{"id":66131,"date":"2025-10-31T09:28:08","date_gmt":"2025-10-31T06:28:08","guid":{"rendered":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/?p=66131"},"modified":"2025-10-31T09:28:08","modified_gmt":"2025-10-31T06:28:08","slug":"ikili-toplum","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/2025\/10\/31\/ikili-toplum","title":{"rendered":"\u2018\u0130kili toplum\u2019"},"content":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu<\/strong><\/p>\n

\u201c\u0130kili iktidar\u201d kavram\u0131, bildi\u011fim kadar\u0131yla, ilk kez Lenin taraf\u0131ndan, Rusya\u2019da, 1917 \u015eubat Devrimi sonras\u0131nda, Ekim Devriminin arifesinde, burjuva Ge\u00e7ici H\u00fck\u00fcmet ile Sovyet iktidar\u0131n\u0131n bir arada bulunmas\u0131 durumunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Lenin bu durumun uzun s\u00fcre devam edemeyece\u011fini ve devlet iktidar\u0131n\u0131n Sovyetlere verilmesi gerekti\u011fini belirtmi\u015fti ve Bol\u015fevikler \u201cB\u00fct\u00fcn iktidar Sovyetlere\u201d \u015fiar\u0131 bu hedefi sloganla\u015ft\u0131rm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n

T\u00fcrkiye tarihinde de 1920-1923 y\u0131llar\u0131 aras\u0131nda net bir ikili iktidar durumu ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r: \u0130\u015fgal alt\u0131ndaki \u0130stanbul\u2019da emperyalistlerle i\u015fbirli\u011fi yapan Osmanl\u0131 h\u00fck\u00fcmeti ile 1920\u2019de Ankara\u2019da Mustafa Kemal \u00f6nderli\u011finde kurulan ve Kurtulu\u015f Sava\u015f\u0131n\u0131 y\u00f6neten Millet Meclisi. Bu ikili durum da kurtulu\u015f sava\u015f\u0131n\u0131n kazan\u0131lmas\u0131n\u0131 takiben 1923 y\u0131l\u0131nda cumhuriyetin ilan edilmesi, Osmanl\u0131 saltanat\u0131na son verilmesi ve T\u00fcrkiye Cumhuriyeti\u2019nin resmen kurulmas\u0131yla son bulmu\u015ftur.<\/p>\n

\u00c7in Devrimi s\u00fcrecinde de, bu kez daha uzun bir zamana yay\u0131lan ikili iktidar durumu ya\u015fanm\u0131\u015ft\u0131r: Pekin\u2019deki \u00c7an Kay \u015eek \u00f6nderli\u011findeki Guomindang h\u00fck\u00fcmeti ile Mao Zedung \u00f6nderli\u011findeki \u00c7in Kom\u00fcnist Partisi\u2019nin halk sava\u015f\u0131 vererek \u00c7in k\u0131r\u0131nda ye\u015ferip yay\u0131lan \u201ck\u0131z\u0131l siyasi iktidarlar\u201d.<\/p>\n

Asl\u0131nda \u201cdevrimci durum\u201d ko\u015fullar\u0131n\u0131n olu\u015ftu\u011fu s\u00fcre\u00e7lerin belirgin \u00f6zelli\u011fidir bu. Mevcut iktidara kar\u015f\u0131 yeni bir iktidar oda\u011f\u0131 do\u011far ve bu iki iktidar hesapla\u015f\u0131r. Sadece modernite devrimlerinde de\u011fil, modernite \u00f6ncesindeki \u00e7at\u0131\u015fma s\u00fcre\u00e7lerinde de ayn\u0131 durumlar g\u00f6r\u00fcl\u00fcr.<\/p>\n

***<\/p>\n

Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de de benzer bir durumun ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir mi? Benzerlikler var, ama san\u0131r\u0131m g\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnya ve \u00fclke ko\u015fullar\u0131ndan kaynaklanan yeni bir durum ile kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131yay\u0131z. Sadece iki iktidar oda\u011f\u0131 hesapla\u015fm\u0131yor, sanki ayn\u0131 co\u011frafyada, ayn\u0131 politik birim i\u00e7inde iki \u00fclke, iki toplum, iki \u00e7a\u011f kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya; hem de i\u00e7 i\u00e7e ge\u00e7mi\u015f olarak. \u201c\u0130kili iktidar\u201d\u0131n \u00f6tesinde \u201cikili toplum\u201ddan s\u00f6z edebiliriz. Hatta \u201cikili iktidar\u201d durumu hen\u00fcz yok, ama \u201cikili toplum\u201d durumu giderek keskinle\u015fiyor.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz d\u00fcnyas\u0131nda bir \u201cgeri d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u201d d\u00f6nemi ya\u015fan\u0131yor. Sadece sosyalizmin geri \u00e7ekilmesinden s\u00f6z etmiyorum; daha \u00f6nemlisi -sosyalizm de dahil- modernitenin geri \u00e7ekilmesi. Modernitenin \u00e7ok k\u00f6kl\u00fc oldu\u011fu Avrupa \u00fclkelerinde dahi b\u00f6yle bir tehlike var. Ama bu s\u00fcreci en keskin ve \u00e7at\u0131\u015fmal\u0131 bi\u00e7imde ya\u015fayan \u00fclkenin T\u00fcrkiye oldu\u011fu s\u00f6ylenebilir. \u00c7\u00fcnk\u00fc T\u00fcrkiye hem \u00e7o\u011fu G\u00fcney \u00fclkesine g\u00f6re daha k\u00f6kl\u00fc bir modernite birikimine sahiptir hem de Avrupa \u00fclkelerine g\u00f6re o kadar da sahip de\u011fildir. T\u00fcrkiye\u2019ye benzer bir \u00fclke ABD\u2019dir; benzer geli\u015fmeleri ya\u015famaya adayd\u0131r ABD.<\/p>\n

Bu geri d\u00fc\u015f\u00fc\u015f s\u00fcreci engellenemeyip uzad\u0131k\u00e7a \u201cikili toplum\u201d durumu ya\u015fan\u0131yor. \u0130ki farkl\u0131 ya\u015fam bi\u00e7imi, iki farkl\u0131 norm ve de\u011ferler sistemi, iki farkl\u0131 \u00e7a\u011f, k\u0131sacas\u0131 iki farkl\u0131 toplum olu\u015fuyor.<\/p>\n

Bu t\u00fcr farkl\u0131 toplum kesimleri her zaman vard\u0131 denebilir. Do\u011fru, her zaman vard\u0131 ve hep var olacakt\u0131r. Ama fark, geri d\u00fc\u015f\u00fc\u015f\u00fc temsil eden politik oda\u011f\u0131n iktidar olmas\u0131, kendi toplumunu yaratmas\u0131 ve b\u00fct\u00fcn topluma dayatmas\u0131d\u0131r.<\/p>\n

G\u00fcn\u00fcm\u00fcz daha farkl\u0131d\u0131r ama yak\u0131n tarihte benzer durumlar\u0131n Hitler Almanya\u2019s\u0131nda, Mussolini \u0130talya\u2019s\u0131nda, Franco \u0130spanya\u2019s\u0131nda, Salazar Portekiz\u2019inde de ya\u015fand\u0131\u011f\u0131 s\u00f6ylenebilir. Kendi toplumunu yaratarak mevcut toplumu bask\u0131layan \u201cgeri d\u00fc\u015f\u00fc\u015f iktidarlar\u0131\u201dd\u0131r bunlar.<\/p>\n

Bug\u00fcn T\u00fcrkiye\u2019de neredeyse iki farkl\u0131 toplum var. Bir toplum Reis ve tebaas\u0131ndan olu\u015fuyor. Reis\u2019in her dedi\u011fini sorgulamadan kabul eden, varl\u0131\u011f\u0131n\u0131 onun varl\u0131\u011f\u0131nda, kaderini onun kaderinde g\u00f6ren, kullardan olu\u015fan bir \u00fcmmet toplumu. Uzun s\u00fcreli AKP iktidar\u0131 ne yaz\u0131k ki b\u00f6yle bir toplum kesimi yaratt\u0131 ve bu kesim toplumun -giderek daralmas\u0131na kar\u015f\u0131n- h\u00e2l\u00e2 y\u00fczde 25-30 kadar\u0131n\u0131 kaps\u0131yor. Geri kalan \u00e7o\u011funluk ise \u015fu veya bu \u00f6l\u00e7\u00fcde bir modernite toplumu. Ama sorun y\u00fczde 30\u2019luk kesimi temsil eden oda\u011f\u0131n iktidar olmas\u0131, hatta devlet olmas\u0131 ve devletin t\u00fcm olanaklar\u0131n\u0131 kullanarak kendini toplumun b\u00fct\u00fcn\u00fcne dayatmas\u0131, yani moderniteyi d\u00fc\u015fman olarak g\u00f6r\u00fcp ona sava\u015f a\u00e7mas\u0131; bu y\u00f6nde emperyalist odaklar\u0131n da deste\u011fini almas\u0131.<\/p>\n

Bu ikili durum uzun s\u00fcre devam edemez. Ederse, en hafifinden \u0130ran, daha k\u00f6t\u00fcs\u00fc Irak. Afganistan ve Suriye\u2019deki gibi \u00e7at\u0131\u015fmalar ya\u015fanabilir. Elbette T\u00fcrkiye, s\u00f6z\u00fcn\u00fc etti\u011fimiz bu \u00fclkelerden farkl\u0131. T\u00fcrkiye\u2019nin 150 y\u0131ll\u0131k bir modernite birikimi, oturmu\u015f demokratik gelenekleri var ve en \u00f6nemlisi k\u00f6kl\u00fc bir cumhuriyet devrimi ya\u015fanm\u0131\u015f. T\u00fcrkiye, en az 150 y\u0131ld\u0131r moderniteye y\u00f6nelmi\u015f, gelece\u011fini bu y\u00f6nde g\u00f6rm\u00fc\u015f bir toplum. Modernitenin tad\u0131n\u0131 alm\u0131\u015f ve benimsemi\u015f bir toplum. T\u00fcm olanaklar\u0131na ve dayatmalar\u0131na kar\u015f\u0131n geri d\u00fc\u015f\u00fc\u015f s\u00fcrecinin tam olarak ba\u015far\u0131ya ula\u015famamas\u0131 ve \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir diren\u00e7le kar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131n\u0131n nedeni bu.<\/p>\n

\u00d6n\u00fcnde sonunda bu iki toplum birle\u015fecek ve b\u00fct\u00fcnle\u015fecektir. Ama hangi y\u00f6nde? Hangisi galebe \u00e7alacak ve di\u011ferini kapsay\u0131p i\u00e7inde eritecektir? Hangisinin bu y\u00f6ndeki potansiyeli daha g\u00fc\u00e7l\u00fc? T\u00fcrkiye\u2019de \u00fcmmet toplumu, kapsam\u0131n\u0131 art\u0131ra art\u0131ra, modern toplumu tahrip ede ede, onu \u00fcmmete \u00e7evirebilir mi veya boyun e\u011fdirebilir mi? \u00c7a\u011f\u0131m\u0131zda b\u00f6yle bir geli\u015fme ancak \u00e7ok b\u00fcy\u00fck i\u00e7\/d\u0131\u015f \u00e7at\u0131\u015fmalarla ve \u00e7ok a\u015f\u0131r\u0131 bir zor kullanarak olas\u0131; hele T\u00fcrkiye\u2019de\u2026 Ama di\u011feri, yani modern toplumun \u00fcmmet yap\u0131s\u0131n\u0131 \u00e7\u00f6zerek, da\u011f\u0131tarak d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrmesi ve kapsamas\u0131 \u00e7ok daha b\u00fcy\u00fck bir olas\u0131l\u0131k ve genel gidi\u015fata da (bakmay\u0131n son 30-40 y\u0131ll\u0131k zikza\u011fa) uygun. Ve bu ikinci y\u00f6nelim -elbette zor mekanizmalar\u0131n\u0131 da kullanacakt\u0131r ama- nispeten demokratik y\u00f6ntemlerle hayata ge\u00e7irilebilir.<\/p>\n

Saray iktidar\u0131 asl\u0131nda bu \u201cT\u00fcrkiye ger\u00e7e\u011fi\u201dni g\u00f6r\u00fcyor. En yak\u0131n \u00f6rnek 29 Ekim\u2019de milyonlar\u0131n (ve en \u00f6nemlisi esas olarak gen\u00e7lerin) al y\u0131ld\u0131zl\u0131 bayraklarla ve Atat\u00fcrk posterleriyle soka\u011fa d\u00f6k\u00fclmesi, An\u0131tkabir\u2019e co\u015fkuyla ko\u015fmas\u0131. T\u00fcm bask\u0131lara ve tehditlere kar\u015f\u0131n Saray rejiminin giderek kan kaybetmesi. Onlar a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u00e7ok moral bozucu olmal\u0131\u2026 Bak\u0131n, Cumhuriyet Bayram\u0131 co\u015fkusunu engelleyemiyorlar; yapabildikleri tek \u015fey Atat\u00fcrk posterinin yan\u0131na Erdo\u011fan posterini soku\u015fturmak; o da \u00e7ok e\u011freti duruyor. Saray\u2019\u0131n sald\u0131rganl\u0131\u011f\u0131n\u0131n ve tela\u015f\u0131n\u0131n nedeni bu.<\/p>\n

\u00dcmmet toplumunu olu\u015fturmaya \u00e7al\u0131\u015fan odaklar\u0131n tek avantaj\u0131 var: \u0130ktidar olmalar\u0131. \u00dcmmetin iktidar\u0131 var ama modern toplumun iktidar\u0131 yok. Bu avantaj ellerinden al\u0131nmal\u0131. Bunun i\u00e7in de ilk ad\u0131m \u201cikili iktidar\u201d konumuna ula\u015f\u0131lmas\u0131. Son yerel se\u00e7imlerde AKP\u2019nin ba\u015fta b\u00fcy\u00fck \u015fehirler olmak \u00fczere bir\u00e7ok kentin belediyelerini kaybetmesi, ikili iktidar olgusunu g\u00fcndeme getirmi\u015fti. Saray iktidar\u0131n\u0131n muhalif belediyelere bu denli pervas\u0131zca sald\u0131rmas\u0131 ve da\u011f\u0131tmaya \u00e7al\u0131\u015fmas\u0131 bu ikili iktidar durumunu engellemek i\u00e7indir.<\/p>\n

Ama nafile! T\u00fcrkiye\u2019de modern toplumun muazzam bir taban\u0131 var ve bu olgu se\u00e7imle veya ba\u015fka bir bi\u00e7imde kendi iktidar y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve giderek siyasal iktidar\u0131n\u0131 yaratacakt\u0131r.<\/p>\n

\u00c7e\u015fitli k\u0131staslara vurarak ayr\u0131ca tahlil etmek gerekir ama bence T\u00fcrkiye toplumu modernite y\u00f6nelimi a\u00e7\u0131s\u0131ndan \u201cgeri d\u00f6nd\u00fcr\u00fclebilirlik e\u015fi\u011fini\u201d a\u015ft\u0131. Bunca tahribata ve dayatmaya kar\u015f\u0131n modern toplumun direncini k\u0131ramad\u0131lar. 50 y\u0131ll\u0131k yo\u011fun \u00e7at\u0131\u015fmalara ve akan bunca kana kar\u015f\u0131n bir T\u00fcrk-K\u00fcrt i\u00e7 sava\u015f\u0131 ya\u015famad\u0131 T\u00fcrkiye; T\u00fcrk\u2019\u00fc K\u00fcrt\u2019e, K\u00fcrt\u2019\u00fc T\u00fcrk\u2019e d\u00fc\u015fman edemediler. Her \u00fclkeye\/topluma nasip olmaz bu. \u00d6rne\u011fin \u0130ran\u2019a ve Yugoslavya\u2019ya nasip olamad\u0131. Demek ki T\u00fcrkiye\u2019nin sa\u011flam bir mayas\u0131 var.<\/p>\n

Evet, k\u00f6t\u00fcmser olmak i\u00e7in \u00e7ok nedenimiz var. Ama iyimser olmak i\u00e7in daha fazla nedenimiz\u2026 K\u00f6t\u00fcmserlikten fark\u0131, iyimserli\u011fin emek istemesi. Bu \u00fclkenin g\u00fczelim gen\u00e7leri ve bu gen\u00e7lere borcu olan bizler, el birli\u011fiyle o eme\u011fi vermek zorunday\u0131z.<\/p>\n

NOT: \u201c\u0130kili toplum\u201d tahliline s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesini g\u00f6z ard\u0131 etti\u011fi ele\u015ftirisi gelebilir. \u00d6yle de\u011fildir. S\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi \u00e7ok farkl\u0131 g\u00f6r\u00fcn\u00fcmler alabilir ve de\u011fi\u015fik mecralardan akabilir. Modern toplumun \u00fcmmet toplumunu d\u00f6n\u00fc\u015ft\u00fcrerek kapsamas\u0131, kendi iktidar y\u00fcr\u00fcy\u00fc\u015f\u00fcn\u00fc ve giderek iktidar\u0131n\u0131 olu\u015fturmas\u0131, hem kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya hem de kendi i\u00e7inde yo\u011fun bir s\u0131n\u0131f m\u00fccadelesi anlam\u0131na gelir. 100 y\u0131l \u00f6ncesinden farkl\u0131 olarak, yeni modernite at\u0131l\u0131m\u0131 ancak emek\u00e7i a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131yla ger\u00e7ekle\u015febilir. Bu da kazan\u0131mlarla ve t\u0131kanmalarla dolu 150 y\u0131ll\u0131k modernite ser\u00fcvenimizden \u00e7\u0131karaca\u011f\u0131m\u0131z en b\u00fcy\u00fck derslerden biri.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Ender Helvac\u0131o\u011flu \u201c\u0130kili iktidar\u201d kavram\u0131, bildi\u011fim kadar\u0131yla, ilk kez Lenin taraf\u0131ndan, Rusya\u2019da, 1917 \u015eubat Devrimi sonras\u0131nda, Ekim Devriminin arifesinde, burjuva Ge\u00e7ici H\u00fck\u00fcmet ile Sovyet iktidar\u0131n\u0131n bir arada bulunmas\u0131 durumunu a\u00e7\u0131klamak i\u00e7in ortaya at\u0131lm\u0131\u015ft\u0131. Lenin bu durumun uzun s\u00fcre devam edemeyece\u011fini ve devlet iktidar\u0131n\u0131n Sovyetlere verilmesi gerekti\u011fini belirtmi\u015fti ve Bol\u015fevikler \u201cB\u00fct\u00fcn iktidar Sovyetlere\u201d \u015fiar\u0131 bu hedefi […]<\/p>\n","protected":false},"author":493,"featured_media":66132,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"_acf_changed":false,"footnotes":""},"categories":[19,2313],"tags":[9531,5247,10324,1178],"class_list":["post-66131","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-bilim-gundemi","category-degirmen","tag-degirmen","tag-ender-helvacioglu","tag-ikili-toplum","tag-modernite"],"acf":[],"aioseo_notices":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/66131","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/493"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=66131"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/posts\/66131\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media\/66132"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=66131"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/categories?post=66131"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bilimvegelecek.com.tr\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/tags?post=66131"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}