{"id":65688,"date":"2025-08-29T09:55:44","date_gmt":"2025-08-29T06:55:44","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=65688"},"modified":"2025-08-29T09:55:44","modified_gmt":"2025-08-29T06:55:44","slug":"demokrasi-utopyasi","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2025\/08\/29\/demokrasi-utopyasi","title":{"rendered":"Demokrasi \u00fctopyas\u0131"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

Demokrasinin s\u0131n\u0131fsal temeli nedir? Hangi s\u0131n\u0131flar demokrasi ister, hangileri kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar?<\/p>\n

\u201cDevlet\u201d, \u201cdemokrasi\u201d, \u201cdevrim\u201d gibi kavramlar \u00fczerine son derece geni\u015f bir Marksist literat\u00fcr var. Ama \u015fimdilik s\u00f6zl\u00fcklere girmi\u015f genel bir demokrasi tan\u0131m\u0131ndan yola \u00e7\u0131kal\u0131m: \u201cSiyasal denetimin do\u011frudan do\u011fruya halk\u0131n ya da d\u00fczenli aral\u0131klarla halk\u0131n \u00f6zg\u00fcrce se\u00e7ti\u011fi temsilcilerin elinde bulundu\u011fu, toplumsal ve ekonomik durumu ne olursa olsun t\u00fcm yurtta\u015flar\u0131n e\u015fit say\u0131ld\u0131\u011f\u0131 y\u00f6netim bi\u00e7imi.\u201d Bu tan\u0131mda da yine \u00e7ok tart\u0131\u015fmal\u0131 olan \u201chalk\u201d, \u201c\u00f6zg\u00fcr se\u00e7im\u201d, \u201ce\u015fit yurtta\u015fl\u0131k\u201d gibi kavramlar var, ama konuyu bu kadar dalland\u0131r\u0131p budakland\u0131rmayaca\u011f\u0131z.<\/p>\n

Yukar\u0131daki tan\u0131m sanki bir \u00fctopya gibi. G\u00fcn\u00fcm\u00fczde ve tarihte, bu tan\u0131ma uyan bir y\u00f6netim bi\u00e7imi var oldu mu? Sosyalist pratikler de dahil\u2026 Yani y\u00f6netimin do\u011frudan do\u011fruya halk\u0131n veya halk\u0131n \u00f6zg\u00fcrce se\u00e7ti\u011fi temsilcilerinin elinde bulundu\u011fu, b\u00fct\u00fcn yurtta\u015flar\u0131n e\u015fit oldu\u011fu bir zaman ve mek\u00e2n var m\u0131d\u0131r? D\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcyorum da, belki Frans\u0131z Devriminin en ate\u015fli d\u00f6neminde, Paris Kom\u00fcn\u00fcnde, Rusya\u2019da devrim arifesindeki Sovyet se\u00e7imlerinde, \u00c7in\u2019de K\u00fclt\u00fcr Devrimi s\u0131ras\u0131nda, \u00e7ok k\u0131sa s\u00fcreli\u011fine b\u00f6yle deneyler ya\u015fanm\u0131\u015f olabilir; ama bunlardan da emin de\u011filim.<\/p>\n

K\u0131sacas\u0131 bu tan\u0131m bir \u00fctopya olarak kalm\u0131\u015f. \u00c7\u00fcnk\u00fc, insanlar\u0131n s\u0131n\u0131flara b\u00f6l\u00fcnd\u00fc\u011f\u00fc, ezen-ezilen, y\u00f6neten-y\u00f6netilen, s\u00f6m\u00fcren-s\u00f6m\u00fcr\u00fclen \u00e7eli\u015fkilerinin h\u00fck\u00fcm s\u00fcrd\u00fc\u011f\u00fc toplumlarda, eskilerin deyimiyle e\u015fyan\u0131n tabiat\u0131 gere\u011fi, b\u00f6yle \u201cdemokratik\u201d bir y\u00f6netim bi\u00e7imi ge\u00e7erli olamaz.<\/p>\n

Tarihe bakt\u0131\u011f\u0131m\u0131zda \u015fu temel saptamay\u0131 yapabiliriz: S\u00f6m\u00fcr\u00fcc\u00fc egemen s\u0131n\u0131flar hi\u00e7bir zaman demokrasiden yana olmam\u0131\u015flard\u0131r. Demokrasi, onlar\u0131n f\u0131trat\u0131nda yoktur. Fakat demokrasiye zorlanabilirler, verilecek m\u00fccadele ile baz\u0131 demokratik haklar\u0131 kabul etmek zorunda kalabilirler. Dolay\u0131s\u0131yla demokrasi kuramsal olarak bir \u00fctopyad\u0131r ama \u201cdemokrasi i\u00e7in m\u00fccadele\u201d kanl\u0131 canl\u0131 bir ger\u00e7ektir.<\/p>\n

Demokrasi her zaman ezilen ve s\u00f6m\u00fcr\u00fclen emek\u00e7i s\u0131n\u0131flar\u0131n talebi olmu\u015f ve demokrasi \u00fctopyas\u0131na ancak onlar\u0131n zorlamas\u0131yla yakla\u015f\u0131labilmi\u015ftir. Demokrasiye ancak dilenerek de\u011fil, egemen s\u0131n\u0131flara kar\u015f\u0131 m\u00fccadele ederek yakla\u015f\u0131labilir.<\/p>\n

***<\/p>\n

Modernite \u00f6ncesi d\u00f6nemi (k\u00f6leci, feodal, hara\u00e7l\u0131, aristokrasinin egemen oldu\u011fu d\u00f6nemi) ayr\u0131ca tart\u0131\u015fmak gerekir; peki, burjuvazi hi\u00e7 \u201cdemokrat\u201d olmu\u015f mudur? \u201cBurjuva demokrasisi\u201d, \u201cburjuva demokratik devrim\u201d, \u201ckapitalist demokrasi\u201d gibi kavramlardan s\u0131k\u00e7a s\u00f6z edilir. Bu kavramlar\u0131n i\u00e7i -demokratiklik anlam\u0131nda- ne kadar doludur?<\/p>\n

Burjuvazi hi\u00e7 \u201cezilen s\u0131n\u0131f\u201d oldu mu? K\u00f6lelerin, serflerin, marabalar\u0131n, k\u00f6yl\u00fclerin, i\u015f\u00e7ilerin ezilen s\u0131n\u0131flar oldu\u011funu biliyoruz. Peki burjuvazi, tarih sahnesine \u00e7\u0131kt\u0131\u011f\u0131ndan itibaren hi\u00e7 ezilen s\u0131n\u0131f oldu mu?<\/p>\n

Evet, oldu\u011fu bir d\u00f6nem var: Sosyalist devrimlerin ger\u00e7ekle\u015fti\u011fi co\u011frafyalarda kovaland\u0131klar\u0131, ezildikleri ve sosyal tabanlar\u0131n\u0131n ortadan kald\u0131r\u0131larak yok edildikleri bir d\u00f6nem var (b\u00fcy\u00fck burjuvaziden s\u00f6z ediyorum). Sosyalist pratiklerin ilk d\u00f6nemlerinin ezilen s\u0131n\u0131f\u0131d\u0131r b\u00fcy\u00fck burjuvazi ve ezilmeleri demokrasi gere\u011fidir. Ama biz bu yaz\u0131da \u201csosyalist demokrasiyi\u201d de\u011fil \u201cburjuva demokrasisini\u201d tart\u0131\u015f\u0131yoruz; yani \u00f6nceki d\u00f6nemlerle ilgiliyiz.<\/p>\n

Burjuvazinin \u201cilerici\u201d oldu\u011fu bir d\u00f6nemden s\u00f6z edilebilir belki, aristokrasiye kar\u015f\u0131 direndi\u011fi ve iktidar i\u00e7in taleplerde bulundu\u011fu d\u00f6nem; bu dahi \u00e7ok tart\u0131\u015fmal\u0131d\u0131r. Ama \u201cdemokrat\u201d oldu\u011fu bir d\u00f6nemden s\u00f6z edilebilece\u011fini sanm\u0131yorum. En fazla, o d\u00f6nemde \u201ckendisi i\u00e7in demokratt\u0131r\u201d burjuvazi, toplumun geneli i\u00e7in de\u011fil. \u0130\u015f\u00e7iler, kad\u0131nlar, \u00e7ocuklar, hele ezilen halklar i\u00e7in demokrasinin d\u2019sinden bile s\u00f6z etmez burjuvalar, en \u201cilerici\u201d olduklar\u0131 d\u00f6nemde dahi. Kad\u0131n ve \u00e7ocuk eme\u011finin ac\u0131mas\u0131z s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcyle, k\u00f6le ticaretiyle, yerlileri yok edip Amerika\u2019y\u0131 talan etmekle, yani aristokratlar\u0131n himayesinde sermaye biriktirmekle me\u015fguld\u00fcler o d\u00f6nemde.<\/p>\n

\u0130ngiliz, Amerikan, Frans\u0131z, Alman devrimlerini \u201cburjuva devrimleri\u201d olarak nitelemek do\u011fru de\u011fildir. Burjuvazinin devrim yapt\u0131\u011f\u0131 nerede g\u00f6r\u00fclm\u00fc\u015f? Bunlar demokratik halk devrimleridir, genel anlamda modernite devrimleridir ve burjuvazi taraf\u0131ndan el konulan devrimlerdir. El konulduklar\u0131 i\u00e7in burjuvaziye mal ediliyorlar; ama tarihsel olarak \u201cburjuva devrimi\u201d nitelemesi do\u011fru de\u011fildir.<\/p>\n

Avrupa\u2019da feodalizmin \u00e7\u00f6z\u00fclmeye ba\u015flamas\u0131 ve aristokrasinin devrimlerle tasfiyesiyle olu\u015fan yeni toplumun egemen s\u0131n\u0131f\u0131 burjuvazi oldu. Egemen olabilecek ba\u015fka bir s\u0131n\u0131f yoktu \u00e7\u00fcnk\u00fc. K\u00f6yl\u00fcl\u00fck da\u011f\u0131lmaktayd\u0131, i\u015f\u00e7iler ise \u201ckendileri i\u00e7in\u201d bir s\u0131n\u0131f olmaktan uzakt\u0131lar. Ama 20. y\u00fczy\u0131lda Rusya\u2019da ve Asya\u2019da farkl\u0131 yollar izleyen modernite devrimleri (\u00f6zellikle Sovyet ve \u00c7in devrimleri) ya\u015fand\u0131. Dolay\u0131s\u0131yla b\u00fct\u00fcn bu devrimleri farkl\u0131 yollara y\u00f6nelen ve i\u00e7 m\u00fccadelenin devam etti\u011fi modernite devrimleri olarak nitelemek daha do\u011fru olur. B\u00f6ylece burjuvaziye (ilericilik, demokratiklik gibi) hak etmedi\u011fi olumlu nitelikler atfetmekten de kurtulmu\u015f oluruz.<\/p>\n

\u201cBurjuva demokrasisi\u201d kavram\u0131n\u0131, \u201cburjuvazi taraf\u0131ndan el konulan demokrasi\u201d veya \u201cburjuvazi taraf\u0131ndan s\u0131n\u0131rland\u0131r\u0131lm\u0131\u015f demokrasi\u201d olarak kavramak tarihsel olarak daha do\u011fru olacakt\u0131r. Burjuvazinin iktidar\u0131n\u0131 peki\u015ftirdikten sonra ise, ezilenlerin ve emek\u00e7ilerin m\u00fccadelesi sonucunda elde edilen haklar\u0131 da \u201cburjuva demokrasisi\u201d diye nitelemek do\u011fru olmaz. Onlar \u201cburjuvaziye zorla kabul ettirilen demokratik haklar\u201d olarak tan\u0131mlanabilirler ancak. Ezilenlerin ve emek\u00e7ilerin m\u00fccadelesinin zay\u0131flad\u0131\u011f\u0131 d\u00f6nemlerde burjuvazinin ger\u00e7ek y\u00fcz\u00fc ve as\u0131l karakteri de ortaya \u00e7\u0131kar, g\u00fcn\u00fcm\u00fczde oldu\u011fu gibi.<\/p>\n

***<\/p>\n

Toparlarsak: Burjuvazi hi\u00e7bir zaman \u201cdemokrat\u201d olmad\u0131. Hi\u00e7bir zaman \u201cilerici\u201d de olmad\u0131. Tarihe ve t\u00fcm d\u00fcnya toplumlar\u0131na Avrupa-merkezci bak\u0131\u015f a\u00e7\u0131s\u0131yla yakla\u015fmaktan kurtuldu\u011fumuz, ilericili\u011fin k\u0131stas\u0131n\u0131 \u00fcretici g\u00fc\u00e7lerin geli\u015fmesi olarak anlamaktan vazge\u00e7ti\u011fimiz zaman bu tespitlerin do\u011frulu\u011funu anlayabiliriz. Kendisine ilericilik atfedildi\u011fi 18. ve 19. y\u00fczy\u0131llarda, Avrupa burjuvazisinin Amerika\u2019da, Afrika\u2019da ve Asya\u2019da neler yapt\u0131\u011f\u0131; Avrupa\u2019daki end\u00fcstri devrimlerinin nas\u0131l ac\u0131mas\u0131z bir emek s\u00f6m\u00fcr\u00fcs\u00fcne dayand\u0131\u011f\u0131 biliniyor.<\/p>\n

Burjuva d\u00fcnyas\u0131nda demokrasi bir \u00fctopyad\u0131r. Burjuva distopyas\u0131na kar\u015f\u0131 eme\u011fin \u00fctopyas\u0131\u2026 M\u00fccadele edilerek ve burjuva d\u00fcnyas\u0131ndan kurtulunarak yakla\u015f\u0131labilecek bir \u00fctopya.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu Demokrasinin s\u0131n\u0131fsal temeli nedir? Hangi s\u0131n\u0131flar demokrasi ister, hangileri kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar? \u201cDevlet\u201d, \u201cdemokrasi\u201d, \u201cdevrim\u201d gibi kavramlar \u00fczerine son derece geni\u015f bir Marksist literat\u00fcr var. Ama \u015fimdilik s\u00f6zl\u00fcklere girmi\u015f genel bir demokrasi tan\u0131m\u0131ndan yola \u00e7\u0131kal\u0131m: \u201cSiyasal denetimin do\u011frudan do\u011fruya halk\u0131n ya da d\u00fczenli aral\u0131klarla halk\u0131n \u00f6zg\u00fcrce se\u00e7ti\u011fi temsilcilerin elinde bulundu\u011fu, toplumsal ve ekonomik durumu […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":65689,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[9531,10262,5247],"class_list":["post-65688","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-degirmen","tag-demokrasi-utopyasi","tag-ender-helvacioglu"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"aioseo_head":"\n\t\t\n\t\n\t\n\t\n\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t\n\t\t