumda homurdanmalar y\u00fckseldi\u011finde, hatta toplum i\u00e7indeki \u00e7at\u0131\u015fmalar iktidar ve devlet kat\u0131nda da \u00e7atlaklar yaratmaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131nda devreye giren, \u201cbeka\u201d kod adl\u0131 bir mekanizmad\u0131r. Genellikle \u201cmilli birlik ve b\u00fct\u00fcnl\u00fck\u201d diye ifade edilir. Durum daha da vahimse, \u201ckarde\u015flik\u201d, \u201cdemokrasi\u201d, \u201cbar\u0131\u015f\u201d gibi kavramlar da kullan\u0131labilir. Bunlar, i\u00e7leri bo\u015falt\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, \u00e7ok etkili yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 kavramlard\u0131r. \u201cBirli\u011fe, b\u00fct\u00fcnl\u00fc\u011fe, karde\u015fli\u011fe, bar\u0131\u015fa, demokrasiye kar\u015f\u0131 m\u0131 \u00e7\u0131k\u0131yorsun?\u201d denir.<\/p>\n

\u00d6yle bir konu g\u00fcndeme getirilir ki, iktidar\u0131ndan muhalefetine, en sa\u011fc\u0131s\u0131ndan en solcusuna (birlik, b\u00fct\u00fcnl\u00fck, karde\u015flik, demokrasi, bar\u0131\u015f d\u00fc\u015fmanlar\u0131 hari\u00e7!) herkes bir araya getirilir, birbirine yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131l\u0131r. Ulvi bir konu vard\u0131r, herkes bir taraf\u0131ndan tutmaya davet edilir. Asl\u0131nda devlete davet edilir.<\/p>\n

Burada kritik bir nokta daha var: Davet eden devlet ille de yerel devlet olmayabilir. Daha do\u011frusu bazen yerel devlet ba\u015fka bir devlet ad\u0131na yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131l\u0131k i\u015flevi g\u00f6rebilir. Buna mecbur kal\u0131nd\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenir. B\u00f6lgede yeni bir d\u00fczen kurulmaktad\u0131r, bunu okumayan kaybedecektir. \u00d6yleyse hep birlikte okuyal\u0131m, dersimizi \u00e7al\u0131\u015fal\u0131m.<\/p>\n

***<\/p>\n

Ar\u0131nma ve s\u0131y\u0131rma mekanizmalar\u0131n\u0131n bile i\u015fe yaramad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemler olabilir. Bu duruma \u201cdevletin sonu\u201d diyoruz; yani s\u0131y\u0131ramama durumu\u2026<\/p>\n

B\u00f6yle durumlarda i\u015f halka ve -varsa- \u00f6nc\u00fclerine d\u00fc\u015fer. Ya yeni bir devlet kurulacakt\u0131r ya da \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f, da\u011f\u0131lma ve par\u00e7alanma ya\u015fanacakt\u0131r. \u00d6rne\u011fin T\u00fcrkiye Cumhuriyeti, Osmanl\u0131 Devleti\u2019nin \u00e7\u00f6k\u00fc\u015f ve par\u00e7alanma s\u00fcrecinde emperyalizmden kurtar\u0131lm\u0131\u015f toprak par\u00e7as\u0131 olarak kurulmu\u015ftu. Sovyetler Birli\u011fi Rus \u00c7arl\u0131\u011f\u0131n\u0131n, \u00c7in Halk Cumhuriyeti \u00c7in \u0130mparatorlu\u011funun k\u00fcllerinden do\u011fmu\u015ftu. Ulusal kurtulu\u015f\u00e7u ve sosyalist devrimlerden ho\u015flanmayanlar, \u0130ngiltere\u2019nin, Fransa\u2019n\u0131n, ABD\u2019nin kurulu\u015flar\u0131ndan esinlenebilirler. Tabii, kellelerine dikkat ederek.<\/p>\n

Bug\u00fcn AKP iktidar\u0131 alt\u0131ndaki T\u00fcrkiye h\u0131zla b\u00f6yle bir ikileme do\u011fru ilerliyor. Devletin b\u00fct\u00fcn mekanizmalar\u0131 yerlerde s\u00fcr\u00fcn\u00fcyor. Halk\u0131n ve \u00f6nc\u00fclerinin yeni bir cumhuriyet, yeni bir devlet kurmas\u0131n\u0131n d\u0131\u015f\u0131nda bir se\u00e7enek g\u00f6r\u00fcnm\u00fcyor. Bu se\u00e7ene\u011fin \u201cmisak-\u0131 millisinin\u201d s\u0131n\u0131rlar\u0131 nerede ba\u015flar nerede biter, nas\u0131l bir ortak vatan kurulur, kurulabilir mi, kurucular\u0131n ulusla\u015fma s\u00fcre\u00e7leri nas\u0131l ortakla\u015ft\u0131r\u0131labilir, yeni yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131c\u0131 ne olabilir (\u00f6rne\u011fin emek mi?)?<\/p>\n

Bu sorular\u0131n tart\u0131\u015f\u0131laca\u011f\u0131 bir komisyon mu kurmal\u0131? Ama \u00f6nce o komisyonun meclisini kurmak gerek.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu Devletin zor ve r\u0131za \u00fcretim mekanizmalar\u0131ndan s\u00f6z edilir hep. Devlet ayg\u0131t\u0131n\u0131n en genel s\u0131n\u0131fland\u0131r\u0131lmas\u0131d\u0131r bu. Ordu, g\u00fcvenlik g\u00fc\u00e7leri, legal-yar\u0131 legal-illegal milisler, kontrgerilla gibi derin \u00f6rg\u00fctlenmeler, zor mekanizmas\u0131n\u0131n \u00f6rnekleridir. R\u0131za \u00fcretim mekanizmalar\u0131n\u0131n ba\u015f\u0131nda din ve kurumlar\u0131 gelir; medya, \u00fcniversiteler vb. diye devam eder. Ama bunlar da yetmez. G\u00f6rm\u00fc\u015f ge\u00e7irmi\u015f devletler -\u00f6zellikle kritik durumlarda- ba\u015fka […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":65641,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[9531,10256,5247],"class_list":["post-65640","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-degirmen","tag-devletin-arinma-siyirma-mekanizmalari","tag-ender-helvacioglu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65640","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=65640"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/65640\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/65641"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=65640"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=65640"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=65640"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}